Adhyaya 203

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरंप्रति स्वार्गकारणीभूतसाधारणधर्मकथनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा स राजा राजर्षिरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तदा। मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraṃprati svārgakāraṇībhūtasādhāraṇadharmakathanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā sa rājā rājarṣirindradyumnasya tattadā| mārkaṇḍeyānmahābhāgātsvargasya pratipādanam ||

Verse 2

युधिष्ठिरो महाराज पुनः पप्रच्छ तं मुनिम्। कीदृशीषु ह्यवस्थासु दत्त्वा दानं महामुने। इन्द्रलोकं त्वनुभवेत्पुरुषस्तद्ब्रवीहि मे ।।

yudhiṣṭhiro mahārāja punaḥ papraccha taṃ munim| kīdṛśīṣu hyavasthāsu dattvā dānaṃ mahāmune| indralokaṃ tvanubhavetpuruṣastadbravīhi me ||

Verse 3

गार्हस्थ्येऽप्यथवा बाल्ये यौवने स्थाविरेऽपि वा। यथा फलं समश्नाति तथा त्वं कथयस्व मे ।।

gārhasthye'pyathavā bālye yauvane sthāvire'pi vā| yathā phalaṃ samaśnāti tathā tvaṃ kathayasva me ||

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच। वृथा जन्मानि चत्वारि वृथा दानानि षोडश। वृथा जन्म ह्यपुत्रस् ये च धर्मबहिष्कृताः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| vṛthā janmāni catvāri vṛthā dānāni ṣoḍaśa| vṛthā janma hyaputras ye ca dharmabahiṣkṛtāḥ ||

Verse 5

परपाकं च येऽश्नन्ति आत्मार्थं च पचेत्तु यः। पर्यश्नन्ति वृथा यत्र तदसत्यं प्रकीर्त्यते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि त्र्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ।। 203 ।।

parapākaṃ ca ye'śnanti ātmārthaṃ ca pacettu yaḥ| paryaśnanti vṛthā yatra tadasatyaṃ prakīrtyate || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi tryadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 203 ||

Verse 6

आरूढपतिते दत्तमन्यायोपहृतं च यत्। व्यर्थं तु पतिते दानं ब्राह्मणे तस्करे तथा ।। यत्र जन्मनि असत्यं वृथा गोब्राह्मणादित्राणं विना कीर्त्यते तदपि वृथेत्यर्थः ।।

ārūḍhapatite dattamanyāyopahṛtaṃ ca yat| vyarthaṃ tu patite dānaṃ brāhmaṇe taskare tathā || yatra janmani asatyaṃ vṛthā gobrāhmaṇāditrāṇaṃ vinā kīrtyate tadapi vṛthetyarthaḥ ||

Verse 7

गुरौ चानृतिके पापे कृतघ्ने ग्रामयाजके। वेदविक्रयिणे दत्तं तथा वृषलयाजके ।। आरूढश्चासौ पतितः ।।

gurau cānṛtike pāpe kṛtaghne grāmayājake| vedavikrayiṇe dattaṃ tathā vṛṣalayājake || ārūḍhaścāsau patitaḥ ||

Verse 8

ब्रह्मबन्धुषु यद्दत्तं यद्दत्तं वृषलीपतौ। स्त्रीजितेषु च यद्दत्तं व्यालग्राहे तथैव च ।। गुरावप्यानृतिकेऽनृतप्रिये। वृषलः शूद्रः ।।

brahmabandhuṣu yaddattaṃ yaddattaṃ vṛṣalīpatau| strījiteṣu ca yaddattaṃ vyālagrāhe tathaiva ca || gurāvapyānṛtike'nṛtapriye| vṛṣalaḥ śūdraḥ ||

Verse 9

परिचारकेषु यद्दत्तं वृथा दानानि षोडश। तमोवृतस्तु यो दद्याद्भयात्क्रोधात्तथैव च ।।

paricārakeṣu yaddattaṃ vṛthā dānāni ṣoḍaśa| tamovṛtastu yo dadyādbhayātkrodhāttathaiva ca ||

