Adhyaya 213

Verse 1

धर्मव्याधेन कौशिकंप्रति पौरुषनिन्दनन दैवप्रशंसनपूर्वकं सुकृतदुष्कृतयोः सुखदुःखहेतुताप्रतिपादनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। धर्मव्याधस्तु निपुणं पुनरेव युधिष्ठिर। विप्रर्षभमुवाचेदं सर्वधर्मभृतांवर ।।

dharmavyādhena kauśikaṃprati pauruṣanindanana daivapraśaṃsanapūrvakaṃ sukṛtaduṣkṛtayoḥ sukhaduḥkhahetutāpratipādanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| dharmavyādhastu nipuṇaṃ punareva yudhiṣṭhira| viprarṣabhamuvācedaṃ sarvadharmabhṛtāṃvara ||

Verse 2

श्रुतिप्रमाणो धर्मोऽयमिति वृद्धानुशासनम्। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस् बहुशाखा ह्यनन्तिका ।।

śrutipramāṇo dharmo'yamiti vṛddhānuśāsanam| sūkṣmā gatirhi dharmas bahuśākhā hyanantikā ||

Verse 3

प्राणान्तिके विवाहे च वक्तव्यमनृतं भवेत्। अनृतेन भवेत्सत्यं सत्येनैवानृतं भवेत् ।।

prāṇāntike vivāhe ca vaktavyamanṛtaṃ bhavet| anṛtena bhavetsatyaṃ satyenaivānṛtaṃ bhavet ||

Verse 4

यद्भूतहितमत्यन्तं तत्सत्यमिति धारणा। विपर्ययकृतोऽधर्मः पश्य धर्मस्य सूक्ष्मताम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमस्यापर्वणि त्रयोदशाधिकद्विशततमोऽध्याः ।। 213 ।।

yadbhūtahitamatyantaṃ tatsatyamiti dhāraṇā| viparyayakṛto'dharmaḥ paśya dharmasya sūkṣmatām || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamasyāparvaṇi trayodaśādhikadviśatatamo'dhyāḥ || 213 ||

Verse 5

यत्करोत्यशुभं कर्म शुभं वा यदि सत्तम। अवश्यं तत्समाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ।।

yatkarotyaśubhaṃ karma śubhaṃ vā yadi sattama| avaśyaṃ tatsamāpnoti puruṣo nātra saṃśayaḥ ||

Verse 6

विषमां च दशां प्राप्तो देवान्गर्हति वै भृशम्। आत्मृनः कर्मदोषेण न विजानात्यपण्डितः ।।

viṣamāṃ ca daśāṃ prāpto devāngarhati vai bhṛśam| ātmṛnaḥ karmadoṣeṇa na vijānātyapaṇḍitaḥ ||

Verse 7

मूढो नैकृतिकश्चापि चपलश्च द्विजोत्तम। न शुभं कर्म बध्नाति पुरुषं पाषनिश्चयम् ।।

mūḍho naikṛtikaścāpi capalaśca dvijottama| na śubhaṃ karma badhnāti puruṣaṃ pāṣaniścayam ||

Verse 8

सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते। नैनं प्रज्ञा सुनीतं वा त्रायते नैव पौरुषम् ।। धारणा अवधारणं। निश्चय इत्यर्थः ।।

sukhaduḥkhaviparyāso yadā samupapadyate| nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate naiva pauruṣam || dhāraṇā avadhāraṇaṃ| niścaya ityarthaḥ ||

Verse 9

यो यमिच्छेद्यथा कामं तं तं कामं स आप्नुयात्। यदि स्यादपराधीनं पौरुषस् क्रियाफलम् ।।

yo yamicchedyathā kāmaṃ taṃ taṃ kāmaṃ sa āpnuyāt| yadi syādaparādhīnaṃ pauruṣas kriyāphalam ||

Verse 10

संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः। दृश्यन्ते निष्फलाः सन्तः प्रहीणाः सर्वकर्मभिः ।। सनीतं गुरुशिक्षा ।।

saṃyatāścāpi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ| dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ || sanītaṃ guruśikṣā ||

Verse 11

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः। वञ्चनायां च लोकस्य स सुखेनैव युज्यते ।।

bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ| vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukhenaiva yujyate ||

Verse 12

अचेष्टमपि चासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्ठति। कश्चित्कर्माणि कुर्वन्हि न प्राप्यमधिगच्छति ।।

aceṣṭamapi cāsīnaṃ śrīḥ kaṃcidupatiṣṭhati| kaścitkarmāṇi kurvanhi na prāpyamadhigacchati ||

