Adhyaya 211

Verse 1

कौशिकंप्रति धर्मव्याधेन शिष्टलक्षणादिकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। स तु विप्रो महाप्राज्ञ धर्मव्याधमपृच्छत। शिष्टाचारं कथमहं विद्यामिति नरोत्तम ।।

kauśikaṃprati dharmavyādhena śiṣṭalakṣaṇādikathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| sa tu vipro mahāprājña dharmavyādhamapṛcchata| śiṣṭācāraṃ kathamahaṃ vidyāmiti narottama ||

Verse 2

पञ्च कानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा। एतदिच्छामि भद्रं ते श्रोतुं धर्मभृतांवर। त्वत्तो महामते व्याध तद्ब्रवीहि यथातथम् ।।

pañca kāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā| etadicchāmi bhadraṃ te śrotuṃ dharmabhṛtāṃvara| tvatto mahāmate vyādha tadbravīhi yathātatham ||

Verse 3

व्याध उवाच। यज्ञो दानं तपो वेदाः सत्यं च द्विजसत्तम। पञ्चैतानि पवित्राणि शिष्टाचारेषु नित्यदा ।।

vyādha uvāca| yajño dānaṃ tapo vedāḥ satyaṃ ca dvijasattama| pañcaitāni pavitrāṇi śiṣṭācāreṣu nityadā ||

Verse 4

कामक्रोधौ वशे कृत्वा दम्भं लोभमनार्जवम्। धर्ममित्येवं संतुष्टास्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ।।

kāmakrodhau vaśe kṛtvā dambhaṃ lobhamanārjavam| dharmamityevaṃ saṃtuṣṭāste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||

Verse 5

न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायशीलिनाम्। आचारपालनं चैव द्वितीयं शिष्टलक्षणम् ।।

na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyaśīlinām| ācārapālanaṃ caiva dvitīyaṃ śiṣṭalakṣaṇam ||

Verse 6

गुरुशुश्रूषणं सत्यमक्रोधो दानमेव च। एतच्चतुष्टयं ब्रह्मञ्शिष्टाचारेषु नित्यदा ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकादशाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।।

guruśuśrūṣaṇaṃ satyamakrodho dānameva ca| etaccatuṣṭayaṃ brahmañśiṣṭācāreṣu nityadā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekādaśādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 7

शिष्टाचारे मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वशः। यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्या ह्यतोऽन्यथा ।। वृत्तं वृतं स्वेच्छोपात्तमिति यावत् ।।

śiṣṭācāre manaḥ kṛtvā pratiṣṭhāpya ca sarvaśaḥ| yāmayaṃ labhate tuṣṭiṃ sā na śakyā hyato'nyathā || vṛttaṃ vṛtaṃ svecchopāttamiti yāvat ||

Verse 8

वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः। दमस्योपनिषत्त्यागः शिष्टाचारेषु नित्यदा ।। अतोऽन्यथा गुरुशुश्रूषणाद्यभावे ।।

vedasyopaniṣatsatyaṃ satyasyopaniṣaddamaḥ| damasyopaniṣattyāgaḥ śiṣṭācāreṣu nityadā || ato'nyathā guruśuśrūṣaṇādyabhāve ||

Verse 9

ये तु धर्मानसूयन्ते बुद्धिमोहान्विता नराः। अपथा गच्छतां तेषामनुयाता च पीड्यते ।। उपनिषद्रहस्यम् ।।

ye tu dharmānasūyante buddhimohānvitā narāḥ| apathā gacchatāṃ teṣāmanuyātā ca pīḍyate || upaniṣadrahasyam ||

Verse 10

ये तु शिष्टाः सुनियताः श्रुतित्यागपरायणाः। धर्मपन्थानमारूढाः सत्यधर्मपरायणाः ।। अनुयाता अनुगन्ता ।।

ye tu śiṣṭāḥ suniyatāḥ śrutityāgaparāyaṇāḥ| dharmapanthānamārūḍhāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || anuyātā anugantā ||

Verse 11

नियच्छन्ति परां बुद्धिं शिष्टाचारान्विता जनाः। उपाध्यायमते युक्ताः स्थित्या धर्मार्थदर्शिनः ।।

niyacchanti parāṃ buddhiṃ śiṣṭācārānvitā janāḥ| upādhyāyamate yuktāḥ sthityā dharmārthadarśinaḥ ||

Verse 12

नास्तिकान्भिन्नमर्यादान्क्रूरान्पापमतौ स्थितान्। त्यज ताञ्ज्ञानमाश्रित्य धार्मिकानुपसेव्य च ।।

nāstikānbhinnamaryādānkrūrānpāpamatau sthitān| tyaja tāñjñānamāśritya dhārmikānupasevya ca ||