Verse 10

भुङ्क्ते च दानं तत्सर्वं गर्भस्थस्तु नरः सदा। ददद्दानं द्विजातिभ्यो वृद्धभावेन मानवः ।। ब्राह्मबन्धवो जातिमात्रब्राह्मणआ वृत्ताध्ययनशून्याः ।।

bhuṅkte ca dānaṃ tatsarvaṃ garbhasthastu naraḥ sadā| dadaddānaṃ dvijātibhyo vṛddhabhāvena mānavaḥ || brāhmabandhavo jātimātrabrāhmaṇaā vṛttādhyayanaśūnyāḥ ||

Verse 11

तस्मात्सर्वास्ववस्थासु सर्वदानानि पार्थिव। दातव्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गजिगीषया ।।

tasmātsarvāsvavasthāsu sarvadānāni pārthiva| dātavyāni dvijātibhyaḥ svargamārgajigīṣayā ||

Verse 12

युधिष्ठिर उवाच। चातुर्वर्ण्यस्य सर्वस्य वर्तमानाः प्रतिग्रहे। केन विप्रा विशेषेण तारयन्ति तरन्ति च ।।

yudhiṣṭhira uvāca| cāturvarṇyasya sarvasya vartamānāḥ pratigrahe| kena viprā viśeṣeṇa tārayanti taranti ca ||

Verse 13

मार्कण्डेय उवाच। जपैर्मन्त्रैश्च होमैश्च स्वाध्यायाध्यायनेन च। नावं वेदमयीं कृत्वातारयन्ति तरन्ति च ।।

mārkaṇḍeya uvāca| japairmantraiśca homaiśca svādhyāyādhyāyanena ca| nāvaṃ vedamayīṃ kṛtvātārayanti taranti ca ||

Verse 14

ब्राह्मणांस्तोषयेद्यस्तु तुष्यन्ते तस्य देवताः। वचनाच्चापि विप्राणां स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ।।

brāhmaṇāṃstoṣayedyastu tuṣyante tasya devatāḥ| vacanāccāpi viprāṇāṃ svargalokamavāpnuyāt ||

Verse 15

अनन्तं पुण्यलोकं तु गन्ताऽसौ तु न संशयः। श्लेष्मादिभिर्व्याप्ततनुर्म्रियमाणोऽविचेतनः ।।

anantaṃ puṇyalokaṃ tu gantā'sau tu na saṃśayaḥ| śleṣmādibhirvyāptatanurmriyamāṇo'vicetanaḥ ||

Verse 16

ब्राह्णा एव संपूज्याः पुण्यं स्वर्गमभीप्सता। श्राद्धकाले तु यत्नेन भोक्तव्या ह्यजुगुप्सिताः ।।

brāhṇā eva saṃpūjyāḥ puṇyaṃ svargamabhīpsatā| śrāddhakāle tu yatnena bhoktavyā hyajugupsitāḥ ||

Verse 17

दुर्बलः कुनस्वी कुष्ठी मायावी कुण्डगोलकौ। वर्जनीयाः प्रयत्नेन काण्डपृष्ठाश्च देहिनः ।। दानं दानफलं अन्यत्तु दानं वृद्धभावेन जरया भुङ्क्ते ।।

durbalaḥ kunasvī kuṣṭhī māyāvī kuṇḍagolakau| varjanīyāḥ prayatnena kāṇḍapṛṣṭhāśca dehinaḥ || dānaṃ dānaphalaṃ anyattu dānaṃ vṛddhabhāvena jarayā bhuṅkte ||

Verse 18

जुगुप्सितं हि यच्छ्राद्धं दहत्यग्निरिवेन्धनम् ।।

jugupsitaṃ hi yacchrāddhaṃ dahatyagnirivendhanam ||

Verse 19

ये ये श्राद्धे न पूज्यन्ते मूकान्धबधिरादयः। तेऽपिसर्वे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः ।।

ye ye śrāddhe na pūjyante mūkāndhabadhirādayaḥ| te'pisarve niyoktavyā miśritā vedapāragaiḥ ||

