Adhyaya 206

Verse 1

बृहदश्वेनोदङ्कंप्रति स्वपुत्रेण कुवलाश्वेन धुन्धुवधस्य भावित्वकथनपूर्वकं वनंप्रति गमनम् ।। 1 ।। धुन्धूत्पत्तिं पृष्टेन मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति तदुपोद्धाततया मधुकैटभवृत्तान्तकथनम् ।। 2 ।। मार्कण्डेय उवाच। स एवमुक्तो राजर्षिरुदङ्केनापराजितः। उदङ्कं कौरवश्रेष्ठ कृताञ्जलिथाब्रवीत् ।।

bṛhadaśvenodaṅkaṃprati svaputreṇa kuvalāśvena dhundhuvadhasya bhāvitvakathanapūrvakaṃ vanaṃprati gamanam || 1 || dhundhūtpattiṃ pṛṣṭena mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati tadupoddhātatayā madhukaiṭabhavṛttāntakathanam || 2 || mārkaṇḍeya uvāca| sa evamukto rājarṣirudaṅkenāparājitaḥ| udaṅkaṃ kauravaśreṣṭha kṛtāñjalithābravīt ||

Verse 2

न हि मे गमनं ब्रह्मन्मोघमेतद्भविष्यति। पुत्रो ममायं भगवन्कुवलाश्व इति स्मृतः ।।

na hi me gamanaṃ brahmanmoghametadbhaviṣyati| putro mamāyaṃ bhagavankuvalāśva iti smṛtaḥ ||

Verse 3

धृतिमान्क्षिप्रकारी च वीर्येणाप्रतिमो भुवि। प्रियं च ते सर्वमेतत्करिष्यति न संशयः ।।

dhṛtimānkṣiprakārī ca vīryeṇāpratimo bhuvi| priyaṃ ca te sarvametatkariṣyati na saṃśayaḥ ||

Verse 4

पुत्रैः परिवृतः सर्वैः शूरैः परिघबाहुभिः। हनिष्यति महाबाहुस्तं वै धुन्धुं महाऽसुरम्। विसर्जयस्व मां ब्रह्मन्न्यस्तशस्त्रोस्मि सांप्रतम् ।।

putraiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ śūraiḥ parighabāhubhiḥ| haniṣyati mahābāhustaṃ vai dhundhuṃ mahā'suram| visarjayasva māṃ brahmannyastaśastrosmi sāṃpratam ||

Verse 5

तथाऽस्त्विति च तेनोक्तो मुनिनाऽमिततेजसा। स तमादिश्य तनयमुदङ्काय महात्मने। क्रियतामिति राजर्षिर्जगाम वनमुत्तमम् ।।

tathā'stviti ca tenokto muninā'mitatejasā| sa tamādiśya tanayamudaṅkāya mahātmane| kriyatāmiti rājarṣirjagāma vanamuttamam ||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। क एष भगवन्दैत्यो महावीर्यस्तपोधन। कस्य पुत्रोऽथ नप्ता वा एतदिच्छामि वेदितुम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| ka eṣa bhagavandaityo mahāvīryastapodhana| kasya putro'tha naptā vā etadicchāmi veditum ||

Verse 7

एवं महाबलो दैत्यो न श्रुतो मे तपोधन। यस्य निश्वासवातेन कम्पते भूः सपर्वता ।।

evaṃ mahābalo daityo na śruto me tapodhana| yasya niśvāsavātena kampate bhūḥ saparvatā ||

Verse 8

एतदिच्छामि भगवन्याथातथ्येन वेदितुम्। सर्वमेव महाप्राज्ञ विस्तरेण तपोधन ।।

etadicchāmi bhagavanyāthātathyena veditum| sarvameva mahāprājña vistareṇa tapodhana ||

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच। शृणु राजननिदं सर्वं यथावृत्तं नराधिप। कथ्यमानं महाप्राज्ञ विस्तरेण यथातथम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि षडधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 206

mārkaṇḍeya uvāca| śṛṇu rājananidaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ narādhipa| kathyamānaṃ mahāprājña vistareṇa yathātatham || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ṣaḍadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 206

Verse 10

एकार्णवे निरालोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। प्रनष्टेषु च भूतेषु सर्वेषु भरतर्षभ ।।

ekārṇave nirāloke naṣṭe sthāvarajaṅgame| pranaṣṭeṣu ca bhūteṣu sarveṣu bharatarṣabha ||

