Adhyaya 212

Verse 1

कौशिकंप्रतिधर्मव्याधेन सर्वैहिंसाया दुस्त्यजत्वोपपादनपूर्वकं सर्ववर्णानां स्वस्वधर्मानुहानस्य श्रेयःसाधात्वादिकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। स तु विप्रमथोवाच धर्मव्याधो युधिष्ठिर। यदहं ह्याचरे कर्म घोरमेतदसंशयम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि द्वादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 212 ।।

kauśikaṃpratidharmavyādhena sarvaihiṃsāyā dustyajatvopapādanapūrvakaṃ sarvavarṇānāṃ svasvadharmānuhānasya śreyaḥsādhātvādikathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| sa tu vipramathovāca dharmavyādho yudhiṣṭhira| yadahaṃ hyācare karma ghorametadasaṃśayam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi dvādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 212 ||

Verse 2

विधिस्तु बलवान्ब्रह्मन्दुस्तरं हि पुरा कृतम्। पुरा कृतस् पापस्य कर्मदोषो भवत्ययम् ।।

vidhistu balavānbrahmandustaraṃ hi purā kṛtam| purā kṛtas pāpasya karmadoṣo bhavatyayam ||

Verse 3

दोपस्यैतस्य वै ब्रह्मन्विघाते यत्नवानहम्। विधिना हि हते पूर्वं निमित्तं घातको भवेत् ।। एतन्मांसविक्रयात्मकम् ।।

dopasyaitasya vai brahmanvighāte yatnavānaham| vidhinā hi hate pūrvaṃ nimittaṃ ghātako bhavet || etanmāṃsavikrayātmakam ||

Verse 4

निमित्तभूता हि वयं कर्मणोऽस्य द्विजोत्तम ।। यत्नवानपि न परिहर्तुं शक्नोमि। विधेः प्राबल्यादित्यर्थः ।।

nimittabhūtā hi vayaṃ karmaṇo'sya dvijottama || yatnavānapi na parihartuṃ śaknomi| vidheḥ prābalyādityarthaḥ ||

Verse 5

येषां हतानां मांसानि विक्रीणीमो वयं द्विज। तेषामपि भवेद्धर्म उपयोगेन भक्षणात्। देवतातिथिभृत्यानां पितृणां चापि पूजनात् ।।

yeṣāṃ hatānāṃ māṃsāni vikrīṇīmo vayaṃ dvija| teṣāmapi bhaveddharma upayogena bhakṣaṇāt| devatātithibhṛtyānāṃ pitṛṇāṃ cāpi pūjanāt ||

Verse 6

ओषध्यो वीरुधश्चैव पशवो मृगपक्षिणः। अन्नाद्यभूता लोकस्य इत्यपि श्रूयते श्रुतिः ।। शरवन्निमित्तभूता वयं संधातृकत्कर्ता तु विधिरेवेत्यर्थः ।।

oṣadhyo vīrudhaścaiva paśavo mṛgapakṣiṇaḥ| annādyabhūtā lokasya ityapi śrūyate śrutiḥ || śaravannimittabhūtā vayaṃ saṃdhātṛkatkartā tu vidhirevetyarthaḥ ||

Verse 7

आत्ममांसप्रसादेन शिबिरौशीनरो नृपः। स्वर्गं सुदुर्लभं प्राप्तः क्षमावान्द्विजसत्तम ।।

ātmamāṃsaprasādena śibirauśīnaro nṛpaḥ| svargaṃ sudurlabhaṃ prāptaḥ kṣamāvāndvijasattama ||

Verse 8

राज्ञो महानसे पूर्वं रन्तिदेवस्य वै द्विज। [द्वे सहस्रे तु पच्छेते पशूनामन्वहं तदा।] अहन्यहनि पच्येते द्वे सहस्रे गवां तथा ।।

rājño mahānase pūrvaṃ rantidevasya vai dvija| [dve sahasre tu pacchete paśūnāmanvahaṃ tadā|] ahanyahani pacyete dve sahasre gavāṃ tathā ||