Verse 20

प्रतिग्रहश्च वै देयः शृणु यस् युधिष्ठिर। प्रदातारं तथाऽऽत्मानं यस्तारयति शक्तिमान् ।।

pratigrahaśca vai deyaḥ śṛṇu yas yudhiṣṭhira| pradātāraṃ tathā''tmānaṃ yastārayati śaktimān ||

Verse 21

तस्मिन्देयं द्विजे दानं सर्वागमविजानता। प्रदातारं तथाऽऽत्मानं तारयेद्यः स शक्तिमान् ।।

tasmindeyaṃ dvije dānaṃ sarvāgamavijānatā| pradātāraṃ tathā''tmānaṃ tārayedyaḥ sa śaktimān ||

Verse 22

न तथा हविषो होमैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः। अग्नयः पार्थ तुष्यन्ति यथा ह्यतिथिभोजने ।।

na tathā haviṣo homairna puṣpairnānulepanaiḥ| agnayaḥ pārtha tuṣyanti yathā hyatithibhojane ||

Verse 23

तस्मात्त्वंसर्वयत्नेन यतस्वातिथिभोजने ।।

tasmāttvaṃsarvayatnena yatasvātithibhojane ||

Verse 24

पादोदकंपादघृतंदीपमन्नं प्रतिश्रयम्। प्रयच्छन्ति तु ये राजन्नोपसर्पन्ति ते यमम् ।।

pādodakaṃpādaghṛtaṃdīpamannaṃ pratiśrayam| prayacchanti tu ye rājannopasarpanti te yamam ||

Verse 25

देवमाल्यापनयनं द्विजोच्छिष्टावमार्जनम्। आकल्पपरिचर्या च गात्रसंवाहनानि च। अत्रैकैकं नृपश्रेष्ठ गोदानाद्व्यतिरिच्यते ।। काण्डपृष्ठाः बाणनिषङ्गधराः क्षात्रवृत्तय इत्यर्थः। दुर्वर्णः कुनखीति झ. पाः ।।

devamālyāpanayanaṃ dvijocchiṣṭāvamārjanam| ākalpaparicaryā ca gātrasaṃvāhanāni ca| atraikaikaṃ nṛpaśreṣṭha godānādvyatiricyate || kāṇḍapṛṣṭhāḥ bāṇaniṣaṅgadharāḥ kṣātravṛttaya ityarthaḥ| durvarṇaḥ kunakhīti jha. pāḥ ||

Verse 26

कपिलायाः प्रदानात्तु मुच्यते नात्र संशयः। तस्मादलंकृतां दद्यात्कपिलां तु द्विजातये ।।

kapilāyāḥ pradānāttu mucyate nātra saṃśayaḥ| tasmādalaṃkṛtāṃ dadyātkapilāṃ tu dvijātaye ||

Verse 27

श्रोत्रियाय दरिद्राय गृहस्थायाग्निहोत्रिणे। पुत्रदाराभिभूताय तथा ह्यनुपकारिणे ।। माल्यं निर्माल्यम्। आकल्पः गन्धादिनालंकरणम्। अरोगिप्रतिचर्याचेति नृपश्रेष्ठगोशतादिति च ध. पाठः ।।

śrotriyāya daridrāya gṛhasthāyāgnihotriṇe| putradārābhibhūtāya tathā hyanupakāriṇe || mālyaṃ nirmālyam| ākalpaḥ gandhādinālaṃkaraṇam| arogipraticaryāceti nṛpaśreṣṭhagośatāditi ca dha. pāṭhaḥ ||

Verse 28

एवंविधेषु दातव्या न समृद्धेषु भारत। को गुणो भरतश्रेष्ठ समृद्धेष्वभिवर्जितम् ।। अभिभूताय दारिद्र्यादेव ।।

evaṃvidheṣu dātavyā na samṛddheṣu bhārata| ko guṇo bharataśreṣṭha samṛddheṣvabhivarjitam || abhibhūtāya dāridryādeva ||

Verse 29

एकस्यैका प्रदातव्या न बहूनां कदाचन। सा गौर्विक्रयमापन्ना हन्यात्रिपुरुषं कुलम्। न तारयति दातारं ब्राह्मणं नैव नैव तु ।। अभिवर्जितं दत्तम् ।।

ekasyaikā pradātavyā na bahūnāṃ kadācana| sā gaurvikrayamāpannā hanyātripuruṣaṃ kulam| na tārayati dātāraṃ brāhmaṇaṃ naiva naiva tu || abhivarjitaṃ dattam ||

