Adhyaya 20

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति संवस्य साल्वेन सह युद्धप्रकारकथनम् ।। 1 ।। वासुदेव उवाच।। आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा । महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव ।।१।। अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् । निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ।।२।। अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च । दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम् ।।३।। अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिपुरं भृषम् । किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामहे वयम् ।।४।। एवमुक्तस्तु स मया विस्तरेणेदमब्रवीत् । रोधं मोक्षं च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ।।५।। ततोऽहं कौरवश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः । विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम् ।।६।। ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् । राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम् ।।७।। सर्ववृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा ।।७।। अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः । शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ।।८।। नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति । सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः ।।९।। त्रिसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणी ।।९।। ते मयाश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ । सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहि शात्रवान् ।।१०।। तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसाहुकम् ।।११।। सैन्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः । प्रध्माप्य शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ।।१२।। प्रयातोऽस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः । कॢप्तेन चतुरङ्गेण बलेन जितकाशिना ।।१३।। समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान् । सरांसि सरितश्चैव मार्त्तिकावतमासदम् ।।१४।। तत्राश्रौषं नरव्याघ्र शाल्वं नगरमन्तिकात् । प्रयातं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वयाम् ।।१५।। ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः । समुद्रनाभ्यां शाल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन् ।।१६।। स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर । आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ।।१७।। तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः । पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ।।१८।। स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापसदो नृप । मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ।।१९।। सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च समवाकिरत् । अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत ।।२०।। ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् । चिक्षिपुः समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगाः ।।२१।। ते हयान्मे रथं चैव तदा दारुकमेव च । छादयामासुरसुरा बाणैर्मर्मविभेदिभिः ।।२२।। न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुकः । अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्च मे ।।२३।। ततोऽहमपि कौरव्य शराणामयुतान्बहून् । अभिमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम् ।।२४।। न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत । खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ।।२५।। ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे रङ्गवाट इव स्थिताः । हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ।।२६।। मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे । अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव ।।२७।। ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत । वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ।।२८।। ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः । नदन्तो भैरवान्नादन्निपतन्ति स्म दानवाः ।।२९।। ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् । जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ।।३०।। तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तदा । मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ।।३१।। ततो हुडहुडाः प्रासाः शक्तिशूलपरश्वधाः । पट्टिशाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रापतन्ननिशं मयि ।।३२।। तानहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् । तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ।।३३।। ततोऽभवत्तम इव प्रभातमिव चाभवत् । दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ।।३४।। एवं मायां विकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः । विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् ।।३५।। यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ।।३५।। ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् । शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ।।३६।। ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः । ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् ।।३७।। ततस्तदस्त्रमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ।।३७।। तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । लब्धालोकश्च राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ।।३८।। 3.20.41 वासुदेव उवाच। आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा। महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati saṃvasya sālvena saha yuddhaprakārakathanam || 1 || vāsudeva uvāca|| ānartanagaraṃ muktaṃ tato'hamagamaṃ tadā | mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava ||1|| apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam | niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam ||2|| anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca | dṛṣṭvā śaṅkopapanno'hamapṛcchaṃ hṛdikātmajam ||3|| asvasthanaranārīkamidaṃ vṛṣṇipuraṃ bhṛṣam | kimidaṃ naraśārdūla śrotumicchāmahe vayam ||4|| evamuktastu sa mayā vistareṇedamabravīt | rodhaṃ mokṣaṃ ca śālvena hārdikyo rājasattama ||5|| tato'haṃ kauravaśreṣṭha śrutvā sarvamaśeṣataḥ | vināśe śālvarājasya tadaivākaravaṃ matim ||6|| tato'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam | rājānamāhukaṃ caiva tathaivānakadundubhim ||7|| sarvavṛṣṇipravīrāṃśca harṣayannabruvaṃ tadā ||7|| apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ | śālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata ||8|| nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati | saśālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ ||9|| trisāmā hanyatāmeṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇī ||9|| te mayāśvāsitā vīrā yathāvadbharatarṣabha | sarve māmabruvanhṛṣṭāḥ prayāhi jahi śātravān ||10|| taiḥ prahṛṣṭātmabhirvīrairāśīrbhirabhinanditaḥ | vācayitvā dvijaśreṣṭhānpraṇamya śirasāhukam ||11|| sainyasugrīvayuktena rathenānādayandiśaḥ | pradhmāpya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa ||12|| prayāto'smi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ | kḷptena caturaṅgeṇa balena jitakāśinā ||13|| samatītya bahūndeśāngirīṃśca bahupādapān | sarāṃsi saritaścaiva mārttikāvatamāsadam ||14|| tatrāśrauṣaṃ naravyāghra śālvaṃ nagaramantikāt | prayātaṃ saubhamāsthāya tamahaṃ pṛṣṭhato'nvayām ||15|| tataḥ sāgaramāsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ | samudranābhyāṃ śālvo'bhūtsaubhamāsthāya śatruhan ||16|| sa samālokya dūrānmāṃ smayanniva yudhiṣṭhira | āhvayāmāsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhurmuhuḥ ||17|| tasya śārṅgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiḥ | puraṃ nāsādyata śaraistato māṃ roṣa āviśat ||18|| sa cāpi pāpaprakṛtirdaiteyāpasado nṛpa | mayyavarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ ||19|| sainikānmama sūtaṃ ca hayāṃśca samavākirat | acintayantastu śarānvayaṃ yudhyāma bhārata ||20|| tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām | cikṣipuḥ samare vīrā mayi śālvapadānugāḥ ||21|| te hayānme rathaṃ caiva tadā dārukameva ca | chādayāmāsurasurā bāṇairmarmavibhedibhiḥ ||22|| na hayā na ratho vīra na yantā mama dārukaḥ | adṛśyanta śaraiśchannāstathāhaṃ sainikāśca me ||23|| tato'hamapi kauravya śarāṇāmayutānbahūn | abhimantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinākṣipam ||24|| na tatra viṣayastvāsīnmama sainyasya bhārata | khe viṣaktaṃ hi tatsaubhaṃ krośamātra ivābhavat ||25|| tataste prekṣakāḥ sarve raṅgavāṭa iva sthitāḥ | harṣayāmāsuruccairmāṃ siṃhanādatalasvanaiḥ ||26|| matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe | aṅgeṣu rudhirāktāste viviśuḥ śalabhā iva ||27|| tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata | vadhyatāṃ viśikhaistīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave ||28|| te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ | nadanto bhairavānnādannipatanti sma dānavāḥ ||29|| tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham | jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāhamapūrayam ||30|| tāndṛṣṭvā patitāṃstatra śālvaḥ saubhapatistadā | māyāyuddhena mahatā yodhayāmāsa māṃ yudhi ||31|| tato huḍahuḍāḥ prāsāḥ śaktiśūlaparaśvadhāḥ | paṭṭiśāśca bhuśuṇḍyaśca prāpatannaniśaṃ mayi ||32|| tānahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam | tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgairayodhayat ||33|| tato'bhavattama iva prabhātamiva cābhavat | durdinaṃ sudinaṃ caiva śītamuṣṇaṃ ca bhārata ||34|| evaṃ māyāṃ vikurvāṇo yodhayāmāsa māṃ ripuḥ | vijñāya tadahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam ||35|| yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ ||35|| tato vyoma mahārāja śatasūryamivābhavat | śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam ||36|| tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ | tato'haṃ mohamāpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam ||37|| tatastadastramastreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat ||37|| tathā tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | labdhālokaśca rājendra punaḥ śatrumayodhayam ||38|| 3.20.41 vāsudeva uvāca| ānartanagaraṃ muktaṃ tato'hamagamaṃ tadā| mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava ||

