Adhyaya 205

Verse 1

उदङ्केन राज्येस्वपुत्राभिषेचनपूर्वकं वनंप्रस्थितं बृहदश्वं प्रति तन्निवारणपूर्वकं धुन्धुनामकासुरहननचोदना ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। इक्ष्वाकौ संस्तिते राजञ्शशादः पृथिवीमिमाम्। प्राप्तः परमधर्मात्मा सोऽयोध्यायां नृपोऽभवत् ।।

udaṅkena rājyesvaputrābhiṣecanapūrvakaṃ vanaṃprasthitaṃ bṛhadaśvaṃ prati tannivāraṇapūrvakaṃ dhundhunāmakāsurahananacodanā || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| ikṣvākau saṃstite rājañśaśādaḥ pṛthivīmimām| prāptaḥ paramadharmātmā so'yodhyāyāṃ nṛpo'bhavat ||

Verse 2

शशादस्य तु दायाद ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्। अनेनाश्चापि काकुत्स्थः पृथुश्चानेनसः सुतः ।।

śaśādasya tu dāyāda kakutstho nāma vīryavān| anenāścāpi kākutsthaḥ pṛthuścānenasaḥ sutaḥ ||

Verse 3

विष्वगश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादार्द्रश्च जज्ञिवान्। आर्द्रस्य युवनाश्वस्तु श्रावस्तस्तस्य चात्मजः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि पञ्चाधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 205

viṣvagaśvaḥ pṛthoḥ putrastasmādārdraśca jajñivān| ārdrasya yuvanāśvastu śrāvastastasya cātmajaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi pañcādhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 205

Verse 4

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महाबलः ।।

jajñe śrāvastako rājā śrāvastī yena nirmitā| śrāvastasya tu dāyādo bṛhadaśvo mahābalaḥ ||

Verse 5

बृहदश्वस् दायादः कुवलाश्व इति स्मृतः। कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंसतिः ।।

bṛhadaśvas dāyādaḥ kuvalāśva iti smṛtaḥ| kuvalāśvasya putrāṇāṃ sahasrāṇyekaviṃsatiḥ ||

Verse 6

सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः। कुवलाश्वश्च पितृतोगुणैरभ्यधिकोऽभवत् ।।

sarve vidyāsu niṣṇātā balavanto durāsadāḥ| kuvalāśvaśca pitṛtoguṇairabhyadhiko'bhavat ||

Verse 7

समये तं तदा राज्ये बृहदश्वोऽभ्यषेचयत्। कुवलाश्वं महाराज शूरमुत्तमधार्मिकम् ।।

samaye taṃ tadā rājye bṛhadaśvo'bhyaṣecayat| kuvalāśvaṃ mahārāja śūramuttamadhārmikam ||

Verse 8

पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु बृहदश्वो महीपतिः। जगाम तपसे धीमांस्तपोवनममित्रहा ।।

putrasaṃkrāmitaśrīstu bṛhadaśvo mahīpatiḥ| jagāma tapase dhīmāṃstapovanamamitrahā ||

Verse 9

अथ शश्वाव राजर्षिं तमुदङ्को नराधिप। वनं संप्रस्थितं राजन्बृहदश्वं द्विजोत्तमः ।।

atha śaśvāva rājarṣiṃ tamudaṅko narādhipa| vanaṃ saṃprasthitaṃ rājanbṛhadaśvaṃ dvijottamaḥ ||

Verse 10

तमुदङ्को महातेजाः सर्वास्त्रविदुषांवरम्। न्यवारयदमेयात्मा समासाद्य पुरोत्तमे ।।

tamudaṅko mahātejāḥ sarvāstraviduṣāṃvaram| nyavārayadameyātmā samāsādya purottame ||

Verse 11

उदङ्क उवाच। भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्तुमर्हसि। निरुद्विग्रा वयं राजंस्त्वत्प्रदाद्वसेमहि ।।

udaṅka uvāca| bhavatā rakṣaṇaṃ kāryaṃ tattāvatkartumarhasi| nirudvigrā vayaṃ rājaṃstvatpradādvasemahi ||

Verse 12

त्वया हि पृथिवी राजन्रक्ष्यमाणा महात्मना। भविष्यति निरुद्विग्ना नारण्यं गन्तुमर्हसि ।।

tvayā hi pṛthivī rājanrakṣyamāṇā mahātmanā| bhaviṣyati nirudvignā nāraṇyaṃ gantumarhasi ||

Verse 13

पालन हि महान्धर्मः प्रजानामिह दृश्यते। न तथा दृश्यतेऽरण्ये माभूत्ते बुद्धिरीदृशी ।।

pālana hi mahāndharmaḥ prajānāmiha dṛśyate| na tathā dṛśyate'raṇye mābhūtte buddhirīdṛśī ||

Verse 14

ईदृशो न हि राजेन्द्र धर्मः क्वचन दृश्यते। प्रजानां पालने यत्नः पुरा राजर्षिभिः कृतः ।।

īdṛśo na hi rājendra dharmaḥ kvacana dṛśyate| prajānāṃ pālane yatnaḥ purā rājarṣibhiḥ kṛtaḥ ||

Verse 15

रक्षितव्याः प्रजा राज्ञा तास्त्वं रक्षितुमर्हसि। निरुद्विग्नस्तपस्तप्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ।।

rakṣitavyāḥ prajā rājñā tāstvaṃ rakṣitumarhasi| nirudvignastapastaptuṃ na hi śaknomi pārthiva ||