Verse 13

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रगृध्नुभिः। दशमासधृता गर्भा जायन्ते कुलपांसनाः ।। प्रहीणाः श्रान्ता अपीत्यर्थः ।।

devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛdhnubhiḥ| daśamāsadhṛtā garbhā jāyante kulapāṃsanāḥ || prahīṇāḥ śrāntā apītyarthaḥ ||

Verse 14

अपरे धनधान्यैश्च भोगैश्च पितृसंचितैः। विपुलैरभिजायन्ते लब्धास्तैरेव मङ्गलैः ।।

apare dhanadhānyaiśca bhogaiśca pitṛsaṃcitaiḥ| vipulairabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ ||

Verse 15

न देहजा मनुष्याणां व्याधयो द्विजसत्तम। कर्मजा हि मनुष्याणां रोगा नास्त्यत्र संशयः ।।

na dehajā manuṣyāṇāṃ vyādhayo dvijasattama| karmajā hi manuṣyāṇāṃ rogā nāstyatra saṃśayaḥ ||

Verse 16

आधिभिश्चैव बाध्यन्ते व्यालैः क्षुद्रमृगा इव। व्याधयो विनिवार्यन्ते मृगा व्याधैरिव द्विज ।।

ādhibhiścaiva bādhyante vyālaiḥ kṣudramṛgā iva| vyādhayo vinivāryante mṛgā vyādhairiva dvija ||

Verse 17

येषामस्ति च भोक्तव्यं ग्रहणीरोगपीडिताः। न शक्नुवन्ति ते भोक्तुं चेष्टितं पूर्वकर्मया ।।

yeṣāmasti ca bhoktavyaṃ grahaṇīrogapīḍitāḥ| na śaknuvanti te bhoktuṃ ceṣṭitaṃ pūrvakarmayā ||

Verse 18

अपरे बाहुबलिनः क्लिश्यन्ति बहवो जनाः। दुःखेन चाधिगच्छनति भोजनं द्विजसत्तम ।।

apare bāhubalinaḥ kliśyanti bahavo janāḥ| duḥkhena cādhigacchanati bhojanaṃ dvijasattama ||

Verse 19

इति लोकमनाक्रन्दं देहशङ्कापरिप्लुतम्। स्रोतसाऽसकृदाक्षिप्तं ह्रियमाणं बलीयसा ।। पुत्रगृध्रुभिः पुतर्कामैः ।।

iti lokamanākrandaṃ dehaśaṅkāpariplutam| srotasā'sakṛdākṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā || putragṛdhrubhiḥ putarkāmaiḥ ||

Verse 20

न म्रियेयुर्न जीर्यैयुः सर्वे स्युः सर्वकामिकाः। नाप्रियं प्रतिपश्येयुर्विधिश्च यदि नो भवेत् ।।

na mriyeyurna jīryaiyuḥ sarve syuḥ sarvakāmikāḥ| nāpriyaṃ pratipaśyeyurvidhiśca yadi no bhavet ||

Verse 21

उपर्युपरि लोकस्य सर्वो गन्तुं समीहते। यतते च यथाथक्ति न च तद्वर्तते तथा ।।

uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhate| yatate ca yathāthakti na ca tadvartate tathā ||

Verse 22

बहवः संप्रदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रमङ्गलाः। महत्तु फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसिद्धिषु ।।

bahavaḥ saṃpradṛśyante tulyanakṣatramaṅgalāḥ| mahattu phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasiddhiṣu ||

Verse 23

न केचिदीशते ब्रह्मन्स्वयंग्राह्यस्य सत्तम। कर्मणां प्राकृतानां वै इह सिद्धिः प्रदृश्यते ।। अनाक्रन्दं असहायम्। आक्रन्दः क्रन्दने ह्वाने मित्रदारुणयुद्धयोरिति मेदिनी। स्रोतसा कर्मप्रवाहेण ।।

na kecidīśate brahmansvayaṃgrāhyasya sattama| karmaṇāṃ prākṛtānāṃ vai iha siddhiḥ pradṛśyate || anākrandaṃ asahāyam| ākrandaḥ krandane hvāne mitradāruṇayuddhayoriti medinī| srotasā karmapravāheṇa ||

Verse 24

तथा श्रुतिरियंब्रह्मञ्जीवः किल सनातनः। शरीरमध्रुवं लोके सर्वेषां प्राणिनामिह ।।

tathā śrutiriyaṃbrahmañjīvaḥ kila sanātanaḥ| śarīramadhruvaṃ loke sarveṣāṃ prāṇināmiha ||