Verse 2

अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम्। निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम् ।।

apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam| niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam ||

Verse 3

अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च। दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि विंशोऽध्यायः ।। 20 ।। ==टिप्पणी==

anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca| dṛṣṭvā śaṅkopapanno'hamapṛcchaṃ hṛdikātmajam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi viṃśo'dhyāyaḥ || 20 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिकुलं भृशम्। किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।।

asvasthanaranārīkamidaṃ vṛṣṇikulaṃ bhṛśam| kimidaṃ naraśārdūla śrotumicchāmi tattvataḥ ||

Verse 5

एवमुक्तः स तु मया विस्तरेणेदमब्रवीत्। रोधं मोक्षं च साल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम ।।

evamuktaḥ sa tu mayā vistareṇedamabravīt| rodhaṃ mokṣaṃ ca sālvena hārdikyo rājasattama ||

Verse 6

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः। विनाशे साल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम् ।।

tato'haṃ bharataśreṣṭha śrutvā sarvamaśeṣataḥ| vināśe sālvarājasya tadaivākaravaṃ matim ||

Verse 7

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् ।। राजानमाहुकं चैव तथैवाकनदुन्दुभिम् ।।

tato'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam || rājānamāhukaṃ caiva tathaivākanadundubhim ||