Verse 16

ममाश्रमसमीपे वै समेषु मरुधन्वसु। समुद्रवालुकापूर्ण उज्जालक इति स्मृतः। बहुयोजनविस्तीर्णो बहुयोजनमायतः ।।

mamāśramasamīpe vai sameṣu marudhanvasu| samudravālukāpūrṇa ujjālaka iti smṛtaḥ| bahuyojanavistīrṇo bahuyojanamāyataḥ ||

Verse 17

तत्र रौद्रो दानवेन्द्रो महावीर्यपराक्रमः। मधुकैटभयोः पुत्रो धुन्धुर्नाम सुदारुणः। अन्तर्भूमिगतो राजन्वसत्यमितविक्रमः ।।

tatra raudro dānavendro mahāvīryaparākramaḥ| madhukaiṭabhayoḥ putro dhundhurnāma sudāruṇaḥ| antarbhūmigato rājanvasatyamitavikramaḥ ||

Verse 18

तं निहत्य महाराज वनं त्वं गन्तुमर्हसि ।।

taṃ nihatya mahārāja vanaṃ tvaṃ gantumarhasi ||

Verse 19

शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्। त्रिदशानां विनाशाय लोकानां चापि पार्थिव ।।

śete lokavināśāya tapa āsthāya dāruṇam| tridaśānāṃ vināśāya lokānāṃ cāpi pārthiva ||

Verse 20

अवध्यो दैवतानां हि दैत्यानामथ रक्षसाम्। नागानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सर्वशः। अवाप्यस वरं राजन्सर्वलोकपितामहात् ।।

avadhyo daivatānāṃ hi daityānāmatha rakṣasām| nāgānāmatha yakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca sarvaśaḥ| avāpyasa varaṃ rājansarvalokapitāmahāt ||

Verse 21

तं विनाशय भद्रं ते मा ते बुद्धिरतोऽन्यथा। प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं शाश्वतीमव्ययां ध्रुवाम् ।।

taṃ vināśaya bhadraṃ te mā te buddhirato'nyathā| prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ śāśvatīmavyayāṃ dhruvām ||

Verse 22

क्रूरस्य तस्य स्वपतो वालुकान्तर्हितस्य च। संवत्सरस्य पर्यन्ते निःश्वासः संप्रवर्तते ।।

krūrasya tasya svapato vālukāntarhitasya ca| saṃvatsarasya paryante niḥśvāsaḥ saṃpravartate ||

Verse 23

यदा तदा भूश्चलति सशैलवनकानना। तस्य निःश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् ।।

yadā tadā bhūścalati saśailavanakānanā| tasya niḥśvāsavātena raja uddhūyate mahat ||

Verse 24

आदित्यरथमाश्रित्य सप्ताहं भूमिकम्पनम्। सविस्फुलिङ्गं सज्वालं धूममिश्रं सुदारुणम् ।।

ādityarathamāśritya saptāhaṃ bhūmikampanam| savisphuliṅgaṃ sajvālaṃ dhūmamiśraṃ sudāruṇam ||

Verse 25

तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्तातुं स्वआंश्रमे ।।

tena rājanna śaknomi tasminstātuṃ svaāṃśrame ||

Verse 26

तं विनाशय राजेन्द्र लोकानां हितकाम्यया। लकाः स्वस्था भविष्यन्ति तस्मिन्विनिहतेऽसुरे ।।

taṃ vināśaya rājendra lokānāṃ hitakāmyayā| lakāḥ svasthā bhaviṣyanti tasminvinihate'sure ||

Verse 27

धुन्धुनामानमत्युग्रं दानवं धोरविग्रहम्। समरे धोरतुमुले विनाशय महेषुणा ।।

dhundhunāmānamatyugraṃ dānavaṃ dhoravigraham| samare dhoratumule vināśaya maheṣuṇā ||

Verse 28

त्वं हि तस्य विनाशाय पर्याप्त इति मे मतिः। तेजसा तव तेजश्च विष्णुराप्यायविष्यति ।।

tvaṃ hi tasya vināśāya paryāpta iti me matiḥ| tejasā tava tejaśca viṣṇurāpyāyaviṣyati ||

Verse 29

विष्णुना च वरो दत्तः पूर्वं मम महीपते ।।

viṣṇunā ca varo dattaḥ pūrvaṃ mama mahīpate ||

Verse 30

यस्तं महासुरं रौद्रं वधिष्यति महीपतिः। तेजस्तद्वैष्णवमिति प्रवेक्ष्यति दुरासदम् ।।

yastaṃ mahāsuraṃ raudraṃ vadhiṣyati mahīpatiḥ| tejastadvaiṣṇavamiti pravekṣyati durāsadam ||

Verse 31

तत्तेजस्त्वंसमाधाय राजेन्द्र भुवि दुःसहम्। तं निषूदय संदिष्टो दैत्यं रौद्रपराक्रमम् ।।

tattejastvaṃsamādhāya rājendra bhuvi duḥsaham| taṃ niṣūdaya saṃdiṣṭo daityaṃ raudraparākramam ||

Verse 32

न हि धुन्धुर्महातेजास्तेजसाऽल्पेन शक्यते। निर्दग्धुं पृथिवीपाल स हि वर्षशतैरपि ।।

na hi dhundhurmahātejāstejasā'lpena śakyate| nirdagdhuṃ pṛthivīpāla sa hi varṣaśatairapi ||