Verse 25

वध्यमाने शरीरे तु देहनाशो भवत्युत। जीवः संक्रमतेऽन्यत्रकर्मबनधनिबन्धनः ।।

vadhyamāne śarīre tu dehanāśo bhavatyuta| jīvaḥ saṃkramate'nyatrakarmabanadhanibandhanaḥ ||

Verse 26

ब्राह्मण उवाच। कथं धर्मविदांश्रेष्ठ जीवो भवति शाश्वतः। एतदिच्छाम्यहं ज्ञातुं तत्त्वेन वदतांवर ।।

brāhmaṇa uvāca| kathaṃ dharmavidāṃśreṣṭha jīvo bhavati śāśvataḥ| etadicchāmyahaṃ jñātuṃ tattvena vadatāṃvara ||

Verse 27

व्याध उवाच। न जीवनाशोस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्म्रियतीति मूढाः। जीवस्तु देहान्तरितः प्रयाति दशार्धतैवास् शरीरभेदः ।। स्वीयमपि वस्तु स्वस्यानधीनं प्राक्कर्मवशाद्भवतीत्यर्थः ।। दशार्धता पञ्चत्वम् ।।

vyādha uvāca| na jīvanāśosti hi dehabhede mithyaitadāhurmriyatīti mūḍhāḥ| jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivās śarīrabhedaḥ || svīyamapi vastu svasyānadhīnaṃ prākkarmavaśādbhavatītyarthaḥ || daśārdhatā pañcatvam ||

Verse 28

अन्यो हि नाश्नाति कृतं हि कर्म मनुष्यलोके मनुजस् कश्चित्। यत्तेन किंचिद्धि कृतंहि कर्म तदश्नुते नास्ति कृतस्य नाशः ।।

anyo hi nāśnāti kṛtaṃ hi karma manuṣyaloke manujas kaścit| yattena kiṃciddhi kṛtaṃhi karma tadaśnute nāsti kṛtasya nāśaḥ ||

Verse 29

सुपुण्यशीला हि भवन्ति पुण्या नराधमाः पापकृतो भवन्ति। नरोऽनुयातस्त्विह कर्मभिः स्वै- स्ततः समुत्पद्यति भावितस्तैः ।।

supuṇyaśīlā hi bhavanti puṇyā narādhamāḥ pāpakṛto bhavanti| naro'nuyātastviha karmabhiḥ svai- stataḥ samutpadyati bhāvitastaiḥ ||

Verse 30

ब्राह्मण उवाच। कथं संभवते योनौ कथं वा पुण्यपापयोः। जातीः पुण्या ह्यपुण्याश् कथं गच्छति सत्तम ।।

brāhmaṇa uvāca| kathaṃ saṃbhavate yonau kathaṃ vā puṇyapāpayoḥ| jātīḥ puṇyā hyapuṇyāś kathaṃ gacchati sattama ||

Verse 31

व्याध उवाच। गर्भाधानसमायुक्तं कर्मेदं संप्रदृश्यते। समासेन तु ते क्षिप्रं प्रवक्ष्यामि द्विजोत्तम ।।

vyādha uvāca| garbhādhānasamāyuktaṃ karmedaṃ saṃpradṛśyate| samāsena tu te kṣipraṃ pravakṣyāmi dvijottama ||

Verse 32

यथा संभृतसंभारः पुनरेव प्रजायते। शुभकृच्छुभयोनीषु पापकृत्पापयोनिषु ।।

yathā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ punareva prajāyate| śubhakṛcchubhayonīṣu pāpakṛtpāpayoniṣu ||

Verse 33

शुभैः प्रयोगैर्देवत्वंव्यामिश्रैर्मानुषो भवेत्। मोहनीयैर्वियोनीषु त्वधोगामी च किल्बिषैः ।। मोहनीयैस्तामसै। अधः नरकतिर्यक्षु ।।

śubhaiḥ prayogairdevatvaṃvyāmiśrairmānuṣo bhavet| mohanīyairviyonīṣu tvadhogāmī ca kilbiṣaiḥ || mohanīyaistāmasai| adhaḥ narakatiryakṣu ||

Verse 34

जातिमृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतः। संसारे पच्यमानश्च दोषैरात्मकृतैर्नरः ।।

jātimṛtyujarāduḥkhaiḥ satataṃ samabhidrutaḥ| saṃsāre pacyamānaśca doṣairātmakṛtairnaraḥ ||

Verse 35

तिर्यग्योनिसहस्राणि गत्वा नरकमेव च। जीवाः संपरिवर्तन्ते कर्मबन्धनिबन्धनाः ।।

tiryagyonisahasrāṇi gatvā narakameva ca| jīvāḥ saṃparivartante karmabandhanibandhanāḥ ||

