Adhyaya 207

Verse 1

मधुकैटभपुत्रेण धुन्धुना तपस्तोषिताद्विरिञ्चादवध्यत्वादिवरग्रहणेन देवानां पीडनम् ।। 1 ।। उदङ्कचोदितेन कुवलाश्वेन समुद्रमध्यमधिवसतस्तस्य ब्रह्मास्त्रेण दहनम् ।। 2 ।। तदा देवादिभिः कुवलाश्वस्य धुन्धुमार इति नामकरणेन तस्मै वरदानपूर्वकं स्वस्वस्थानंप्रति गमनम् ।। 3 ।। मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति तत्पुत्राणां नामकथनपूर्वकं धुन्धुमारोपाख्यानस्तवनम् ।। 4 ।। मर्कण्डेय उवाच। धुन्धुर्नाम महाराज तयोः पुत्रो महाद्युतिः। स तपोऽतप्यत महन्महावीर्यपराक्रमः ।।

madhukaiṭabhaputreṇa dhundhunā tapastoṣitādviriñcādavadhyatvādivaragrahaṇena devānāṃ pīḍanam || 1 || udaṅkacoditena kuvalāśvena samudramadhyamadhivasatastasya brahmāstreṇa dahanam || 2 || tadā devādibhiḥ kuvalāśvasya dhundhumāra iti nāmakaraṇena tasmai varadānapūrvakaṃ svasvasthānaṃprati gamanam || 3 || mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati tatputrāṇāṃ nāmakathanapūrvakaṃ dhundhumāropākhyānastavanam || 4 || markaṇḍeya uvāca| dhundhurnāma mahārāja tayoḥ putro mahādyutiḥ| sa tapo'tapyata mahanmahāvīryaparākramaḥ ||

Verse 2

अतिष्ठदेकपादेन कृशो धमनिसंततः। तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो वरं वव्रे स च प्रभुम् ।।

atiṣṭhadekapādena kṛśo dhamanisaṃtataḥ| tasmai brahmā dadau prīto varaṃ vavre sa ca prabhum ||

Verse 3

देवदानवयक्षाणां सर्पगन्धर्वरक्षसाम्। अवध्योऽहं भवेयं वै वर एष वृतो मया ।।

devadānavayakṣāṇāṃ sarpagandharvarakṣasām| avadhyo'haṃ bhaveyaṃ vai vara eṣa vṛto mayā ||

Verse 4

एवं भवतु गच्छेति तमुवाच पितामहः। स एवमुक्तस्तत्पादौ मूर्ध्ना स्पृष्ट्वा जगाम ह ।।

evaṃ bhavatu gaccheti tamuvāca pitāmahaḥ| sa evamuktastatpādau mūrdhnā spṛṣṭvā jagāma ha ||

Verse 5

सतु धुन्धुर्वरं लब्ध्वा महवीर्यपराक्रमः। अनुस्मरन्पितृवधं द्रुतं विष्णुमुपागमत् ।।

satu dhundhurvaraṃ labdhvā mahavīryaparākramaḥ| anusmaranpitṛvadhaṃ drutaṃ viṣṇumupāgamat ||

Verse 6

सतु देवान्सगन्धर्वाञ्जित्वा धुन्धुरमर्षणः। बबाध सर्वानसकृद्विष्णुं देवांश्च वै भृशम् ।।

satu devānsagandharvāñjitvā dhundhuramarṣaṇaḥ| babādha sarvānasakṛdviṣṇuṃ devāṃśca vai bhṛśam ||

Verse 7

समुद्रवालुकापूर्णे उज्जानक इति स्मृते। आगम्य च स दुष्टात्मा तं देशं भरतर्षभ। बाधतेस्म परं शक्त्या तमुदङ्काश्रमं विभो ।।

samudravālukāpūrṇe ujjānaka iti smṛte| āgamya ca sa duṣṭātmā taṃ deśaṃ bharatarṣabha| bādhatesma paraṃ śaktyā tamudaṅkāśramaṃ vibho ||

Verse 8

अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितस्तथा। मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्भीमपराक्रमः ।।

antarbhūmigatastatra vālukāntarhitastathā| madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurbhīmaparākramaḥ ||

Verse 9

शेते लोकविनाशाय तपोबलमुपाश्रितः। उदङ्कस्याश्रमाभ्याशे निःश्वसन्पावकार्चिषः ।।

śete lokavināśāya tapobalamupāśritaḥ| udaṅkasyāśramābhyāśe niḥśvasanpāvakārciṣaḥ ||

Verse 10

एतस्मिन्नेव काले तु राजा सबलवाहनः। कुवलाश्वो नरपतिरन्वितो बलशालिनाम् ।।

etasminneva kāle tu rājā sabalavāhanaḥ| kuvalāśvo narapatiranvito balaśālinām ||

Verse 11

सहस्रैरेकविंशत्या पुत्राणामरिमर्दनः। प्रायादुदङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य वधाय वै ।।

sahasrairekaviṃśatyā putrāṇāmarimardanaḥ| prāyādudaṅkasahito dhundhostasya vadhāya vai ||

Verse 12

तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवांस्तेजसा प्रभुः। उदङ्कस् नियोगेन लोकानां हितकाम्यया ।।

tamāviśattato viṣṇurbhagavāṃstejasā prabhuḥ| udaṅkas niyogena lokānāṃ hitakāmyayā ||

Verse 13

तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्। एष श्रीमान्नृपसुतो धुन्धुमारो भविष्यति ।।

tasminprayāte durdharṣe divi śabdo mahānabhūt| eṣa śrīmānnṛpasuto dhundhumāro bhaviṣyati ||

Verse 14

दिव्यैश्च पुष्पैस्तं देवाः समन्तात्पर्यवाकिरन्। देवदुन्दुभयश्चापि नेदुः स्वयमनीरिताः ।।

divyaiśca puṣpaistaṃ devāḥ samantātparyavākiran| devadundubhayaścāpi neduḥ svayamanīritāḥ ||

Verse 15

शीतश्च वायुः प्रववौ प्रयाणे तस्य धीमतः। विपांसुलां महीं कुर्वन्ववर्ष च सुरेश्वरः। प्रदक्षिणाश्चाप्यभवन्वन्यास्तं समृगद्विजाः ।।

śītaśca vāyuḥ pravavau prayāṇe tasya dhīmataḥ| vipāṃsulāṃ mahīṃ kurvanvavarṣa ca sureśvaraḥ| pradakṣiṇāścāpyabhavanvanyāstaṃ samṛgadvijāḥ ||

Verse 16

अन्तरिक्षे विमानानि देवतानां युधिष्ठिर। तत्रैव समदृश्यन्त धुन्धुर्यत्र महासुरः ।।

antarikṣe vimānāni devatānāṃ yudhiṣṭhira| tatraiva samadṛśyanta dhundhuryatra mahāsuraḥ ||

Verse 17

कुवलाश्वस्य धुन्योश्च युद्धकौतूहलान्विताः। देवगन्धर्वसहिताः समवैक्षन्महर्षयः ।।

kuvalāśvasya dhunyośca yuddhakautūhalānvitāḥ| devagandharvasahitāḥ samavaikṣanmaharṣayaḥ ||

Verse 18

नारायणेन कौरव्य तेजसाऽऽप्यायितस्तदा। स गतो नृपतिः क्षिप्रं पुत्रैस्तैः सर्वतो दिशम् ।।

nārāyaṇena kauravya tejasā''pyāyitastadā| sa gato nṛpatiḥ kṣipraṃ putraistaiḥ sarvato diśam ||

Verse 19

अर्णवं स्वानयामास कुवलाश्वो महीपतिः। हितार्तं सर्वलोकानामुदङ्कस्य वशे स्थितः ।।

arṇavaṃ svānayāmāsa kuvalāśvo mahīpatiḥ| hitārtaṃ sarvalokānāmudaṅkasya vaśe sthitaḥ ||

Verse 20

कुवलाश्वस् पुत्रैश्च तस्मिन्वै वालुकार्णवे। सप्तभिर्दिवसैः स्वात्वा दृष्टो धुन्धुर्महाबलः ।।

kuvalāśvas putraiśca tasminvai vālukārṇave| saptabhirdivasaiḥ svātvā dṛṣṭo dhundhurmahābalaḥ ||