Verse 8

सर्वान्वृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा। अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः ।।

sarvānvṛṣṇipravīrāṃśca harṣayannabruvaṃ tadā| apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ ||

Verse 9

साल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत। नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति ।।

sālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata| nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati ||

Verse 10

ससाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः। त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणा ।। हृदिकात्मजं कृतकर्माणम् ।।

sasālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ| triḥsāmā hanyatāmeṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇā || hṛdikātmajaṃ kṛtakarmāṇam ||

Verse 11

ते मयाऽऽश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ। सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहिशात्रवान् ।।

te mayā''śvāsitā vīrā yathāvadbharatarṣabha| sarve māmabruvanhṛṣṭāḥ prayāhi jahiśātravān ||

Verse 12

तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः। वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसा भवम् ।। त्रिःसामा त्रिस्वरा नीचमन्द्रतारभावेन ।।

taiḥ prahṛṣṭātmabhirvīrairāśīrbhirabhinanditaḥ| vācayitvā dvijaśreṣṭhānpraṇamya śirasā bhavam || triḥsāmā trisvarā nīcamandratārabhāvena ||

Verse 13

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः। प्रध्माय शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप ।।

śaibyasugrīvayuktena rathenānādayandiśaḥ| pradhmāya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa ||

Verse 14

प्रयातोस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः। क्लृप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकाशिना ।। वाचयित्वा स्वस्तिवादानिति शेषः। शिरसा हरमिति ट. पाठः। शिरसाहुकमिति क. पाठः ।।

prayātosmi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ| klṛptena caturaṅgeṇa yattena jitakāśinā || vācayitvā svastivādāniti śeṣaḥ| śirasā haramiti ṭa. pāṭhaḥ| śirasāhukamiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 15

समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान्। सरांसि सरितश्चैव मार्तिकावतमासदम् ।। जितकाशिना जयशोभिना ।।

samatītya bahūndeśāngirīṃśca bahupādapān| sarāṃsi saritaścaiva mārtikāvatamāsadam || jitakāśinā jayaśobhinā ||

Verse 16

तत्राश्रौषं नरव्याघ्र साल्वं सागरमन्तिकात्। प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वगाम् ।। मार्तिकावतं देशविशेषम्। आसदं प्राप्तः ।।

tatrāśrauṣaṃ naravyāghra sālvaṃ sāgaramantikāt| prayāntaṃ saubhamāsthāya tamahaṃ pṛṣṭhato'nvagām || mārtikāvataṃ deśaviśeṣam| āsadaṃ prāptaḥ ||

Verse 17

दृष्टवानस्मि राजेन्द्र साल्वराजमथान्तिके। ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः। समुद्रनाभ्यां साल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन् ।। सागरमन्तिकात् सागरसमीपे। अन्वगां अनुगतवानस्मि ।।

dṛṣṭavānasmi rājendra sālvarājamathāntike| tataḥ sāgaramāsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ| samudranābhyāṃ sālvo'bhūtsaubhamāsthāya śatruhan || sāgaramantikāt sāgarasamīpe| anvagāṃ anugatavānasmi ||

Verse 18

स मामालोक्य सहसा सेनां स्वां प्राहिणोन्मृधे। मद्बाहुना च सेनायां शिष्टायां किंचिदेव च

sa māmālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇonmṛdhe| madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃcideva ca

Verse 19

स समालोक्य सहसा स्मयन्निव युधिष्ठिर। आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः ।।

sa samālokya sahasā smayanniva yudhiṣṭhira| āhvayāmāsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhurmuhuḥ ||

Verse 20

तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः। पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत् ।। महोर्मिणः महोर्मिमतः। व्रीह्यादित्वादिनिः। नाभ्यां गर्भे गुप्त इत्यर्थः ।।

tasya śārṅgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiḥ| puraṃ nāsādyata śaraistato māṃ roṣa āviśat || mahormiṇaḥ mahormimataḥ| vrīhyāditvādiniḥ| nābhyāṃ garbhe gupta ityarthaḥ ||

Verse 21

स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापशदो नृप। मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः ।।

sa cāpi pāpaprakṛtirdaiteyāpaśado nṛpa| mayyavarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ ||

Verse 22

सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च स समाकिरत्। अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत ।।

sainikānmama sūtaṃ ca hayāṃśca sa samākirat| acintayantastu śarānvayaṃ yudhyāma bhārata ||

Verse 23

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम्। चिक्षिपुः समरे वीरा मयि साल्वपदानुगाः ।।

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām| cikṣipuḥ samare vīrā mayi sālvapadānugāḥ ||