Verse 30

ब्राह्मणस्य विशुद्धस्य सुवर्णं यः प्रयच्छति। सुवर्णानां शतं तेन दत्तं भवति शाश्वतम् ।।

brāhmaṇasya viśuddhasya suvarṇaṃ yaḥ prayacchati| suvarṇānāṃ śataṃ tena dattaṃ bhavati śāśvatam ||

Verse 31

अनड्वाहं तु यो दद्याद्बलवन्तं धुरंधरम्। स निस्तरति दुर्गाणि स्वर्गलोकं च गच्छति ।।

anaḍvāhaṃ tu yo dadyādbalavantaṃ dhuraṃdharam| sa nistarati durgāṇi svargalokaṃ ca gacchati ||

Verse 32

वसुंधरां तु यो दद्याद्द्विजाय विदुषात्मने। दातारं ह्यनुगच्छन्ति सर्वे कामाभिवाञ्छिताः ।।

vasuṃdharāṃ tu yo dadyāddvijāya viduṣātmane| dātāraṃ hyanugacchanti sarve kāmābhivāñchitāḥ ||

Verse 33

पृच्छन्ति चान्नदातारं वदन्ति पुरुषा भुवि। अध्वनि क्षीणगात्राश्च पांसुना चावकुण्ठिताः ।।

pṛcchanti cānnadātāraṃ vadanti puruṣā bhuvi| adhvani kṣīṇagātrāśca pāṃsunā cāvakuṇṭhitāḥ ||

Verse 34

तेषामेव श्रमार्तानां यो ह्यन्नं कथयेद्बुधः। अन्नदातृसमः सोपि कीर्त्यते नात्र संशयः ।।

teṣāmeva śramārtānāṃ yo hyannaṃ kathayedbudhaḥ| annadātṛsamaḥ sopi kīrtyate nātra saṃśayaḥ ||

Verse 35

तस्मात्त्वं सर्वदानानि हित्वाऽन्नं संप्रयच्छ ह। न हीदृशं पुण्यफलं विचित्रामिह विद्यते ।।

tasmāttvaṃ sarvadānāni hitvā'nnaṃ saṃprayaccha ha| na hīdṛśaṃ puṇyaphalaṃ vicitrāmiha vidyate ||

Verse 36

यथाशक्ति च यो दद्यादन्नं विप्रेषु संस्कृतम्। स तेन कर्मणाऽऽप्नोति प्रजापतिसलोकताम् ।।

yathāśakti ca yo dadyādannaṃ vipreṣu saṃskṛtam| sa tena karmaṇā''pnoti prajāpatisalokatām ||

Verse 37

अन्नमेव विशिष्टं हि तस्मात्परतरं न च। अन्नं प्रजापतिश्चोक्तः स च संवत्सरो मतः ।।

annameva viśiṣṭaṃ hi tasmātparataraṃ na ca| annaṃ prajāpatiścoktaḥ sa ca saṃvatsaro mataḥ ||

Verse 38

संवत्सरस्तु यज्ञोऽसौ सर्वं यज्ञे प्रतिष्ठितम्। तस्मात्सर्वाणि भूतानि स्थावराणि चराणि च ।।

saṃvatsarastu yajño'sau sarvaṃ yajñe pratiṣṭhitam| tasmātsarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca ||

Verse 39

तस्मादन्नं विशिष्टं हि सर्वेभ्यइति विश्रुतम् ।।

tasmādannaṃ viśiṣṭaṃ hi sarvebhyaiti viśrutam ||

Verse 40

येषां तटाकानि महोदकानि वाप्यश्चकूपाश्चप्रतिश्रयाश्च। अन्नस्य दानं मधुरा च वाणी यमस्य ते निर्वचना भवन्ति ।। सा बहुभ्यो दत्ता ।।

yeṣāṃ taṭākāni mahodakāni vāpyaścakūpāścapratiśrayāśca| annasya dānaṃ madhurā ca vāṇī yamasya te nirvacanā bhavanti || sā bahubhyo dattā ||