Verse 13

कामलोभग्रहाकीर्णं पञ्चेन्द्रियजलां नदीम्। नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर ।।

kāmalobhagrahākīrṇaṃ pañcendriyajalāṃ nadīm| nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara ||

Verse 14

क्रमेण संचितो धर्मो बुद्धियोगमयो महान्। शिष्टाचारे भवेत्साधू रागः शुक्ले व वाससि ।। श्रुतिश्च त्यागाश्च ते द्वे परं अयनं स्थानं येषां ते श्रुतित्यागपरायणाः ।।

krameṇa saṃcito dharmo buddhiyogamayo mahān| śiṣṭācāre bhavetsādhū rāgaḥ śukle va vāsasi || śrutiśca tyāgāśca te dve paraṃ ayanaṃ sthānaṃ yeṣāṃ te śrutityāgaparāyaṇāḥ ||

Verse 15

अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतहितं परम्। अहिंसा परमो धर्मः स च सत्ये प्रतिष्ठितः। सत्यं कृत्वा प्रतिष्ठां तु प्रवर्तन्ते प्रवृत्तयः ।।

ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtahitaṃ param| ahiṃsā paramo dharmaḥ sa ca satye pratiṣṭhitaḥ| satyaṃ kṛtvā pratiṣṭhāṃ tu pravartante pravṛttayaḥ ||

Verse 16

सत्यमेव गरीयस्तु शिष्टाचारनिषेवितम्। आचारश्च सतां धर्मः सन्तो ह्याचारलक्षणाः ।।

satyameva garīyastu śiṣṭācāraniṣevitam| ācāraśca satāṃ dharmaḥ santo hyācāralakṣaṇāḥ ||

Verse 17

यो यथा प्रकृतिर्जन्तुः स स्वां प्रकृतिमश्नुते। पापात्मा क्रोधकामादीन्दोषानाप्नोत्यनात्मवान् ।। शिष्टाचारवति शुक्लपोपमे योगधर्मः रागइव साधुर्भवेत्। शुक्लेव वेति इवार्थे ।।

yo yathā prakṛtirjantuḥ sa svāṃ prakṛtimaśnute| pāpātmā krodhakāmādīndoṣānāpnotyanātmavān || śiṣṭācāravati śuklapopame yogadharmaḥ rāgaiva sādhurbhavet| śukleva veti ivārthe ||

Verse 18

आरम्भो न्याययुक्तो यः स हि धऱ्म इति स्मृतः। अनाचारस्त्वध्रमेति एतच्छिष्टानुशासनम् ।।

ārambho nyāyayukto yaḥ sa hi dhaṟma iti smṛtaḥ| anācārastvadhrameti etacchiṣṭānuśāsanam ||

Verse 19

अक्रुध्यन्तोऽनसूयन्तो निरहंकारमत्सराः। ऋजवः शमसंपन्नाः शिष्टाचारा भवन्ति ते ।। अनात्मवान् अजितचित्तः ।।

akrudhyanto'nasūyanto nirahaṃkāramatsarāḥ| ṛjavaḥ śamasaṃpannāḥ śiṣṭācārā bhavanti te || anātmavān ajitacittaḥ ||

Verse 20

त्रैविद्यवृद्धाः शुचयो वृत्तवन्तो मनस्विनः। गुरुशुश्रूषवो दान्ताः शिष्टाचारा भवन्त्युत ।। अहंकारो दर्पः मत्सरः परदोषासहिष्णुत्वं तद्विर्जिताः। शिष्टं गुरुशास्त्रोक्तं आचरन्तः शिष्टाचाराः ।।

traividyavṛddhāḥ śucayo vṛttavanto manasvinaḥ| guruśuśrūṣavo dāntāḥ śiṣṭācārā bhavantyuta || ahaṃkāro darpaḥ matsaraḥ paradoṣāsahiṣṇutvaṃ tadvirjitāḥ| śiṣṭaṃ guruśāstroktaṃ ācarantaḥ śiṣṭācārāḥ ||