Verse 21

आसीद्धोरं वपुस्तस्य वालुकान्तर्हितं महत्। दीप्यमानं यथा सूर्यस्तेजसा भरतर्षभ ।।

āsīddhoraṃ vapustasya vālukāntarhitaṃ mahat| dīpyamānaṃ yathā sūryastejasā bharatarṣabha ||

Verse 22

ततो धुन्धुर्महाराज दिशमावृत्य पश्चिमाम्। सुप्तोऽभूद्राजशार्दूल कालानलसमद्युतिः ।।

tato dhundhurmahārāja diśamāvṛtya paścimām| supto'bhūdrājaśārdūla kālānalasamadyutiḥ ||

Verse 23

कुवलाश्वस्य पुत्रैस्तु सर्वतः परिवारितः। अभिद्रुतः शरैस्तीक्ष्णैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।।

kuvalāśvasya putraistu sarvataḥ parivāritaḥ| abhidrutaḥ śaraistīkṣṇairgadābhirmusalairapi ||

Verse 24

प्टसैः परिधैः प्रासैः खङ्गैश् विमलैः शितैः। सवध्यमानः संक्रुद्धः समुत्तस्थौ महाबलः ।।

pṭasaiḥ paridhaiḥ prāsaiḥ khaṅgaiś vimalaiḥ śitaiḥ| savadhyamānaḥ saṃkruddhaḥ samuttasthau mahābalaḥ ||

Verse 25

क्रुद्धश्चाभक्षयत्तेषां शस्त्राणि विविधानि च। आस्याद्वमन्पावकं स संवर्तकसमं तदा ।।

kruddhaścābhakṣayatteṣāṃ śastrāṇi vividhāni ca| āsyādvamanpāvakaṃ sa saṃvartakasamaṃ tadā ||

Verse 26

तान्सर्वान्नृपतेः पुत्रानदहत्स्वेन तेजसा। मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव ।।

tānsarvānnṛpateḥ putrānadahatsvena tejasā| mukhajenāgninā kruddho lokānudvartayanniva ||

Verse 27

क्षणेन राजशार्दूल पुरेव कपिलः प्रभुः। सगरस्यात्मजान्क्रुद्धस्तदद्भुतमिवाभवत् ।।

kṣaṇena rājaśārdūla pureva kapilaḥ prabhuḥ| sagarasyātmajānkruddhastadadbhutamivābhavat ||

Verse 28

तेषु क्रोधाग्निदग्धेषु तदा भरतसत्तम। तं प्रबुद्धं महात्मानं कुम्भकर्णमिवापरम्। आससाद महातेजाः कुवलाश्वो महीपतिः ।।

teṣu krodhāgnidagdheṣu tadā bharatasattama| taṃ prabuddhaṃ mahātmānaṃ kumbhakarṇamivāparam| āsasāda mahātejāḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ ||

Verse 29

तस्य वारिमहाराज सुस्राव बहु देहतः। तत्तदापीयतेतेजो राज्ञा वारिमयं नृप ।।

tasya vārimahārāja susrāva bahu dehataḥ| tattadāpīyatetejo rājñā vārimayaṃ nṛpa ||

Verse 30

योगी योगेन सृष्टं स समयित्वा च वारिणा। ब्रह्मास्त्रेण ततो राजा दैत्यंक्रूरपराक्रमम्। ददाह भरतश्रेष्ठ सर्वलोकभवाय वै ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि गार्कण्डेयसमास्यापर्वणि सप्ताधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 207

yogī yogena sṛṣṭaṃ sa samayitvā ca vāriṇā| brahmāstreṇa tato rājā daityaṃkrūraparākramam| dadāha bharataśreṣṭha sarvalokabhavāya vai || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi gārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi saptādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 207

Verse 31

सोऽस्त्रेण दग्ध्वा राजर्षिः कुवलाश्वो महासुरम्। सुरशत्रुममित्रघ्नस्त्रैलोक्येश इवापरः ।।

so'streṇa dagdhvā rājarṣiḥ kuvalāśvo mahāsuram| suraśatrumamitraghnastrailokyeśa ivāparaḥ ||

Verse 32

धुन्धोर्वधात्तदा राजा कुवलाश्वो महामनाः। धुन्धुमार इतिख्यातो नाम्ना समभवत्ततः ।।

dhundhorvadhāttadā rājā kuvalāśvo mahāmanāḥ| dhundhumāra itikhyāto nāmnā samabhavattataḥ ||