Verse 41

धान्यं श्रमेणार्जितवित्तसंचितं विप्रे सुशीले प्रतियच्छते यः। वसुंधरा तस्य भवेत्सुतुष्टा धारां वसूनां प्रतिमुञ्चतीव ।। प्रतिश्रया गृहाः येषां यैः उत्सृष्टा इति शेषः। निर्वचनाः यमवार्तामपि न शृण्वन्तीत्य्रतः ।।

dhānyaṃ śrameṇārjitavittasaṃcitaṃ vipre suśīle pratiyacchate yaḥ| vasuṃdharā tasya bhavetsutuṣṭā dhārāṃ vasūnāṃ pratimuñcatīva || pratiśrayā gṛhāḥ yeṣāṃ yaiḥ utsṛṣṭā iti śeṣaḥ| nirvacanāḥ yamavārtāmapi na śṛṇvantītyrataḥ ||

Verse 42

अन्नदाः प्रथमं यान्ति सत्यवाक्यदनन्तरम्। अयाचितप्रदाता च समं यान्ति त्रयो जनाः ।। वसूनां धनानाम् ।।

annadāḥ prathamaṃ yānti satyavākyadanantaram| ayācitapradātā ca samaṃ yānti trayo janāḥ || vasūnāṃ dhanānām ||

Verse 43

वैशंपायन उवाच। कौतूहलसमुत्पन्नः पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः। मार्कण्डेयं महात्मानं पुनरेव सहानुजः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| kautūhalasamutpannaḥ paryapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ| mārkaṇḍeyaṃ mahātmānaṃ punareva sahānujaḥ ||

Verse 44

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च। कीदृशं किंप्रमाणं वा कथं वा तन्महामुने। तरन्ति पुरुषाश्चैव केनोपायेन शंस मे ।।

yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca| kīdṛśaṃ kiṃpramāṇaṃ vā kathaṃ vā tanmahāmune| taranti puruṣāścaiva kenopāyena śaṃsa me ||

Verse 45

मार्कण्डेय उवाच। सर्वगुह्यतनं प्रश्नं पवित्रमृषिसंस्तुतम्। कथयिष्यामि ते राजन्धर्मं धर्मभृतांवर ।। सत्योक्तास्तदनन्तरमिति ध. पाठः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| sarvaguhyatanaṃ praśnaṃ pavitramṛṣisaṃstutam| kathayiṣyāmi te rājandharmaṃ dharmabhṛtāṃvara || satyoktāstadanantaramiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 46

षडशीतिसहस्राणि योजनानां नराधिप। यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ।।

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ narādhipa| yamalokasya cādhvānamantaraṃ mānuṣasya ca ||

Verse 47

आकाशं तदपानीयं घोरं कान्तारदर्शनम्। न तत्र वृक्षच्छाया वा पानीनं केतनानि च ।।

ākāśaṃ tadapānīyaṃ ghoraṃ kāntāradarśanam| na tatra vṛkṣacchāyā vā pānīnaṃ ketanāni ca ||

Verse 48

विश्रमेद्यत्र वै श्रान्तः पुरुषोऽध्वनि कर्शितः। नीयते यमदूतैस्तु यमस्वाज्ञाकरैर्बलात् ।।

viśramedyatra vai śrāntaḥ puruṣo'dhvani karśitaḥ| nīyate yamadūtaistu yamasvājñākarairbalāt ||

Verse 49

नराः स्त्रियस्तथैवान्ये पृथिव्यां जीवसंज्ञिताः। ब्रह्मणेभ्यः प्रदानानि नानारूपाणि पार्थिव ।।

narāḥ striyastathaivānye pṛthivyāṃ jīvasaṃjñitāḥ| brahmaṇebhyaḥ pradānāni nānārūpāṇi pārthiva ||

Verse 50

हयादीनां प्रकृष्टानि तेऽध्वानं यान्ति वै नराः। सन्निवार्यातपं यानति च्छत्रेणैव हि च्छत्रदाः ।।

hayādīnāṃ prakṛṣṭāni te'dhvānaṃ yānti vai narāḥ| sannivāryātapaṃ yānati cchatreṇaiva hi cchatradāḥ ||

