Adhyaya 204

Verse 1

वैशंपायन उवाच। [श्रुत्वा तु राजा राजर्षेरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तथा। मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ।।]

vaiśaṃpāyana uvāca| [śrutvā tu rājā rājarṣerindradyumnasya tattathā| mārkaṇḍeyānmahābhāgātsvargasya pratipādanam ||]

Verse 2

युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ। मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम् ।।

yudhiṣṭhiro mahārāja papraccha bharatarṣabha| mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣamakalmaṣam ||

Verse 3

विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवरक्षसाम्। राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि चतुरधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 204 ||

viditāstava dharmajña devadānavarakṣasām| rājavaṃśāśca vividhā ṛṣivaṃśāśca śāśvatāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi caturadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 204 ||

Verse 4

न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम। अथ वेत्सि मुने वंशान्मनुष्योरगरक्षसाम् ।।

na te'styaviditaṃ kiṃcidasmi~lloke dvijottama| atha vetsi mune vaṃśānmanuṣyoragarakṣasām ||

Verse 5

देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा। इदमिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वे द्विजसत्तम ।।

devagandharvayakṣāṇāṃ kinnarāpsarasāṃ tathā| idamicchāmyahaṃ śrotuṃ tattve dvijasattama ||

Verse 6

कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुकुलसंभवः। कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः ।।

kuvalāśva iti khyāta ikṣvākukulasaṃbhavaḥ| kathaṃ nāma viparyāsāddhundhumāratvamāgataḥ ||

Verse 7

एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम। विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस् धीमतः ।।

etadicchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama| viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvas dhīmataḥ ||

Verse 8

[वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनिः। धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत ।।]

[vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhireṇaivamukto mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ| dhaundhumāramupākhyānaṃ kathayāmāsa bhārata ||]

Verse 9

मार्कण्डेय उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर। धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु ।।

mārkaṇḍeya uvāca| hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājanyudhiṣṭhira| dharmiṣṭhamidamākhyānaṃ dhundhumārasya tacchṛṇu ||

Verse 10

यथा स राजा ऐक्ष्वाकः कुवलाश्वो महीपतिः। धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते ।।

yathā sa rājā aikṣvākaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ| dhundhumāratvamagamattacchṛṇuṣva mahīpate ||

Verse 11

महर्षिर्विश्रुतस्तात उदङ्क इति भारत। मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव ।।

maharṣirviśrutastāta udaṅka iti bhārata| marudhanvasu ramyeṣu āśramastasya kaurava ||

Verse 12

उदङ्कस्तु महाराज तपोतप्यत्सुदुश्चरम्। आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभुः ।।

udaṅkastu mahārāja tapotapyatsuduścaram| ārirādhayiṣurviṣṇuṃ bahūnvarṣagaṇānvibhuḥ ||

Verse 13

तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान्। दृष्ट्वा महर्षिस्तद्ब्रह्म तुष्टाव विविधैः स्तवैः ।।

tasya prītaḥ sa bhagavānsākṣāddarśanameyivān| dṛṣṭvā maharṣistadbrahma tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ ||

Verse 14

उदङ्क उवाच। त्वया देव प्रजाः सर्वाः ससुरासुरमानवाः। स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च ।।

udaṅka uvāca| tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sasurāsuramānavāḥ| sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca ||

Verse 15

ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते। शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ ।।

brahma vedāśca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute| śiraste gaganaṃ deva netre śaśidivākarau ||

Verse 16

निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत। बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः ।।

niḥśvāsaḥ pavanaścāpi tejo'gniśca tavācyuta| bāhavaste diśaḥ sarvāḥ kukṣiścāpi mahārṇavaḥ ||

Verse 17

ऊरू ते पर्वता देव स्वं नाभिर्मधुसूदन। पादौ ते पृथिवी चैव रोमाण्योषधयस्तथा ।।

ūrū te parvatā deva svaṃ nābhirmadhusūdana| pādau te pṛthivī caiva romāṇyoṣadhayastathā ||

Verse 18

इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः। प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः ।।

indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ| prahvāstvāmupatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ ||

Verse 19

त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर। योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः ।।

tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara| yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ ||

Verse 20

त्वयि तुष्टे जगच्छान्तं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम्। भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम ।।

tvayi tuṣṭe jagacchāntaṃ tvayi kruddhe mahadbhayam| bhayānāmapanetāsi tvamekaḥ puruṣottama ||

Verse 21

देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः। त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया वृताः ।।

devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ| tribhirvikramaṇairdeva trayo lokāstvayā vṛtāḥ ||

Verse 22

असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः। तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम् ।।

asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaśca tvayā kṛtaḥ| tava vikramaṇairdevā nirvāṇamagamanparam ||

Verse 23

पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते। त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः। आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति नित्यशः ।।

parābhavaṃ ca daityendrāstvayi kruddhe mahādyute| tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānāmiha sarvaśaḥ| ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukhamedhanti nityaśaḥ ||

Verse 24

एवं स्तुतो हृषीकेश उदङ्केन महात्मना। उदङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु ।।

evaṃ stuto hṛṣīkeśa udaṅkena mahātmanā| udaṅkamabravīdviṣṇuḥ prītaste'haṃ varaṃ vṛṇu ||

Verse 25

उदङ्क उवाच। पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम् ।।

udaṅka uvāca| paryāpto me varo hyeṣa yadahaṃ dṛṣṭavānharim| puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum ||

Verse 26

विष्णुरुवाच। प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या तव च सत्तम। अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज ।।

viṣṇuruvāca| prītaste'hamalaulyena bhaktyā tava ca sattama| avaśyaṃ hi tvayā brahmanmatto grāhyo varo dvija ||

Verse 27

एवं स च्छन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा। उदङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम ।।

evaṃ sa cchandyamānastu vareṇa hariṇā tadā| udaṅkaḥ prāñjalirvavre varaṃ bharatasattama ||

Verse 28

यदि मे भगवन्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षण। धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा। अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर ।।

yadi me bhagavanprītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇa| dharme satye dame caiva buddhirbhavatu me sadā| abhyāsaśca bhavedbhaktyā tvayi nityaṃ mameśvara ||

Verse 29

भगवानुवाच। सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज ।।

bhagavānuvāca| sarvametaddhi bhavitā matprasādāttava dvija ||

Verse 30

प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम्। त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि ।।

pratibhāsyati yogaśca yena yukto divaukasām| trayāṇāmapi lokānāṃ mahatkāryaṃ kariṣyasi ||

Verse 31

उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः। तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति ।।

utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhurnāma mahāsuraḥ| tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yastaṃ haniṣyati ||

Verse 32

[राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजितः] बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः ।।

[rājā hi vīryavāṃstāta ikṣvākuraparājitaḥ] bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ ||

Verse 33

तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः। स योगबलामास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः। शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति ।।

tasya putraḥ śucirdāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ| sa yogabalāmāsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ| śāsanāttava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati ||

Verse 34

उदङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत ।।

udaṅkamevamuktvā tu viṣṇurantaradhīyata ||