Adhyaya 215

Verse 1

कौशिकंप्रति धर्मव्याधे नभूतपञ्चकगुणनिरूपणपूर्वकमिन्द्रियजयाजययोः सुखदुःखासाधारणकारणताकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। एवमुक्तः स विप्रस्तु धर्मव्याधेन भारत। कथामकथयद्भूयो मनसः प्रीतिवर्धनीम् ।।

kauśikaṃprati dharmavyādhe nabhūtapañcakaguṇanirūpaṇapūrvakamindriyajayājayayoḥ sukhaduḥkhāsādhāraṇakāraṇatākathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| evamuktaḥ sa viprastu dharmavyādhena bhārata| kathāmakathayadbhūyo manasaḥ prītivardhanīm ||

Verse 2

ब्राह्मण उवाच। महाभूतानि यान्याहुः पञ्च धर्मविदांवर। एकैकस्य गुणान्सम्यक्पञ्चानामपि मे वद ।।

brāhmaṇa uvāca| mahābhūtāni yānyāhuḥ pañca dharmavidāṃvara| ekaikasya guṇānsamyakpañcānāmapi me vada ||

Verse 3

व्याध उवाच। भूमिरापस्तथा ज्योतिर्वायुराकाशमेव च। गुणोत्तराणइ सर्वाणि तेषां वक्ष्यामि ते गुणान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि पञ्चदशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 215 ।।

vyādha uvāca| bhūmirāpastathā jyotirvāyurākāśameva ca| guṇottarāṇai sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmi te guṇān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi pañcadaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 215 ||

Verse 4

भूमिः पञ्चगुणा ब्रह्मननुदकं च चतुर्गुणम्। गुणास्त्रयस्तेजसि च त्रयश्चाकाशवातयोः ।।

bhūmiḥ pañcaguṇā brahmananudakaṃ ca caturguṇam| guṇāstrayastejasi ca trayaścākāśavātayoḥ ||

Verse 5

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः। एतेगुणाः पञ्च भूमेः सर्वेभ्यो गुणवत्तराः ।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ| eteguṇāḥ pañca bhūmeḥ sarvebhyo guṇavattarāḥ ||

Verse 6

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च सरश्चापि द्विजोत्तम। अपामेते गुणा ब्रह्मन्कीर्तितास्तव सुव्रत ।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca saraścāpi dvijottama| apāmete guṇā brahmankīrtitāstava suvrata ||

Verse 7

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च तेजसोऽथ गुणास्त्रयः। शब्दः स्पर्शश्च वायौ तु शब्दश्चाकाश एव तु ।।

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca tejaso'tha guṇāstrayaḥ| śabdaḥ sparśaśca vāyau tu śabdaścākāśa eva tu ||

Verse 8

एते पञ्चदश ब्रह्मन्गुणा भूतेषु पञ्चसु। वर्तन्ते सर्वभूतेषु येषु लोकाः प्रतिष्ठिताः ।।

ete pañcadaśa brahmanguṇā bhūteṣu pañcasu| vartante sarvabhūteṣu yeṣu lokāḥ pratiṣṭhitāḥ ||

Verse 9

अन्योन्यं नातिवर्तन्ते सम्यक्व भवति द्विज। यदा तु विषमं भावमाचरन्ति चराचराः ।।

anyonyaṃ nātivartante samyakva bhavati dvija| yadā tu viṣamaṃ bhāvamācaranti carācarāḥ ||

Verse 10

तदा देही देहमन्यं व्यतिरोहति कालतः। प्रातिलोम्याद्विनश्यन्ति जायन्ते चानुपूर्वशः ।। गुणोत्तराणि उत्तरोत्तरगुणाः पूर्वपूर्वस्मिन्वर्तन्त इत्यर्थः ।।

tadā dehī dehamanyaṃ vyatirohati kālataḥ| prātilomyādvinaśyanti jāyante cānupūrvaśaḥ || guṇottarāṇi uttarottaraguṇāḥ pūrvapūrvasminvartanta ityarthaḥ ||

Verse 11

तत्र तत्रहि दृश्यन्ते धातवः पाञ्चभौतिकाः। यैरावृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।।

tatra tatrahi dṛśyante dhātavaḥ pāñcabhautikāḥ| yairāvṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam ||

Verse 12

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्मृतम्। तदव्यक्तमिति ज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम् ।।

indriyairgṛhyate yadyattattadvyaktamiti smṛtam| tadavyaktamiti jñeyaṃ liṅgagrāhyamatīndriyam ||

Verse 13

यथास्वं ग्राहकान्येषां शब्दादीनामिमानि तु। इन्द्रियाणि तथा देही धारयन्निह तप्यते ।।

yathāsvaṃ grāhakānyeṣāṃ śabdādīnāmimāni tu| indriyāṇi tathā dehī dhārayanniha tapyate ||