Verse 51

तृप्ताश्चैवान्नदातारो ह्यतृप्ताश्चाप्यनन्नदाः। वस्त्रिणो वस्त्रदा यान्ति अवस्त्रा यान्त्यवस्त्रदाः ।। सर्वं पूज्यतमं प्रश्नमिति ध. पाठः ।।

tṛptāścaivānnadātāro hyatṛptāścāpyanannadāḥ| vastriṇo vastradā yānti avastrā yāntyavastradāḥ || sarvaṃ pūjyatamaṃ praśnamiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 52

हिरण्यदाः सुखं यान्ति पुरुषास्त्वभ्यलंकृताः। भूमिदास्तुसुखं यान्ति सर्वैः कामैः सुतर्पिताः ।।

hiraṇyadāḥ sukhaṃ yānti puruṣāstvabhyalaṃkṛtāḥ| bhūmidāstusukhaṃ yānti sarvaiḥ kāmaiḥ sutarpitāḥ ||

Verse 53

यान्ति चैवापरिक्लिष्टा नरा सस्यप्रदावकाः। नराः सुखतरं यान्ति विमानेषु गृहप्रदाः ।।

yānti caivāparikliṣṭā narā sasyapradāvakāḥ| narāḥ sukhataraṃ yānti vimāneṣu gṛhapradāḥ ||

Verse 54

पानीयदा ह्यतृषिताः प्रहृष्टमनसो नराः। पन्थानं द्योतयन्तश्च यान्ति दीपप्रदाः सुखम् ।।

pānīyadā hyatṛṣitāḥ prahṛṣṭamanaso narāḥ| panthānaṃ dyotayantaśca yānti dīpapradāḥ sukham ||

Verse 55

गोप्रदास्तु सुखं यान्ति निर्मुक्ताः सर्वपातकैः। विमानैर्हंससंयुक्तैर्यान्ति मासोपवासिनः ।।

gopradāstu sukhaṃ yānti nirmuktāḥ sarvapātakaiḥ| vimānairhaṃsasaṃyuktairyānti māsopavāsinaḥ ||

Verse 56

तथा बर्हिप्रयुक्तैश्च षष्ठरात्रोपवासिनः। त्रिरात्रं क्षपते यस्तु एकभक्तेन पाण्डव ।।

tathā barhiprayuktaiśca ṣaṣṭharātropavāsinaḥ| trirātraṃ kṣapate yastu ekabhaktena pāṇḍava ||

Verse 57

अन्तरा चैव नाश्नाति तस्य लोका ह्यनामयाः। पानीयस्य गुणा दिव्याः प्रेतलोकसुखावहाः ।।

antarā caiva nāśnāti tasya lokā hyanāmayāḥ| pānīyasya guṇā divyāḥ pretalokasukhāvahāḥ ||

Verse 58

तत्र पुष्पोदका नाम नदी तेषां विधीयते। शीतलं सलिलं तत्रपिबन्ति ह्यमृतोपमम् ।।

tatra puṣpodakā nāma nadī teṣāṃ vidhīyate| śītalaṃ salilaṃ tatrapibanti hyamṛtopamam ||

Verse 59

ये चदृष्कृतकर्माणः पूयं तेषां विधीयते। एवं नदी महाराज सर्वकामप्रदा हि सा ।।

ye cadṛṣkṛtakarmāṇaḥ pūyaṃ teṣāṃ vidhīyate| evaṃ nadī mahārāja sarvakāmapradā hi sā ||

Verse 60

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनान्यथाविधि। अध्वनिं क्षीणगात्रश्च पथि पांशुसमन्वितः ।।

tasmāttvamapi rājendra pūjayainānyathāvidhi| adhvaniṃ kṣīṇagātraśca pathi pāṃśusamanvitaḥ ||

Verse 61

पृच्छते ह्यन्नदातारं गृहमायाति चाशया। तं पूजयाथ यत्नेन सोऽतिथिर्ब्राह्यणश्च सः ।।

pṛcchate hyannadātāraṃ gṛhamāyāti cāśayā| taṃ pūjayātha yatnena so'tithirbrāhyaṇaśca saḥ ||

