Adhyaya 216

Verse 1

धर्मव्याधेन कौशिकंप्रतिसत्वादिगुणत्रयगुणनिरूपणपूर्वकमध्यात्मकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। एवं तु सूक्ष्मे कथिते धर्मव्याधेन भारत। ब्राह्मणः स पुन सूक्ष्मं पप्रच्छ सुसमाहितः ।।

dharmavyādhena kauśikaṃpratisatvādiguṇatrayaguṇanirūpaṇapūrvakamadhyātmakathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| evaṃ tu sūkṣme kathite dharmavyādhena bhārata| brāhmaṇaḥ sa puna sūkṣmaṃ papraccha susamāhitaḥ ||

Verse 2

वृत्त्वस्य रजसश्चैव तमसश्च यथातथम्। वृणांस्तत्त्वेन मे ब्रूहि यथावदिह पृच्छतः ।। व्याध उवाच।

vṛttvasya rajasaścaiva tamasaśca yathātatham| vṛṇāṃstattvena me brūhi yathāvadiha pṛcchataḥ || vyādha uvāca|

Verse 3

दृन्त ते कथयिष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि। एतान्गुणान्पृथक्त्वेन निबोध गदतो मम ।।

dṛnta te kathayiṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| etānguṇānpṛthaktvena nibodha gadato mama ||

Verse 4

मोहात्मकं तमस्तेषां रज एषां प्रवर्तकम्। प्रकाशबहुलत्वाच्च सत्वं ज्याय इहोच्यते ।।

mohātmakaṃ tamasteṣāṃ raja eṣāṃ pravartakam| prakāśabahulatvācca satvaṃ jyāya ihocyate ||

Verse 5

अविद्याबहुलो मूढः स्वप्नशीलो विचेतनः। दृर्हृपीकस्तमोध्यस्तः सक्रोधस्तामसोऽलसः ।।

avidyābahulo mūḍhaḥ svapnaśīlo vicetanaḥ| dṛrhṛpīkastamodhyastaḥ sakrodhastāmaso'lasaḥ ||

Verse 6

सुवृत्तवाक्यो मन्त्री च यो नराग्र्योऽनमूयकः। विवित्समानो विप्रर्षे स्तब्धो मानी स राजसः ।।

suvṛttavākyo mantrī ca yo narāgryo'namūyakaḥ| vivitsamāno viprarṣe stabdho mānī sa rājasaḥ ||

Verse 7

प्रकाशबहुलो धीरो निर्विवित्सोऽनसूयकः। अक्रोधनो नरो धीमान्दान्तश्चैवस सात्विकः ।।

prakāśabahulo dhīro nirvivitso'nasūyakaḥ| akrodhano naro dhīmāndāntaścaivasa sātvikaḥ ||

Verse 8

सात्विकस्त्वथ संबुद्धो लोकवृत्तैर्न लिप्यते। यदा बुध्यति बोध्धव्यं लोकवृत्तं जुगुप्सते ।।

sātvikastvatha saṃbuddho lokavṛttairna lipyate| yadā budhyati bodhdhavyaṃ lokavṛttaṃ jugupsate ||

Verse 9

वैराग्यस् च रूपं तु पूर्वमेव प्रवर्तते। मृदुर्भवत्यहंकारः प्रसीदत्यार्जवं च यत् ।।

vairāgyas ca rūpaṃ tu pūrvameva pravartate| mṛdurbhavatyahaṃkāraḥ prasīdatyārjavaṃ ca yat ||

Verse 10

ततोऽस् सर्वद्वन्द्वानि प्रशाम्यन्ति परस्परम्। न चास्यासंयमो नाम क्वचिद्भवति कश्चन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि षोडशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।

tato's sarvadvandvāni praśāmyanti parasparam| na cāsyāsaṃyamo nāma kvacidbhavati kaścana || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ṣoḍaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 11

शूद्रयोनौ हि जातस्य सद्गुणानुपतिष्ठतः। वैश्यत्वं भवति ब्रह्मन्क्षत्रियत्वं तथैव च ।।

śūdrayonau hi jātasya sadguṇānupatiṣṭhataḥ| vaiśyatvaṃ bhavati brahmankṣatriyatvaṃ tathaiva ca ||

Verse 12

आर्जवे वर्तमानस्य ब्राह्मण्यमभिजायते। गुणास्ते कीर्तिताः सर्वे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।

ārjave vartamānasya brāhmaṇyamabhijāyate| guṇāste kīrtitāḥ sarve kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||