Verse 21

तेषामहीनसत्वानां दुष्कराचारकर्मणाम्। स्वैः कर्मभिः सत्कृतानां घोरत्वं संप्रणश्यति ।। त्रैविद्यवृद्धाः तिस्रो विद्या ऋग्यजुःसामात्मिका यत्रस त्रिविद्यो यज्ञस्तत्र साधवस्त्रैविद्या याज्ञिकाः। वृत्तं शीलं तद्वन्तः। मनस्विन जितचित्ताः ।।

teṣāmahīnasatvānāṃ duṣkarācārakarmaṇām| svaiḥ karmabhiḥ satkṛtānāṃ ghoratvaṃ saṃpraṇaśyati || traividyavṛddhāḥ tisro vidyā ṛgyajuḥsāmātmikā yatrasa trividyo yajñastatra sādhavastraividyā yājñikāḥ| vṛttaṃ śīlaṃ tadvantaḥ| manasvina jitacittāḥ ||

Verse 22

तं तदाचारमाश्चर्यं पुराणं शाश्वतं ध्रुवम्। धर्म्यं धर्मेण पश्यन्तः स्वर्गं यान्ति मनीषिणः ।। दुष्कराचारकर्मणां अन्यैर्दुष्करः आचारः शीलं कर्म यज्ञादि येषां तेषाम्। घोरत्वं हिंसादिदोषवत्त्वम् ।।

taṃ tadācāramāścaryaṃ purāṇaṃ śāśvataṃ dhruvam| dharmyaṃ dharmeṇa paśyantaḥ svargaṃ yānti manīṣiṇaḥ || duṣkarācārakarmaṇāṃ anyairduṣkaraḥ ācāraḥ śīlaṃ karma yajñādi yeṣāṃ teṣām| ghoratvaṃ hiṃsādidoṣavattvam ||

Verse 23

आस्तिका मानहीनाश्च द्विजातिजनपूजकाः। श्रुतवृत्तोपसंपन्नास्ते सन्तः स्वर्गगामिनः ।।

āstikā mānahīnāśca dvijātijanapūjakāḥ| śrutavṛttopasaṃpannāste santaḥ svargagāminaḥ ||

Verse 24

वेदोक्तः प्रथमो धर्मो धर्मशास्त्रेषु चापरः। शिष्टाचीर्णश् शिष्टानां त्रिविधं धर्मलक्षणम् ।। पुराणमनादिम्। शाश्वतं अनवच्छिन्नम्। ध्रुवं नित्यम्। अत्याज्यमित्यर्थः ।।

vedoktaḥ prathamo dharmo dharmaśāstreṣu cāparaḥ| śiṣṭācīrṇaś śiṣṭānāṃ trividhaṃ dharmalakṣaṇam || purāṇamanādim| śāśvataṃ anavacchinnam| dhruvaṃ nityam| atyājyamityarthaḥ ||

Verse 25

धारणं चापि वेदानां तीर्थानामवगाहनम्। क्षमा सत्यार्जवं शौचं शिष्टाचारनिदर्शनम् ।।

dhāraṇaṃ cāpi vedānāṃ tīrthānāmavagāhanam| kṣamā satyārjavaṃ śaucaṃ śiṣṭācāranidarśanam ||

Verse 26

सर्वभूतदयावन्तो ह्यहिंसानिरताः सदा। परुषं च न भाषन्ते सदा सन्तो द्विजप्रियाः ।।

sarvabhūtadayāvanto hyahiṃsāniratāḥ sadā| paruṣaṃ ca na bhāṣante sadā santo dvijapriyāḥ ||

Verse 27

शुभानामशुभानां च कर्मणां सबलाश्रयम्। विपाकमभिजानन्ति ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ।।

śubhānāmaśubhānāṃ ca karmaṇāṃ sabalāśrayam| vipākamabhijānanti te śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ ||

Verse 28

न्यायोपेता गुणोपेताः सर्वलोकहितैषिणः। सन्तः स्वर्गजितः शक्त्या सन्निविष्टाश्च सत्पथे। दातारः संविभक्तारो दीनानुग्रहकारिणः ।। वेदोक्तोऽग्निहोत्रादिः। धर्मशास्त्रोक्तः अष्टकाश्राद्धादिः। शिष्ठाचीर्णः होलकादिः। शिष्टनां तुष्टिरिति शेषः ।।

nyāyopetā guṇopetāḥ sarvalokahitaiṣiṇaḥ| santaḥ svargajitaḥ śaktyā sanniviṣṭāśca satpathe| dātāraḥ saṃvibhaktāro dīnānugrahakāriṇaḥ || vedokto'gnihotrādiḥ| dharmaśāstroktaḥ aṣṭakāśrāddhādiḥ| śiṣṭhācīrṇaḥ holakādiḥ| śiṣṭanāṃ tuṣṭiriti śeṣaḥ ||