Verse 62

तं यान्तमनुगच्छन्ति देवाः सर्वे सवासवाः। तस्मिन्संपूजिते प्रीता निराशा यान्त्यपूजिते ।।

taṃ yāntamanugacchanti devāḥ sarve savāsavāḥ| tasminsaṃpūjite prītā nirāśā yāntyapūjite ||

Verse 63

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र पूजयैनं यथाविधि। एतत्ते शतशः प्रोक्तं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।

tasmāttvamapi rājendra pūjayainaṃ yathāvidhi| etatte śataśaḥ proktaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||

Verse 64

युधिष्ठिर उवाच। पुनः पुनरहं श्रोतुं कथां धर्मसमाश्रयाम्। पुण्यामिच्छामि धर्मज्ञ कथ्यमानां त्वया विभो ।।

yudhiṣṭhira uvāca| punaḥ punarahaṃ śrotuṃ kathāṃ dharmasamāśrayām| puṇyāmicchāmi dharmajña kathyamānāṃ tvayā vibho ||

Verse 65

मार्कण्डेय उवाच। धर्मान्तरं प्रति कथां कथ्यमानां मया नृप। सर्वपापहरां नित्यं शृणुष्वावहितो मम ।।

mārkaṇḍeya uvāca| dharmāntaraṃ prati kathāṃ kathyamānāṃ mayā nṛpa| sarvapāpaharāṃ nityaṃ śṛṇuṣvāvahito mama ||

Verse 66

कपिलायां तु दत्तायां यत्फलंज्येष्ठपुष्करे। तत्फलंभरतश्रेष्ठ विप्राणां पादधावने ।।

kapilāyāṃ tu dattāyāṃ yatphalaṃjyeṣṭhapuṣkare| tatphalaṃbharataśreṣṭha viprāṇāṃ pādadhāvane ||

Verse 67

द्विजपादोदकक्लिन्ना यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावत्पुष्करपर्णेन पिबन्ति पितरो जलम् ।।

dvijapādodakaklinnā yāvattiṣṭhati medinī| tāvatpuṣkaraparṇena pibanti pitaro jalam ||

Verse 68

स्वागतेनाग्नयस्तृप्ता आसनेन शतक्रतुः। पितरः पादशौचेन अन्नाद्येन प्रजापतिः ।।

svāgatenāgnayastṛptā āsanena śatakratuḥ| pitaraḥ pādaśaucena annādyena prajāpatiḥ ||

Verse 69

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ शिरश्चैव प्रदृश्यते। तस्मिन्काले प्रदातव्या प्रयतेनान्तरात्मना ।।

yāvadvatsasya pādau dvau śiraścaiva pradṛśyate| tasminkāle pradātavyā prayatenāntarātmanā ||

Verse 70

अन्तरिक्षगतो वत्सो यावद्योन्यां प्रदृश्यते। तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति ।।

antarikṣagato vatso yāvadyonyāṃ pradṛśyate| tāvadgauḥ pṛthivī jñeyā yāvadgarbhaṃ na muñcati ||

Verse 71

यावन्ति तस्यां रोमाणि वत्सस्य च युधिष्ठिर। तावद्युगसहस्राणि स्वर्लोके महीयते ।।

yāvanti tasyāṃ romāṇi vatsasya ca yudhiṣṭhira| tāvadyugasahasrāṇi svarloke mahīyate ||

Verse 72

सुवर्णनासां यः कृत्वा सखुरां कृष्णधेनुकाम्। तिलैः प्रच्छादितां दद्यात्सर्वरत्नैरलंकृताम् ।।

suvarṇanāsāṃ yaḥ kṛtvā sakhurāṃ kṛṣṇadhenukām| tilaiḥ pracchāditāṃ dadyātsarvaratnairalaṃkṛtām ||

Verse 73

प्रतिग्रहं गृहीत्वा यः पुनर्ददति साधवे। फलानां फलमश्नाति तदा दत्त्वा च भारत ।।

pratigrahaṃ gṛhītvā yaḥ punardadati sādhave| phalānāṃ phalamaśnāti tadā dattvā ca bhārata ||