Verse 36

जन्तुस्तु कर्मभिस्तैस्तैः स्वकृतैः प्रेत्य दुःखितः। तद्दुःखप्रतिघातार्थमपुण्यां योनिमाप्नुते ।। प्रेत्य मृत्वा।

jantustu karmabhistaistaiḥ svakṛtaiḥ pretya duḥkhitaḥ| tadduḥkhapratighātārthamapuṇyāṃ yonimāpnute || pretya mṛtvā|

Verse 37

ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु। पच्यते तु पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः ।।

tataḥ karma samādatte punaranyannavaṃ bahu| pacyate tu punastena bhuktvā'pathyamivāturaḥ ||

Verse 38

अजस्रमेव दुःखार्तोऽदुःखितः सुखिसंज्ञितः। ततो निवृत्तबन्धत्वात्कर्मणामुदयादपि ।।

ajasrameva duḥkhārto'duḥkhitaḥ sukhisaṃjñitaḥ| tato nivṛttabandhatvātkarmaṇāmudayādapi ||

Verse 39

परिक्रामति संसारे चक्रवद्बहुवेदनः। स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः ।। दुःखात्मकः प्रतीघातः। दुखं भोक्तुमित्यर्थः ।।

parikrāmati saṃsāre cakravadbahuvedanaḥ| sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥ || duḥkhātmakaḥ pratīghātaḥ| dukhaṃ bhoktumityarthaḥ ||

Verse 40

तपोयोगसमारम्भं कुरुते द्विजसत्तम। कर्मभिर्बहुभिश्चापि लोकानश्नाति कर्मभिः ।। निवृत्तबन्धो वीतरागः। तत्र हेतुः विशुद्धश्चेति ।।

tapoyogasamārambhaṃ kurute dvijasattama| karmabhirbahubhiścāpi lokānaśnāti karmabhiḥ || nivṛttabandho vītarāgaḥ| tatra hetuḥ viśuddhaśceti ||

Verse 41

[स चेन्निवृत्तबन्धस्तु विशुद्धश्चापि कर्मभिः।] प्राप्नोति सुकृताँल्लोकान्यत्रगत्वा न शोचति ।।

[sa cennivṛttabandhastu viśuddhaścāpi karmabhiḥ|] prāpnoti sukṛtā~llokānyatragatvā na śocati ||

Verse 42

पापं कुर्वनपुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति। पुण्यं कुर्वन्पुण्यवृत्तः पुण्यस्यान्तं न गच्छति। तस्मात्पुण्यं यतेत्कर्तुं वर्जयीत च पापकम् ।। तपोयोगयोः आलोचनध्यानयो समारम्भम् ।।

pāpaṃ kurvanapuṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati| puṇyaṃ kurvanpuṇyavṛttaḥ puṇyasyāntaṃ na gacchati| tasmātpuṇyaṃ yatetkartuṃ varjayīta ca pāpakam || tapoyogayoḥ ālocanadhyānayo samārambham ||

Verse 43

अनसूयुः कृतज्ञश्च कल्याणान्येव सेवते। सुखानि धर्ममर्थं च स्वर्गं च लभते नरः ।।

anasūyuḥ kṛtajñaśca kalyāṇānyeva sevate| sukhāni dharmamarthaṃ ca svargaṃ ca labhate naraḥ ||

Verse 44

संस्कृतस्य च दान्तस् नियतस्य यतात्मनः। प्राज्ञास्यानन्तरा वृत्तिरिहि लोके परत्र च ।।

saṃskṛtasya ca dāntas niyatasya yatātmanaḥ| prājñāsyānantarā vṛttirihi loke paratra ca ||

Verse 45

सतां धऱ्मेण वर्तेत क्रियां शिष्टवदाचरेत्। असंक्लेशेन लोकस्य वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः ।।

satāṃ dhaṟmeṇa varteta kriyāṃ śiṣṭavadācaret| asaṃkleśena lokasya vṛttiṃ lipseta vai dvijaḥ ||

Verse 46

सन्ति ह्यागमविज्ञानाः शिष्टाः शास्त्रे विचक्षणाः। स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणास्ते ह्यसंकराः ।।

santi hyāgamavijñānāḥ śiṣṭāḥ śāstre vicakṣaṇāḥ| svadharmeṇa kriyā loke kurvāṇāste hyasaṃkarāḥ ||

Verse 47

प्राज्ञो धर्मेण रमते धर्मं चैवोपजीवति। तस्माद्धर्मादवाप्तेन धनन द्विजसत्तम ।।

prājño dharmeṇa ramate dharmaṃ caivopajīvati| tasmāddharmādavāptena dhanana dvijasattama ||