Verse 9

स मासं ददतो ह्यन्नं रन्तिदेवस्य नित्यशः। अतुला कीर्तिरभवन्नृपस्य द्विजसत्तम ।।

sa māsaṃ dadato hyannaṃ rantidevasya nityaśaḥ| atulā kīrtirabhavannṛpasya dvijasattama ||

Verse 10

चातुर्मास्ये च पशवो वध्यन्त इति नित्यशः। अग्नयो मांसकामाश्चइत्यपि श्रूयते श्रुतिः ।।

cāturmāsye ca paśavo vadhyanta iti nityaśaḥ| agnayo māṃsakāmāścaityapi śrūyate śrutiḥ ||

Verse 11

यज्ञेषु पशवो ब्रह्मन्वध्यन्ते सततं द्विजैः। संस्कृताः किल मन्त्रैश्च तेऽपि स्वर्गमवाप्नुवन् ।।

yajñeṣu paśavo brahmanvadhyante satataṃ dvijaiḥ| saṃskṛtāḥ kila mantraiśca te'pi svargamavāpnuvan ||

Verse 12

यदि नैवाग्नयो ब्रह्मन्मांसकामाऽभवन्पुरा। भक्ष्यं नैवाभवन्मांसं कस्यचिद्द्विजसत्तम ।।

yadi naivāgnayo brahmanmāṃsakāmā'bhavanpurā| bhakṣyaṃ naivābhavanmāṃsaṃ kasyaciddvijasattama ||

Verse 13

अत्रापि विधिरुक्तश् मुनिभिर्मांसभक्षणे ।।

atrāpi vidhiruktaś munibhirmāṃsabhakṣaṇe ||

Verse 14

देवतानां पितृणां च शुङ्क्ते दत्त्वाऽपियः सदा। यथाविधि यथाश्रद्धं न स दुष्येत भक्षणात् ।।

devatānāṃ pitṛṇāṃ ca śuṅkte dattvā'piyaḥ sadā| yathāvidhi yathāśraddhaṃ na sa duṣyeta bhakṣaṇāt ||

Verse 15

अमांसाशी भवत्येवमित्यपि श्रूयते श्रुतिः। भार्यां गच्छन्ब्रह्मचारी ऋतौ भवति ब्राह्मणः ।। अन्नाद्यभूताः अन्नं च तदद्यं च भोग्यं भक्ष्यं चेत्यर्थः ।।

amāṃsāśī bhavatyevamityapi śrūyate śrutiḥ| bhāryāṃ gacchanbrahmacārī ṛtau bhavati brāhmaṇaḥ || annādyabhūtāḥ annaṃ ca tadadyaṃ ca bhogyaṃ bhakṣyaṃ cetyarthaḥ ||

Verse 16

सत्यानृते विनिश्चित्य अत्रापि विधिरुच्यते। सौदासेन तदा राज्ञा मानुषा भक्षिता द्विज। शापाभिभूतेन भृशमत्र किं प्रतिभाति ते ।।

satyānṛte viniścitya atrāpi vidhirucyate| saudāsena tadā rājñā mānuṣā bhakṣitā dvija| śāpābhibhūtena bhṛśamatra kiṃ pratibhāti te ||

Verse 17

स्वधर्म इतिकृत्वा तु न त्यजामि द्विजोत्तम। पुरा कृतमिति ज्ञात्वा रजीवाम्येतेन कर्मणा ।।

svadharma itikṛtvā tu na tyajāmi dvijottama| purā kṛtamiti jñātvā rajīvāmyetena karmaṇā ||

Verse 18

स्वधर्मं त्यजतो ब्रह्मन्नधर्म इह दृश्यते। स्वकर्मनिरतो यस्तु धर्मः स इति निश्चयः ।।

svadharmaṃ tyajato brahmannadharma iha dṛśyate| svakarmanirato yastu dharmaḥ sa iti niścayaḥ ||