Verse 11

प्रभवं लोककर्तारं विष्णुं शाश्वतमव्ययम्। यमाहुर्मुनयः सिद्धाः सर्वलोकमहेश्वरम्। चतुर्भुजमुदाराङ्गं दृष्टवानस्मि भारत ।।

prabhavaṃ lokakartāraṃ viṣṇuṃ śāśvatamavyayam| yamāhurmunayaḥ siddhāḥ sarvalokamaheśvaram| caturbhujamudārāṅgaṃ dṛṣṭavānasmi bhārata ||

Verse 12

सुष्वाप भगवान्विष्णुरप्शय्यामेक एव हि। नागस् भोगे महति शेपस्यामिततेजसः ।।

suṣvāpa bhagavānviṣṇurapśayyāmeka eva hi| nāgas bhoge mahati śepasyāmitatejasaḥ ||

Verse 13

लोककर्ता महाभाग भगवानच्युतो हरिः। नागभगेन महता परिरभ्य महीमिमाम् ।।

lokakartā mahābhāga bhagavānacyuto hariḥ| nāgabhagena mahatā parirabhya mahīmimām ||

Verse 14

स्वपतस्तस्य देवस्य पद्मं सूर्यसमप्रभम्। नाभ्या विनिःसृतं दिव्यं तत्रोत्पन्नः पितामहः ।।

svapatastasya devasya padmaṃ sūryasamaprabham| nābhyā viniḥsṛtaṃ divyaṃ tatrotpannaḥ pitāmahaḥ ||

Verse 15

साक्षाल्लोकगुरुर्ब्रह्मा पद्मे सूर्यसमप्रभः। चतुर्वेदश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्वर्गश्चतुर्मुखः ।।

sākṣāllokagururbrahmā padme sūryasamaprabhaḥ| caturvedaścaturmūrtiścaturvargaścaturmukhaḥ ||

Verse 16

स्वप्रभावाद्दुराधर्षो महाबलपराक्रमः। कस्यचित्त्वथ कालस्य दानवौ वीर्यवत्तमौ ।।

svaprabhāvāddurādharṣo mahābalaparākramaḥ| kasyacittvatha kālasya dānavau vīryavattamau ||

Verse 17

मधुश्च कैटभश्चैव दृष्टवन्तौ हरिं प्रभुम्। शयानं शयने दिव्ये नागभोगे महाद्युतिम् ।।

madhuśca kaiṭabhaścaiva dṛṣṭavantau hariṃ prabhum| śayānaṃ śayane divye nāgabhoge mahādyutim ||

Verse 18

बहुयोजनविस्तीर्णे बहुयोजनमायते। किरीटकौस्तुभधरं पीतकौशेयवाससम् ।।

bahuyojanavistīrṇe bahuyojanamāyate| kirīṭakaustubhadharaṃ pītakauśeyavāsasam ||

Verse 19

दीप्यमानं श्रिया राजंस्तेजसा वपुपा तथा। सहस्रसूर्यप्रतिममद्भुतोपमदर्शनम् ।।

dīpyamānaṃ śriyā rājaṃstejasā vapupā tathā| sahasrasūryapratimamadbhutopamadarśanam ||

Verse 20

विस्मय सुमहानासीन्मधुकैटभयोस्तदा ।।

vismaya sumahānāsīnmadhukaiṭabhayostadā ||

Verse 21

दृष्ट्वा पितामहं चापि पद्मे पद्मनिभेक्षणम्। वित्रासयेतामथ तौ ब्रह्माणममितौजसम् ।।

dṛṣṭvā pitāmahaṃ cāpi padme padmanibhekṣaṇam| vitrāsayetāmatha tau brahmāṇamamitaujasam ||

Verse 22

वित्रास्यमानो बहुधा ब्रह्मा ताभ्यां महायशाः। अकम्पयत्पद्मनालं ततोऽबुध्यत केशवः ।।

vitrāsyamāno bahudhā brahmā tābhyāṃ mahāyaśāḥ| akampayatpadmanālaṃ tato'budhyata keśavaḥ ||

Verse 23

अथापश्त गोविन्दो दानवौ वीर्यवत्तरौ ।।

athāpaśta govindo dānavau vīryavattarau ||

Verse 24

दृष्ट्वा तावब्रवीद्देवः स्वागतं वां महाबलौ। ददामि वां वरं श्रेष्ठं रप्रीतिर्हि मम जायते ।।

dṛṣṭvā tāvabravīddevaḥ svāgataṃ vāṃ mahābalau| dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ raprītirhi mama jāyate ||

