Adhyaya 208

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति पतिव्रतामाहात्म्यकथनारम्भः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम्। प्रपच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं स दुर्वचम् ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati pativratāmāhātmyakathanārambhaḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim| prapaccha bharataśreṣṭha dharmapraśnaṃ sa durvacam ||

Verse 2

श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहातम्यमुत्तमम्। कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्म्यं च तत्त्वतः ।।

śrotumicchāmi bhagavanstrīṇāṃ māhātamyamuttamam| kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmyaṃ ca tattvataḥ ||

Verse 3

प्रत्यक्षमिह विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम। सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च ।।

pratyakṣamiha viprarṣe devā dṛśyanti sattama| sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnireva ca ||

Verse 4

पिता माता च भगवान्गाव एव च सत्तम। यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन ।।

pitā mātā ca bhagavāngāva eva ca sattama| yaccānyadeva vihitaṃ taccāpi bhṛgunandana ||

Verse 5

मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः। पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे। पतिव्रतानां महात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो ।।

manye'haṃ guruvatsarvamekapatnyastathā striyaḥ| pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me| pativratānāṃ mahātmyaṃ vaktumarhasi naḥ prabho ||

Verse 6

निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ। पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्य स्थिता हि या ।।

nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha| patiṃ daivatavaccāpi cintayantya sthitā hi yā ||

Verse 7

भगवन्दुष्करं त्वेतत्प्रतिभाति मम प्रभो। मातापित्रोश्च शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज ।।

bhagavanduṣkaraṃ tvetatpratibhāti mama prabho| mātāpitrośca śuśrūṣā strīṇāṃ bhartari ca dvija ||

Verse 8

स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम्। साध्वाचाराः स्त्रियो ब्र्हमन्कुर्वन्तीह सदादृताः ।।

strīṇāṃ dharmātsughorāddhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram| sādhvācārāḥ striyo brhamankurvantīha sadādṛtāḥ ||

Verse 9

दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै। एकपत्न्यश्च या नार्यो याश् सत्यं वदन्त्युत ।।

duṣkaraṃ khalu kurvanti pitaro mātaraśca vai| ekapatnyaśca yā nāryo yāś satyaṃ vadantyuta ||

Verse 10

कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः। नार्यः कालेन संबूय किमद्भुततरं ततः ।।

kukṣiṇā daśamāsāṃśca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ| nāryaḥ kālena saṃbūya kimadbhutataraṃ tataḥ ||

Verse 11

संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि। प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो ।।

saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanāmatulāmapi| prajāyante sutānnāryo duḥkhena mahatā vibho ||

Verse 12

पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजपुङ्गव। चिन्तयन्ति ततश्चापि किंशीलोऽयंभविष्यति ।।

puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijapuṅgava| cintayanti tataścāpi kiṃśīlo'yaṃbhaviṣyati ||

Verse 13

याश्च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः। स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम् ।। ।। इति श्रीमन्महाबारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वयणि अष्टाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 208 ।।

yāśca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ| svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tacca me matam || || iti śrīmanmahābārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvayaṇi aṣṭādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 208 ||

Verse 14

क्षत्रधर्मसमाचारतत्त्वं व्याख्याहि मे द्विज। धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन महात्मना ।।

kṣatradharmasamācāratattvaṃ vyākhyāhi me dvija| dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena mahātmanā ||

Verse 15

एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदांवर। श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत ।।

etadicchāmi bhagavanpraśnaṃ praśnavidāṃvara| śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata ||

Verse 16

मार्कण्डेय उवाच। हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम्। तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे ।।

mārkaṇḍeya uvāca| hanta te'haṃ samākhyāsye praśnametaṃ sudurvacam| tattvena bharataśreṣṭha gadatastannibodha me ||

Verse 17

मातरंश्रेयसीं तात पितृनन्ये तु मेनिरे। दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः ।।

mātaraṃśreyasīṃ tāta pitṛnanye tu menire| duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ ||

Verse 18

तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया। सुप्रशस्तैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान् ।।

tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā| supraśastairupāyaiścāpīhante pitaraḥ sutān ||

Verse 19

एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम्। चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति ।।

evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham| cintayanti sadā vīra kīdṛśo'yaṃ bhaviṣyati ||

Verse 20

आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत। यशः कीर्तिमथैश्वर्यं तेजो धर्मं तथैव च ।। ये चक्रूरेषु इति झ. पाठः ।।

āśaṃsate hi putreṣu pitā mātā ca bhārata| yaśaḥ kīrtimathaiśvaryaṃ tejo dharmaṃ tathaiva ca || ye cakrūreṣu iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

मातुः पितुश्च राजेन्द्र सततं हितकारिंणोः। तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित् ।।

mātuḥ pituśca rājendra satataṃ hitakāriṃṇoḥ| tayorāśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit ||

Verse 22

पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस् नित्यशः। इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्र शाश्वतः ।।

pitā mātā ca rājendra tuṣyato yas nityaśaḥ| iha pretya ca tasyātha kīrtirdharmaśra śāśvataḥ ||

Verse 23

नैव यज्ञक्रियाः काश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम्। या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत ।।

naiva yajñakriyāḥ kāścinna śrāddhaṃ nopavāsakam| yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargaṃ jayatyuta ||

Verse 24

एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर। पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावाहितः शृणु ।।

etatprakaraṇaṃ rājannadhikṛtya yudhiṣṭhira| pativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvāhitaḥ śṛṇu ||