Verse 19

कुले हि विहितं कर्म देही तं न विमुञ्चति। धात्रा विधिरयं दृष्टो बहुधा कर्मनिर्मये ।।

kule hi vihitaṃ karma dehī taṃ na vimuñcati| dhātrā vidhirayaṃ dṛṣṭo bahudhā karmanirmaye ||

Verse 20

द्रष्टव्यस्तु भवेद्ब्रह्मन्धर्मो धर्मविनिश्चये। कथं कर्म शुभं कुर्यां कथं मुच्ये पराभवात् ।। यज्ञियमांसभुजोऽपि ऋतुगामिनो ब्रह्मचर्यमिव औपचारिकममांसाशित्वमिति भावः ।।

draṣṭavyastu bhavedbrahmandharmo dharmaviniścaye| kathaṃ karma śubhaṃ kuryāṃ kathaṃ mucye parābhavāt || yajñiyamāṃsabhujo'pi ṛtugāmino brahmacaryamiva aupacārikamamāṃsāśitvamiti bhāvaḥ ||

Verse 21

कर्मणस्तस्य घोरस् वसुधा निर्णयो भवेत्। दाने च सत्यवाक्ये च गुरुशुश्रूणे तथा। द्विजातिपूजने चाहं धर्मे च निरतः सदा ।।

karmaṇastasya ghoras vasudhā nirṇayo bhavet| dāne ca satyavākye ca guruśuśrūṇe tathā| dvijātipūjane cāhaṃ dharme ca nirataḥ sadā ||

Verse 22

अतिमानातिवादाभ्यां निवृत्तोस्मि द्विजोत्तम। कृषिं साध्वीति मन्यन्ते तत्र हिंसा परा स्मृता ।।

atimānātivādābhyāṃ nivṛttosmi dvijottama| kṛṣiṃ sādhvīti manyante tatra hiṃsā parā smṛtā ||

Verse 23

कर्षन्तो लाङ्गलैरुर्वीं घ्नन्ति भूमिशयान्बहून्। जीवानन्यांश्च बहुशस्तत्रकिं प्रतिभाति ते ।।

karṣanto lāṅgalairurvīṃ ghnanti bhūmiśayānbahūn| jīvānanyāṃśca bahuśastatrakiṃ pratibhāti te ||

Verse 24

धान्यबीजानि यान्याहुर्व्रीह्यादीनि द्विजोत्तम। सर्वाण्येतानि जीवा हि तत्र किं प्रतिभाति ते ।।

dhānyabījāni yānyāhurvrīhyādīni dvijottama| sarvāṇyetāni jīvā hi tatra kiṃ pratibhāti te ||

Verse 25

अध्याक्रम् पशूंश्चापि घ्नन्ति वै भक्षयन्ति च। वृक्षांस्तथौषधीश्चापि छिन्दन्ति पुरुषा द्विज ।।

adhyākram paśūṃścāpi ghnanti vai bhakṣayanti ca| vṛkṣāṃstathauṣadhīścāpi chindanti puruṣā dvija ||

Verse 26

जीवा हि बहवो ब्रह्मन्वृक्षेषु च फलेषु च। उदके बहवश्चापि तत्रकिं प्रतिभाति ते ।।

jīvā hi bahavo brahmanvṛkṣeṣu ca phaleṣu ca| udake bahavaścāpi tatrakiṃ pratibhāti te ||

Verse 27

सर्वं व्याप्तमिदं ब्रह्मन्प्राणिभिः प्राणिजीवनैः। मत्स्यान्ग्रसन्ते मत्स्याश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते ।।

sarvaṃ vyāptamidaṃ brahmanprāṇibhiḥ prāṇijīvanaiḥ| matsyāngrasante matsyāśca tatrakiṃ pratibhāti te ||

Verse 28

सत्वैः सत्वानि जीवन्ति बहुधा द्विजसत्तम। प्राणिनोऽन्योन्यभक्षाश्च तत्रकिं प्रतिभाति ते ।।

satvaiḥ satvāni jīvanti bahudhā dvijasattama| prāṇino'nyonyabhakṣāśca tatrakiṃ pratibhāti te ||