Verse 33

प्रीतैश्च त्रेदशैः सर्वैर्महर्षिमसितैस्तदा। परं वृणीष्वत्युक्तः स प्राञ्जलिः प्रणतस्तदा। अतीव मुदितो राजन्निदंवचनमब्रवीत् ।।

prītaiśca tredaśaiḥ sarvairmaharṣimasitaistadā| paraṃ vṛṇīṣvatyuktaḥ sa prāñjaliḥ praṇatastadā| atīva mudito rājannidaṃvacanamabravīt ||

Verse 34

दद्यां वित्तं द्विजाग्र्येभ्यः शत्रूणां चापि दुर्जयः। सख्यं च विष्णुना मे स्याद्भूतेष्वद्रोह एव च। धर्मे रतिश् सततं स्वर्गे वासस्तथाऽक्षयः ।।

dadyāṃ vittaṃ dvijāgryebhyaḥ śatrūṇāṃ cāpi durjayaḥ| sakhyaṃ ca viṣṇunā me syādbhūteṣvadroha eva ca| dharme ratiś satataṃ svarge vāsastathā'kṣayaḥ ||

Verse 35

तथाऽस्त्विति ततो देवैः प्रीतैरुक्तः स पार्थिवः। ऋषिभिश्च सगन्धर्वैरुदङ्केन च धीमता ।।

tathā'stviti tato devaiḥ prītairuktaḥ sa pārthivaḥ| ṛṣibhiśca sagandharvairudaṅkena ca dhīmatā ||

Verse 36

संभाष्य चैनं विविधैराशीर्वादैस्ततो नृषम्। देवा महर्षयश्चापि स्वानि स्तानानि भेजिरे ।।

saṃbhāṣya cainaṃ vividhairāśīrvādaistato nṛṣam| devā maharṣayaścāpi svāni stānāni bhejire ||

Verse 37

तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा युधिष्ठिर तदाऽभवन्। दृढाश्वः कपिलाश्वश्च भद्राश्वश्चैव भारत ।।

tasya putrāstrayaḥ śiṣṭā yudhiṣṭhira tadā'bhavan| dṛḍhāśvaḥ kapilāśvaśca bhadrāśvaścaiva bhārata ||

Verse 38

तेभ्यः परम्परा राजन्निक्ष्वाकूणां महात्मनाम्। [वंशस्य सुमहाभाग राज्ञाममिततेजसाम्] ।।

tebhyaḥ paramparā rājannikṣvākūṇāṃ mahātmanām| [vaṃśasya sumahābhāga rājñāmamitatejasām] ||

Verse 39

एवंसं निहतस्तेन कुवलाश्वेन सत्तम। धुन्धुर्नाम महादैत्यो मधुकैटभयोः सुतः ।।

evaṃsaṃ nihatastena kuvalāśvena sattama| dhundhurnāma mahādaityo madhukaiṭabhayoḥ sutaḥ ||

Verse 40

कुवलाश्वश्च नृपतिर्धुन्धुमार इति स्मृतः। नाम्ना च गुणयुक्तेन तदाप्रभृति सोऽभवत् ।।

kuvalāśvaśca nṛpatirdhundhumāra iti smṛtaḥ| nāmnā ca guṇayuktena tadāprabhṛti so'bhavat ||

Verse 41

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। धौन्धुमारमुपाख्यानं प्रथितं यस्य कर्मणा ।।

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi| dhaundhumāramupākhyānaṃ prathitaṃ yasya karmaṇā ||

Verse 42

इदं तु पुण्यमाख्यानं विष्णोः समनुकीर्तनम्। शृणुयाद्यः स धर्मात्मा पुत्रवांश्च भवेन्नरः ।।

idaṃ tu puṇyamākhyānaṃ viṣṇoḥ samanukīrtanam| śṛṇuyādyaḥ sa dharmātmā putravāṃśca bhavennaraḥ ||

Verse 43

आयुष्मान्भूतिमांश्चैव श्रुत्वा भवति पर्वसु। न च व्याधिभंयकिंचित्प्राप्नोति विगतज्वरः ।।

āyuṣmānbhūtimāṃścaiva śrutvā bhavati parvasu| na ca vyādhibhaṃyakiṃcitprāpnoti vigatajvaraḥ ||