Verse 25

तौ प्रहस्य हृषीकेशं महादर्पौ महाबलौ। प्रत्यब्रूतां महाराज सहितौ मधुसूदनम् ।।

tau prahasya hṛṣīkeśaṃ mahādarpau mahābalau| pratyabrūtāṃ mahārāja sahitau madhusūdanam ||

Verse 26

आवां वरय देव त्वं वरदौ स्वः सुरोत्तम। दातारौ स्वो वरं तुभ्यं तद्ब्रवीह्यविचारयन् ।।

āvāṃ varaya deva tvaṃ varadau svaḥ surottama| dātārau svo varaṃ tubhyaṃ tadbravīhyavicārayan ||

Verse 27

भगवानुवाच। प्रतिगृह्णे वरं वीरावीप्सितश्च वरो मम। युवां हि वीर्यसंपन्नौ न वामस्ति समः पुमान् ।।

bhagavānuvāca| pratigṛhṇe varaṃ vīrāvīpsitaśca varo mama| yuvāṃ hi vīryasaṃpannau na vāmasti samaḥ pumān ||

Verse 28

वध्यत्वमुपगच्छेतां मम सत्यपराक्रमौ। एतदिच्छाम्यहं कामं प्राप्तुं लोकहिताय वै ।।

vadhyatvamupagacchetāṃ mama satyaparākramau| etadicchāmyahaṃ kāmaṃ prāptuṃ lokahitāya vai ||

Verse 29

मधुकैटभावूचतुः। अनृतंनोक्तपूर्वं नौ स्वैरेष्वपि कुतोऽन्यथा। सत्ये धर्मे च निरतौ विद्ध्यावां पुरुषोत्तम ।।

madhukaiṭabhāvūcatuḥ| anṛtaṃnoktapūrvaṃ nau svaireṣvapi kuto'nyathā| satye dharme ca niratau viddhyāvāṃ puruṣottama ||

Verse 30

बले रूपे च शौर्ये च शमे न च समोस्ति नौ। धर्मे तपसि दाने च शीलसत्वदमेषु च ।।

bale rūpe ca śaurye ca śame na ca samosti nau| dharme tapasi dāne ca śīlasatvadameṣu ca ||

Verse 31

उपप्लवो महानस्मानुपावर्तत केशव। उक्तं प्रतिकुरुष्व त्वं कालो हि दुरतिक्रमः ।।

upaplavo mahānasmānupāvartata keśava| uktaṃ pratikuruṣva tvaṃ kālo hi duratikramaḥ ||

Verse 32

आवामिच्छावहे देव कृतमेकं त्वया विभो। अनावृतेऽवकाशे त्वं जह्यावां सुरसत्तम ।।

āvāmicchāvahe deva kṛtamekaṃ tvayā vibho| anāvṛte'vakāśe tvaṃ jahyāvāṃ surasattama ||

Verse 33

पुत्रत्वमधिगच्छाव तव चापि सुलोचन। वर एष वृतोदेव तद्विद्धि सुरसत्तम ।।

putratvamadhigacchāva tava cāpi sulocana| vara eṣa vṛtodeva tadviddhi surasattama ||

Verse 34

अनृतं मा भवेद्देव यद्धि नौ संश्रुतं तदा ।।

anṛtaṃ mā bhaveddeva yaddhi nau saṃśrutaṃ tadā ||

Verse 35

भगवानुवाच। बाढमेवं करिष्यामि सर्वमेतद्भविष्यति ।।

bhagavānuvāca| bāḍhamevaṃ kariṣyāmi sarvametadbhaviṣyati ||

Verse 36

सविचिन्त्याथ गोविन्दो नापश्यद्यदनावृतम्। अवकाशंपृथिव्यां वा दिवि वा मधुसूदनः ।।

savicintyātha govindo nāpaśyadyadanāvṛtam| avakāśaṃpṛthivyāṃ vā divi vā madhusūdanaḥ ||

Verse 37

स्वकावनावृतावूरू दृष्ट्वा देववरस्तदा। मधुकैटभयो राजञ्शिरसी मधुसूदनः। चक्रेण शितधारेण न्यकृन्तत महायशाः ।।

svakāvanāvṛtāvūrū dṛṣṭvā devavarastadā| madhukaiṭabhayo rājañśirasī madhusūdanaḥ| cakreṇa śitadhāreṇa nyakṛntata mahāyaśāḥ ||