Verse 24

ते हयांश्च रथं चैव ध्वजं दारुकमेव च। छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्मभेदिभिः ।।

te hayāṃśca rathaṃ caiva dhvajaṃ dārukameva ca| chādayāmāsurasurāstairbāṇairmarmabhedibhiḥ ||

Verse 25

न हया न रथो वीर न ध्वजो न च दारुकः। अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाऽहं सैनिकाश्च मे ।।

na hayā na ratho vīra na dhvajo na ca dārukaḥ| adṛśyanta śaraiśchannāstathā'haṃ sainikāśca me ||

Verse 26

ततोऽहमपि कौन्तेय शराणामयुतान्बहून्। आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाऽक्षिपम् ।। तस्य पुरं मदीयैः शरैर्नासाद्यतेति संबन्धः ।।

tato'hamapi kaunteya śarāṇāmayutānbahūn| āmantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinā'kṣipam || tasya puraṃ madīyaiḥ śarairnāsādyateti saṃbandhaḥ ||

Verse 27

न तत्रविषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत। खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत् ।।

na tatraviṣayastvāsīnmama sainyasya bhārata| khe viṣaktaṃ hi tatsaubhaṃ krośamātra ivābhavat ||

Verse 28

ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे देवा वै दिवमास्थिताः। हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः ।।

tataste prekṣakāḥ sarve devā vai divamāsthitāḥ| harṣayāmāsuruccairmāṃ siṃhanādatalasvanaiḥ ||

Verse 29

मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे। अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव ।।

matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe| aṅgeṣu rudhirāktāste viviśuḥ śalabhā iva ||

Verse 30

ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत। वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे ।। आमन्त्रितानां अभिमन्त्रितानाम्। दिव्येन विधिना अलौकिकया अस्त्रिविद्यया ।।

tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata| vadhyatāṃ viśikhaistīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave || āmantritānāṃ abhimantritānām| divyena vidhinā alaukikayā astrividyayā ||

Verse 31

ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः। नदन्तो भैरवान्नादान्निपतन्ति स्म दानवाः। पतितास्तेऽपि भक्ष्यन्ते समुद्रांभोनिवासिभिः ।।

te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ| nadanto bhairavānnādānnipatanti sma dānavāḥ| patitāste'pi bhakṣyante samudrāṃbhonivāsibhiḥ ||

Verse 32

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम्। जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् ।। वध्यतां वध्यमानानाम् ।।

tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham| jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāhamapūrayam || vadhyatāṃ vadhyamānānām ||

Verse 33

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र साल्वः सौभपतिस्ततः। मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि ।।

tāndṛṣṭvā patitāṃstatra sālvaḥ saubhapatistataḥ| māyāyuddhena mahatā yodhayāmāsa māṃ yudhi ||

Verse 34

ततो गदा हलाः प्रासाः शूलशक्तिपरश्चथाः। असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टिकनपाः शराः। पट्टसाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रपतन्त्यनिशं मयि ।। प्राणएन बलेन ।।

tato gadā halāḥ prāsāḥ śūlaśaktiparaścathāḥ| asayaḥ śaktikuliśapāśarṣṭikanapāḥ śarāḥ| paṭṭasāśca bhuśuṇḍyaśca prapatantyaniśaṃ mayi || prāṇaena balena ||

Verse 35

तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम्। तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत् ।।

tāmahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam| tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgairayodhayat ||

Verse 36

ततोऽभवत्तम इव प्रकाश इव चाभवत्। दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत ।।

tato'bhavattama iva prakāśa iva cābhavat| durdinaṃ sudinaṃ caiva śītamuṣṇaṃ ca bhārata ||

Verse 37

अङ्गारपांसुवर्षं च शस्त्रवर्षं च भारत। एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः ।।

aṅgārapāṃsuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata| evaṃ māyāṃ prakurvāṇo yodhayāmāsa māṃ ripuḥ ||

Verse 38

विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम्। यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः ।।

vijñāya tadahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam| yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ ||

Verse 39

ततो हतायां च मया मायायां युधि दानवः। मायामन्यां महाराज चकार मतिमोहिनीम् ।।

tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ| māyāmanyāṃ mahārāja cakāra matimohinīm ||

Verse 40

ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत्। शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम् ।।

tato vyoma mahārāja śatasūryamivābhavat| śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam ||

Verse 41

ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः। ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम् ।।

tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ| tato'haṃ mohamāpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam ||

Verse 42

तदस्त्रमस्तमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत्। तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्। लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम् ।।

tadastramastamastreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat| tathā tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam| labdhālokastu rājendra punaḥ śatrumayodhayam ||