Verse 29

चङ्क्रम्यमाणा जीवांश्च धरणीसंश्रितान्बहून्। पद्भ्यां घ्नन्ति नरा विप्र तत्र किं प्रतिभाति ते ।।

caṅkramyamāṇā jīvāṃśca dharaṇīsaṃśritānbahūn| padbhyāṃ ghnanti narā vipra tatra kiṃ pratibhāti te ||

Verse 30

उपविष्टाः शयानाश्च घ्नन्ति जीवाननेकशः। अज्ञानादथवा ज्ञानात्तत्रकिं प्रतिभाति ते ।।

upaviṣṭāḥ śayānāśca ghnanti jīvānanekaśaḥ| ajñānādathavā jñānāttatrakiṃ pratibhāti te ||

Verse 31

जीवैर्ग्रस्तमिदं सर्वमाकाशं पृथिवी तथा। अविज्ञानाच्च हिंसन्ति तत्र किं प्रतिभाति ते ।।

jīvairgrastamidaṃ sarvamākāśaṃ pṛthivī tathā| avijñānācca hiṃsanti tatra kiṃ pratibhāti te ||

Verse 32

अहिंसेति यदुक्तं हि पुरुषैर्विस्मितैः पुरा। के न हिंसन्ति जीवान्वै लोकेऽस्मिन्द्विजसत्तम् ।।

ahiṃseti yaduktaṃ hi puruṣairvismitaiḥ purā| ke na hiṃsanti jīvānvai loke'smindvijasattam ||

Verse 33

बहु संचिन्त्य इह वै नास्ति कश्चिदहिंसकः ।।

bahu saṃcintya iha vai nāsti kaścidahiṃsakaḥ ||

Verse 34

अहिंयासां तु निरता यतयो द्विजसत्तम। कुर्वन्त्येव हि हिंसां ते यत्नादल्पतरा भवेत् ।।

ahiṃyāsāṃ tu niratā yatayo dvijasattama| kurvantyeva hi hiṃsāṃ te yatnādalpatarā bhavet ||

Verse 35

आलक्ष्याश्चैव पुरुषाः कुले जाता महागुणाः। महाघोराणि कर्माणि कृत्वा लज्जन्ति वै न च ।।

ālakṣyāścaiva puruṣāḥ kule jātā mahāguṇāḥ| mahāghorāṇi karmāṇi kṛtvā lajjanti vai na ca ||

Verse 36

सुहृदः सुहृदोऽन्यांस्च दुर्हृदश्चापि दुर्हृदः। सम्यक्प्रवृत्तान्पुरुषानन सम्यगनुपश्यति ।।

suhṛdaḥ suhṛdo'nyāṃsca durhṛdaścāpi durhṛdaḥ| samyakpravṛttānpuruṣānana samyaganupaśyati ||

Verse 37

समृद्धैश्चन नन्दन्ति बान्धवा बान्धवैरपि। गुरूंश्चैव विनिदन्ति मूढा निश्चितमानिनः ।।

samṛddhaiścana nandanti bāndhavā bāndhavairapi| gurūṃścaiva vinidanti mūḍhā niścitamāninaḥ ||

Verse 38

बहु लोके विपर्यस्तं दृश्यते द्विजसत्तम। धर्मयुक्तमधर्मं च तत्र किं प्रतिभाति ते ।।

bahu loke viparyastaṃ dṛśyate dvijasattama| dharmayuktamadharmaṃ ca tatra kiṃ pratibhāti te ||

Verse 39

वक्तुं बहुविधं शक्यं धर्माधर्मेषु कर्मसु। स्वकर्मनिरतो यो हि स यशः प्राप्नुयान्महत् ।।

vaktuṃ bahuvidhaṃ śakyaṃ dharmādharmeṣu karmasu| svakarmanirato yo hi sa yaśaḥ prāpnuyānmahat ||