Verse 13

ब्राह्मण उवाच। पार्थिवं धातुमासाद्य शारीरोऽग्निः कथं भवेत्। अवकाशविशेषेण कथं वर्तयतेऽनिलः ।।

brāhmaṇa uvāca| pārthivaṃ dhātumāsādya śārīro'gniḥ kathaṃ bhavet| avakāśaviśeṣeṇa kathaṃ vartayate'nilaḥ ||

Verse 14

मार्कण्डेय उवाच। प्रश्नमेतं समुद्दिष्टं ब्राह्मणेन युधिष्ठिर। व्याधस्तु कथयामास ब्राह्मणाय महात्मने ।।

mārkaṇḍeya uvāca| praśnametaṃ samuddiṣṭaṃ brāhmaṇena yudhiṣṭhira| vyādhastu kathayāmāsa brāhmaṇāya mahātmane ||

Verse 15

मूर्धानमाश्रितो वह्निः शरीरं परिपालयन्। प्राणो मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ।।

mūrdhānamāśrito vahniḥ śarīraṃ paripālayan| prāṇo mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate ||

Verse 16

भूं भव्यं भविष्यं च सर्वं प्राणे प्रतिष्ठितम्। श्रेष्ठं तदेव भूतानां ब्रह्मज्योतिरुपास्महे ।।

bhūṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ prāṇe pratiṣṭhitam| śreṣṭhaṃ tadeva bhūtānāṃ brahmajyotirupāsmahe ||

Verse 17

स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः। मनोबुद्धिरहंकारो भूतानां विषयश्च सः ।।

sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ| manobuddhirahaṃkāro bhūtānāṃ viṣayaśca saḥ ||

Verse 18

अव्यक्तं सस्वसंज्ञं च जीवः कालः स चैव हि। प्रकृतिः पुरुषश्चैव प्राण एव द्विजोत्तम ।।

avyaktaṃ sasvasaṃjñaṃ ca jīvaḥ kālaḥ sa caiva hi| prakṛtiḥ puruṣaścaiva prāṇa eva dvijottama ||

Verse 19

जागर्ति स्वप्नकाले च स्वप्ने स्वप्नायते च सः। जाग्रत्सु बलमाधत्ते चेष्टत्सु चेष्टयत्यपि ।।

jāgarti svapnakāle ca svapne svapnāyate ca saḥ| jāgratsu balamādhatte ceṣṭatsu ceṣṭayatyapi ||

Verse 20

तस्मिन्निरुद्दे विप्रेन्द्र मृत इत्यभिधीयते। त्यक्त्वा शरीरं भूतात्मा पुनरन्यत्प्रपद्यते ।।

tasminnirudde viprendra mṛta ityabhidhīyate| tyaktvā śarīraṃ bhūtātmā punaranyatprapadyate ||

Verse 21

एष त्वग्निरपानन प्राणेन परिपाल्यते। पृष्ठतस्तु समानन स्वांस्वां गतिमुपाश्रितः ।।

eṣa tvagnirapānana prāṇena paripālyate| pṛṣṭhatastu samānana svāṃsvāṃ gatimupāśritaḥ ||

Verse 22

वस्तुमूले गुदे चैव पावकं समुपाश्रितः। वहन्मूत्रं पुरीषंवाऽप्यपानः परिवर्तते ।।

vastumūle gude caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ| vahanmūtraṃ purīṣaṃvā'pyapānaḥ parivartate ||

Verse 23

प्रयत्ने कर्मणि बले य एकस्त्रिषु वर्तते। उदान इति तं प्राहुरध्यात्मविदुषो जनाः ।।

prayatne karmaṇi bale ya ekastriṣu vartate| udāna iti taṃ prāhuradhyātmaviduṣo janāḥ ||

Verse 24

सन्धौसन्धौ संनिविष्टः सर्वेष्वपि तथाऽनिलः। शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्ते ।।

sandhausandhau saṃniviṣṭaḥ sarveṣvapi tathā'nilaḥ| śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśte ||

Verse 25

धातुष्वग्निस्तु विततः स तु वायुसमीरितः। रसान्धातूंश्च दोषांश्च वर्तयन्परिधावति ।।

dhātuṣvagnistu vitataḥ sa tu vāyusamīritaḥ| rasāndhātūṃśca doṣāṃśca vartayanparidhāvati ||

Verse 26

प्राणानां संनिपातात्तु सन्निपातः प्रजायते। सोष्मा सोग्निरितिज्ञेयो योऽन्नं पचतिदेहिनां ।।

prāṇānāṃ saṃnipātāttu sannipātaḥ prajāyate| soṣmā sogniritijñeyo yo'nnaṃ pacatidehināṃ ||