Verse 48

तस्यैव सिंचते मूलं गुणान्पश्यति यत्र वै। धर्मात्मा भवति ह्येवं चित्तं चास्य प्रसीदति। स मित्रजनसंतुष्ट इह प्रेत्य च नन्दति ।।

tasyaiva siṃcate mūlaṃ guṇānpaśyati yatra vai| dharmātmā bhavati hyevaṃ cittaṃ cāsya prasīdati| sa mitrajanasaṃtuṣṭa iha pretya ca nandati ||

Verse 49

शब्दं स्पर्शं तथा रूपं गन्धानिष्टांस्च सत्तम। प्रभुत्वं लभते चापि धर्मस्यैतत्फलं विदुः ।। यतेत् यतेत ।।

śabdaṃ sparśaṃ tathā rūpaṃ gandhāniṣṭāṃsca sattama| prabhutvaṃ labhate cāpi dharmasyaitatphalaṃ viduḥ || yatet yateta ||

Verse 50

धरमस्य च पलं लब्ध्वा न तुष्यति महाद्विज। अतुष्यमाणो निर्वेदमादत्ते ज्ञानचक्षुषा ।।

dharamasya ca palaṃ labdhvā na tuṣyati mahādvija| atuṣyamāṇo nirvedamādatte jñānacakṣuṣā ||

Verse 51

प्रज्ञाचक्षुर्नर इह दोषं नैवानुरुध्यते। विरज्ये यथाकामं न च धर्मं विमुञ्चति ।। प्रभुत्वं अप्रतिहतेच्छत्वम् ।।

prajñācakṣurnara iha doṣaṃ naivānurudhyate| virajye yathākāmaṃ na ca dharmaṃ vimuñcati || prabhutvaṃ apratihatecchatvam ||

Verse 52

फलत्यागे च यतते दृष्ट्वा लोकं क्रियात्मकम्। ततो मोक्षे प्रयतते नानुपायादुपायतः ।। अतुष्यमाणः प्रीतिमलभमानः निर्वेदं वैराग्यं दोषं रागद्वेषादिकं नानुरुध्यते तद्वशो न भवतीत्यर्थः ।।

phalatyāge ca yatate dṛṣṭvā lokaṃ kriyātmakam| tato mokṣe prayatate nānupāyādupāyataḥ || atuṣyamāṇaḥ prītimalabhamānaḥ nirvedaṃ vairāgyaṃ doṣaṃ rāgadveṣādikaṃ nānurudhyate tadvaśo na bhavatītyarthaḥ ||

Verse 53

एवं निर्वेदमादत्ते पापं कर्म जहाति च। धार्मिकश्चापि भवति मोक्षं च लभते परम् ।।

evaṃ nirvedamādatte pāpaṃ karma jahāti ca| dhārmikaścāpi bhavati mokṣaṃ ca labhate param ||

Verse 54

तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं शमो दमः। तेन सर्वानवाप्नोति कामान्यान्मनसेच्छति ।। उपायत एव मोक्षे प्रयतते नन्वनुपायाद्दैवमात्राश्रयादिति योजना ।।

tapo niḥśreyasaṃ jantostasya mūlaṃ śamo damaḥ| tena sarvānavāpnoti kāmānyānmanasecchati || upāyata eva mokṣe prayatate nanvanupāyāddaivamātrāśrayāditi yojanā ||

Verse 55

इन्द्रियाणां निरोधेन सत्येन च दमेन च। ब्रह्मणः पदमाप्नोति यत्परं द्विजसत्तम ।।

indriyāṇāṃ nirodhena satyena ca damena ca| brahmaṇaḥ padamāpnoti yatparaṃ dvijasattama ||

Verse 56

ब्राह्मण उवाच। इन्द्रियाणीति यान्याहुः कानि तानि यतव्रत। निग्रहश्च कथं कार्यो निग्रहस्य च किं फलम् ।।

brāhmaṇa uvāca| indriyāṇīti yānyāhuḥ kāni tāni yatavrata| nigrahaśca kathaṃ kāryo nigrahasya ca kiṃ phalam ||

Verse 57

कथं च फलमाप्नोति तेषां धर्मभृतांवर। एतदिच्छामि तत्त्वेन धर्मं ज्ञातुं सुधार्मिक ।। तपः ज्ञानम्। निःश्रेयसं मोक्षसाधनम् ।।

kathaṃ ca phalamāpnoti teṣāṃ dharmabhṛtāṃvara| etadicchāmi tattvena dharmaṃ jñātuṃ sudhārmika || tapaḥ jñānam| niḥśreyasaṃ mokṣasādhanam ||