Verse 14

लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति। परापरज्ञः सक्तः सन्स तु भूतानि पश्यति ।।

loke vitatamātmānaṃ lokaṃ cātmani paśyati| parāparajñaḥ saktaḥ sansa tu bhūtāni paśyati ||

Verse 15

पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा। ब्रह्मभूतस् संयोगो नाशुभेनोपपद्यते ।।

paśyataḥ sarvabhūtāni sarvāvasthāsu sarvadā| brahmabhūtas saṃyogo nāśubhenopapadyate ||

Verse 16

ज्ञानमूलात्मकं क्लेशमतिवृत्तस्य मोहजम्। लोकबुद्धिप्रकाशेन ज्ञेयमार्गेण गम्यते ।।

jñānamūlātmakaṃ kleśamativṛttasya mohajam| lokabuddhiprakāśena jñeyamārgeṇa gamyate ||

Verse 17

अनादिनिधनं जन्तुमात्मयोनिं सदाव्ययम्। अनौपम्यममूर्तं च भगवानाह बुद्धिमान् ।।

anādinidhanaṃ jantumātmayoniṃ sadāvyayam| anaupamyamamūrtaṃ ca bhagavānāha buddhimān ||

Verse 18

तपोमूलमिदं सर्वं यन्मां विप्रानुपृच्छसि। तपसा हि समाप्नोति यद्यदेवाभिवाञ्छति। इन्द्रियाण्येव संयम्य तपो भवति नान्यथा ।।

tapomūlamidaṃ sarvaṃ yanmāṃ viprānupṛcchasi| tapasā hi samāpnoti yadyadevābhivāñchati| indriyāṇyeva saṃyamya tapo bhavati nānyathā ||

Verse 19

इन्द्रियाण्येव तत्सर्वंयत्स्वर्गनरकावुभौ। निगृहीतविसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ।।

indriyāṇyeva tatsarvaṃyatsvarganarakāvubhau| nigṛhītavisṛṣṭāni svargāya narakāya ca ||

Verse 20

एष योगविधिः कृत्स्नो यावदिन्द्रियधारणम्। एतन्मूलं हि तपसः स्वर्गस्य नरकस्य च ।। आनुपूर्व्या विनश्यन्ति इति झ. थ. पाठः ।।

eṣa yogavidhiḥ kṛtsno yāvadindriyadhāraṇam| etanmūlaṃ hi tapasaḥ svargasya narakasya ca || ānupūrvyā vinaśyanti iti jha. tha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन दोमार्च्छत्यसंशयम्। सन्नियम्य तु तान्येव ततः सिद्धिं समाप्नुयात् ।।

indriyāṇāṃ prasaṅgena domārcchatyasaṃśayam| sanniyamya tu tānyeva tataḥ siddhiṃ samāpnuyāt ||

Verse 22

षण्णामात्प्रनि योज्यानामैश्वर्यं योऽधितिष्ठति। न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ।।

ṣaṇṇāmātprani yojyānāmaiśvaryaṃ yo'dhitiṣṭhati| na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ ||

Verse 23

रथः शरीरं पुरुषस्य दृष्ट- मात्मा नियन्तेन्द्रियाण्याहुरश्वान्। तैरप्रमत्तः कुशली सदश्वै- र्दान्त सुखं याति रथीव धीरः ।।

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya dṛṣṭa- mātmā niyantendriyāṇyāhuraśvān| tairapramattaḥ kuśalī sadaśvai- rdānta sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||

Verse 24

षण्णामात्मनियुक्तानामिन्द्रियाणां प्रमाथिनाम्। यो धीरो धारयेद्रश्मीन्स स्यात्परमसारथिः ।।

ṣaṇṇāmātmaniyuktānāmindriyāṇāṃ pramāthinām| yo dhīro dhārayedraśmīnsa syātparamasārathiḥ ||

Verse 25

इन्द्रियाणां प्रसृष्टानां हयानामिव वर्त्मसु। धृतिं कुर्वीत सारथ्ये धृत्या तानि जयेद्ध्रुवम् ।।

indriyāṇāṃ prasṛṣṭānāṃ hayānāmiva vartmasu| dhṛtiṃ kurvīta sārathye dhṛtyā tāni jayeddhruvam ||

Verse 26

इन्द्रियाणां विचरतां यन्मनोऽनुविधीयते। तदस् हरते बुद्धिं नावं वायुरिवाम्भसि ।।

indriyāṇāṃ vicaratāṃ yanmano'nuvidhīyate| tadas harate buddhiṃ nāvaṃ vāyurivāmbhasi ||

Verse 27

येषु विप्रतिपद्यन्ते षट्स्वमोहात्फलागमम्। तेष्वध्यवसिताध्यायी विन्दते ध्यानजं फलम् ।। कृत्स्नस्य नरकस्य चेति झ. ध. पाठः ।।

yeṣu vipratipadyante ṣaṭsvamohātphalāgamam| teṣvadhyavasitādhyāyī vindate dhyānajaṃ phalam || kṛtsnasya narakasya ceti jha. dha. pāṭhaḥ ||