Verse 27

अपानोदानयोर्मध्ये प्राणन्यानौ समाहितौ। समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक्पचति पावकः ।। नचास्य संशयो नाम इति झ. पाठः ।।

apānodānayormadhye prāṇanyānau samāhitau| samanvitastvadhiṣṭhānaṃ samyakpacati pāvakaḥ || nacāsya saṃśayo nāma iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 28

अस्यापि पायुपर्यन्तस्तथा स्याद्गुदसंज्ञितः। स्रोतांशि तस्माज्जायन्ते सर्वप्राणेषु देहिनाम् ।।

asyāpi pāyuparyantastathā syādgudasaṃjñitaḥ| srotāṃśi tasmājjāyante sarvaprāṇeṣu dehinām ||

Verse 29

अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते। स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ।।

agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate| sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam ||

Verse 30

पक्वाशयस्त्वधोनाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्थितः। नाभिमध्ये शरीरस्य प्राणाः सर्वे प्रतिष्ठिताः ।।

pakvāśayastvadhonābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ sthitaḥ| nābhimadhye śarīrasya prāṇāḥ sarve pratiṣṭhitāḥ ||

Verse 31

प्रवृत्ता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा। वहन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ।।

pravṛttā hṛdayātsarve tiryagūrdhvamadhastathā| vahantyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ ||

Verse 32

योगिनामेष मार्गस्तु येन गच्छन्ति तत्परम्। जितक्लमासनो धीरो मूर्धन्यात्मानमादत् ।।

yogināmeṣa mārgastu yena gacchanti tatparam| jitaklamāsano dhīro mūrdhanyātmānamādat ||

Verse 33

एवं सर्वेषु विततौ प्राणापानौ हि देहिषु। तौ तावदग्निसहितौ विद्धि वै प्राणमात्मनि ।।

evaṃ sarveṣu vitatau prāṇāpānau hi dehiṣu| tau tāvadagnisahitau viddhi vai prāṇamātmani ||

Verse 34

एकादशविकारात्मा कलासंभारसंभृतः। मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं योगजितात्मकम्। तस्मिन्यः संस्थितो ह्यग्निर्नित्यं स्थाल्यामिवाहितः ।। समानोदानयोर्मध्येप्राणपानौ समाहितौ इति झ. पाठः ।।

ekādaśavikārātmā kalāsaṃbhārasaṃbhṛtaḥ| mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ yogajitātmakam| tasminyaḥ saṃsthito hyagnirnityaṃ sthālyāmivāhitaḥ || samānodānayormadhyeprāṇapānau samāhitau iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 35

आत्मानं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ।। मूर्तिमन्तं हि तं विद्धि नित्यं कर्मजितात्मकम्।

ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ || mūrtimantaṃ hi taṃ viddhi nityaṃ karmajitātmakam|

Verse 36

देवो यः संस्थितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे। क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं त्यागजितात्मकं ।।

devo yaḥ saṃsthitastasminnabbinduriva puṣkare| kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ tyāgajitātmakaṃ ||

Verse 37

जीवात्मकं विजानीहि रजः सत्वं तमस्तथा। जीवमात्मगुणं विद्धि तथाऽऽत्मानं परात्मकं ।।

jīvātmakaṃ vijānīhi rajaḥ satvaṃ tamastathā| jīvamātmaguṇaṃ viddhi tathā''tmānaṃ parātmakaṃ ||

Verse 38

अचेतनं जीवगुणं वदन्ति सचेष्टते चेष्टयते च सर्वम्। ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति प्राकल्पयद्यो भुवनानि सप्त ।।

acetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti saceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam| tataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prākalpayadyo bhuvanāni sapta ||

Verse 39

एष सर्वेषु भूतेषु भूतात्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया ज्ञानवेदिभिः ।।

eṣa sarveṣu bhūteṣu bhūtātmā na prakāśate| dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā jñānavedibhiḥ ||

Verse 40

चित्तस्य हि प्रसादेन हनति कर्म शुभाशुभम्। प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमनन्त्यमश्नुते ।।

cittasya hi prasādena hanati karma śubhāśubham| prasannātmātmani sthitvā sukhamanantyamaśnute ||

Verse 41

लक्षणं तु प्रसादस्य यथा तृप्तः सुखं स्वपेत्। सुखदुःखे हि संत्यज्य निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः। निवाते वा यथा दीपो दीप्येत्कुशलदीपितः ।।

lakṣaṇaṃ tu prasādasya yathā tṛptaḥ sukhaṃ svapet| sukhaduḥkhe hi saṃtyajya nirdvandvo niṣparigrahaḥ| nivāte vā yathā dīpo dīpyetkuśaladīpitaḥ ||