Verse 29

सर्वपूज्याः श्रुतधनास्तथैव च तपस्विनः। सर्वभूतदयावन्तस्ते शिष्टाः शिष्टसंमताः ।। न्यायो युक्तिः। गुणाः शमादयस्तदुपेताः। संविभक्तारः कुटुम्बेषु ।।

sarvapūjyāḥ śrutadhanāstathaiva ca tapasvinaḥ| sarvabhūtadayāvantaste śiṣṭāḥ śiṣṭasaṃmatāḥ || nyāyo yuktiḥ| guṇāḥ śamādayastadupetāḥ| saṃvibhaktāraḥ kuṭumbeṣu ||

Verse 30

दाननित्याः सुखान्याशु प्राप्नुवन्त्यपि च श्रियम्। पीडया च कलत्रस्य भृत्यानां च समाहिताः ।।

dānanityāḥ sukhānyāśu prāpnuvantyapi ca śriyam| pīḍayā ca kalatrasya bhṛtyānāṃ ca samāhitāḥ ||

Verse 31

अतिशक्त्या प्रयच्छन्ति सन्तः सद्भिः समागताः। लोकयात्रां च पशय्न्तो धर्ममात्महितानि च। एवं सन्तोवर्तमानास्त्वेधन्ते शाश्वतीः समाः ।।

atiśaktyā prayacchanti santaḥ sadbhiḥ samāgatāḥ| lokayātrāṃ ca paśaynto dharmamātmahitāni ca| evaṃ santovartamānāstvedhante śāśvatīḥ samāḥ ||

Verse 32

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यवथार्जवम्। अद्रोहो नातिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ।।

ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyavathārjavam| adroho nātimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ ||

Verse 33

धीमन्तो धृतिमन्तश्च भूतानामनुकम्पकाः। अकामद्वेषसंयुक्तास्ते सन्तो लोकसत्कृताः ।।

dhīmanto dhṛtimantaśca bhūtānāmanukampakāḥ| akāmadveṣasaṃyuktāste santo lokasatkṛtāḥ ||

Verse 34

त्रीण्येव तु पदान्याहुः सतां वृत्तमनुस्मरन्। न चैव द्रुह्येद्दद्याच्च सत्यं चैव सदा वदेत् ।।

trīṇyeva tu padānyāhuḥ satāṃ vṛttamanusmaran| na caiva druhyeddadyācca satyaṃ caiva sadā vadet ||

Verse 35

सर्वत्र च दयावन्तः सन्तः करुणवेदिनः। गच्छन्तीह सुसंतुष्टा धर्म्यं पन्थानमुत्तमम् ।। श्रुतधनाः विद्याधनाः ।।

sarvatra ca dayāvantaḥ santaḥ karuṇavedinaḥ| gacchantīha susaṃtuṣṭā dharmyaṃ panthānamuttamam || śrutadhanāḥ vidyādhanāḥ ||

Verse 36

शिष्टाचारा महात्मानो येषां धर्मः सुनिश्चितः। अनसूया क्षमा शान्तिः संतोषः प्रियवादिता ।।

śiṣṭācārā mahātmāno yeṣāṃ dharmaḥ suniścitaḥ| anasūyā kṣamā śāntiḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā ||

Verse 37

कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिषेवणम्। कर्म च श्रुतसंपन्नं सतां मार्गमनुत्तमम् ।।

kāmakrodhaparityāgaḥ śiṣṭācāraniṣevaṇam| karma ca śrutasaṃpannaṃ satāṃ mārgamanuttamam ||

Verse 38

शिष्टाचारं निषेवन्ते नित्यं ध्रममनुव्रताः। प्रज्ञाप्रासादमारूह्य मुह्यतो महतो जनान् ।।

śiṣṭācāraṃ niṣevante nityaṃ dhramamanuvratāḥ| prajñāprāsādamārūhya muhyato mahato janān ||

Verse 39

प्रेक्षन्ते लोकवृत्तानि विविधानि द्विजोत्तमाः। अतिषुण्यानि दानानि तानि द्विजवरोत्तम ।। करुणाः करुणावन्तश्च ते वेदनशीलाश्च। मत्वर्थीयोऽच् ।।

prekṣante lokavṛttāni vividhāni dvijottamāḥ| atiṣuṇyāni dānāni tāni dvijavarottama || karuṇāḥ karuṇāvantaśca te vedanaśīlāśca| matvarthīyo'c ||

Verse 40

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम्। शिष्टाचारगुणान्ब्रह्मन्पुरस्कृत्य द्विजर्षभ ।।

etatte sarvamākhyātaṃ yathāprajñaṃ yathāśrutam| śiṣṭācāraguṇānbrahmanpuraskṛtya dvijarṣabha ||