Verse 42

पूर्वरात्रेऽपरे चैव युञ्जानः सततं मनः। लध्वाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ।।

pūrvarātre'pare caiva yuñjānaḥ satataṃ manaḥ| ladhvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani ||

Verse 43

प्रदीप्तेनेव दीपेन मनोदीपेन पश्यति। दृष्ट्वाऽऽत्मानं निरात्मानं स तदा विप्रमुच्यते ।।

pradīpteneva dīpena manodīpena paśyati| dṛṣṭvā''tmānaṃ nirātmānaṃ sa tadā vipramucyate ||

Verse 44

सर्वोपायैस्तु लोभस् क्रोधस्य च विनिग्रहः। एतत्पवित्रं यञ्ज्ञानं तपो वै संक्रमो मतः ।।

sarvopāyaistu lobhas krodhasya ca vinigrahaḥ| etatpavitraṃ yañjñānaṃ tapo vai saṃkramo mataḥ ||

Verse 45

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेन्छ्रियं रक्षेच्च मत्सरात्। विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ।। आत्मानं तं विजानीहि नित्यं योगजितात्मकं ।।

nityaṃ krodhāttapo rakṣenchriyaṃ rakṣecca matsarāt| vidyāṃ mānāpamānābhyāmātmānaṃ tu pramādataḥ || ātmānaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ yogajitātmakaṃ ||

Verse 46

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम्। आत्मज्ञानं परं ज्ञानं परं सत्यव्रतव्रतम् ।।

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ kṣamā ca paramaṃ balam| ātmajñānaṃ paraṃ jñānaṃ paraṃ satyavratavratam ||

Verse 47

सत्यस् वचनं श्रेयः सत्यं ज्ञानं हितं भवेत्। यद्बूतहितमत्यन्तं तद्वै सत्यं परं मतम् ।।

satyas vacanaṃ śreyaḥ satyaṃ jñānaṃ hitaṃ bhavet| yadbūtahitamatyantaṃ tadvai satyaṃ paraṃ matam ||

Verse 48

यस् सर्वे समारम्भा निराशीर्बन्धनाः सदा। त्यागे यस् हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ।।

yas sarve samārambhā nirāśīrbandhanāḥ sadā| tyāge yas hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān ||

Verse 49

यदा न गुरुतां चैनं च्यावयेदुपपादयन्। तं विद्याद्ब्राह्मणो योगमयोगं योगसंज्ञितम् ।।

yadā na gurutāṃ cainaṃ cyāvayedupapādayan| taṃ vidyādbrāhmaṇo yogamayogaṃ yogasaṃjñitam ||

Verse 50

न हिंस्यात्सर्वभूतानि मैत्रायणगतश्चरेत्। नेदं जीवितमासाद्यवैरं कुर्वीत केनचित् ।। धर्मे रक्षेच्च मत्सरात् इति झ. पाठः ।।

na hiṃsyātsarvabhūtāni maitrāyaṇagataścaret| nedaṃ jīvitamāsādyavairaṃ kurvīta kenacit || dharme rakṣecca matsarāt iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 51

आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशित्वमचापलम्। एतदेव परं ज्ञानं सदात्मज्ञानमुत्तमम् ।।

ākiṃcanyaṃ susaṃtoṣo nirāśitvamacāpalam| etadeva paraṃ jñānaṃ sadātmajñānamuttamam ||

Verse 52

परिग्रहं परित्यज्य भवेद्बुद्ध्या यतव्रतः। अशोकं स्थानमाश्रित् निश्चलं प्रेत्य चेह च ।।

parigrahaṃ parityajya bhavedbuddhyā yatavrataḥ| aśokaṃ sthānamāśrit niścalaṃ pretya ceha ca ||

Verse 53

तपोनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना। अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्वसङ्गिना ।।

taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā| ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣvasaṅginā ||

Verse 54

गुणागुणमनासङ्गमेककार्यमनन्तरम्। एतत्तद्ब्रह्मणो वृत्तमाहुरेकपदं सुखम् ।।

guṇāguṇamanāsaṅgamekakāryamanantaram| etattadbrahmaṇo vṛttamāhurekapadaṃ sukham ||

Verse 55

परित्यजति यो दुःखं सुखं चाप्युभयं नरः। ब्रह्म प्राप्नोति सोत्यन्तमासङ्गं च न गच्छति ।।

parityajati yo duḥkhaṃ sukhaṃ cāpyubhayaṃ naraḥ| brahma prāpnoti sotyantamāsaṅgaṃ ca na gacchati ||

Verse 56

यथाश्रुतमिदं सर्वं समासेन द्विजोत्तम। एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।

yathāśrutamidaṃ sarvaṃ samāsena dvijottama| etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||