Verse 74

ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना। चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ।।

sasamudraguhā tena saśailavanakānanā| caturantā bhaveddattā pṛthivī nātra saṃśayaḥ ||

Verse 75

अन्तर्जानुशयो यस्तु भुञ्जते सक्तभाजनः। यो द्विजः शब्दरहितं संयन्तुस्तारणाय वै ।।

antarjānuśayo yastu bhuñjate saktabhājanaḥ| yo dvijaḥ śabdarahitaṃ saṃyantustāraṇāya vai ||

Verse 76

ये पानीयानि ददति तथाऽन्ये ये द्विजातयः। जपन्ति संहितां सम्यक्ते नित्यं तारणक्षमाः ।। प्रावृता वस्त्रदातार इति ध. पाठः ।।

ye pānīyāni dadati tathā'nye ye dvijātayaḥ| japanti saṃhitāṃ samyakte nityaṃ tāraṇakṣamāḥ || prāvṛtā vastradātāra iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 77

हव्यंकव्यं च यत्किंचित्सर्वं तच्छ्रोत्रियोऽर्हति। दत्तं हि श्रोत्रिये साधौज्यलितेऽग्नौ यथा हुतम् ।।

havyaṃkavyaṃ ca yatkiṃcitsarvaṃ tacchrotriyo'rhati| dattaṃ hi śrotriye sādhaujyalite'gnau yathā hutam ||

Verse 78

मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रयोधिनः। निहन्युर्मन्युना विप्रा वज्रपाणिरिवासुरान् ।।

manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrayodhinaḥ| nihanyurmanyunā viprā vajrapāṇirivāsurān ||

Verse 79

धर्माश्रितेयं तु कथा कथिता हि तवानघ। यां श्रुत्वा मुनयः प्रीता नैमिषारण्यवासिनः ।।

dharmāśriteyaṃ tu kathā kathitā hi tavānagha| yāṃ śrutvā munayaḥ prītā naimiṣāraṇyavāsinaḥ ||

Verse 80

वीतशोकभयक्रोधा विपाप्मानस्तथैव च। श्रुत्वेमां तु कथां राजन्भवन्तीह तु मानवाः ।। अपानपा नगदितास्तथा इति झ. पाठः। अपानपा अमद्यपाः नगदिताः न केनचिद्दोषवत्तया कीर्तिताः ।।

vītaśokabhayakrodhā vipāpmānastathaiva ca| śrutvemāṃ tu kathāṃ rājanbhavantīha tu mānavāḥ || apānapā nagaditāstathā iti jha. pāṭhaḥ| apānapā amadyapāḥ nagaditāḥ na kenaciddoṣavattayā kīrtitāḥ ||

Verse 81

युधिष्ठिर उवाच। किं तच्छौचं भवेद्येन विप्रः शुद्धः सदा भवेत्। तदिच्छामि महाप्राज्ञ श्रोतुं धर्मभृतांवर ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kiṃ tacchaucaṃ bhavedyena vipraḥ śuddhaḥ sadā bhavet| tadicchāmi mahāprājña śrotuṃ dharmabhṛtāṃvara ||

Verse 82

मार्कण्डेय उवाच। वाक्शौचं क्रमशौचं च यच्च शौचं जलात्मकम्। त्रिभिः शौचैरुपेतो यः स स्वर्गी नात्र संशयः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| vākśaucaṃ kramaśaucaṃ ca yacca śaucaṃ jalātmakam| tribhiḥ śaucairupeto yaḥ sa svargī nātra saṃśayaḥ ||

Verse 83

सायं प्रातश्च संध्यां यो ब्राह्मणोऽभ्युपसेवते। प्रजपन्पावनीं देवीं गायत्रीं वेदमातरम् ।।

sāyaṃ prātaśca saṃdhyāṃ yo brāhmaṇo'bhyupasevate| prajapanpāvanīṃ devīṃ gāyatrīṃ vedamātaram ||

Verse 84

स तया पावितो देव्या ब्राह्मणो नष्टकिल्बिषः। न सीदेत्प्रतिगृह्णानो महीमपि ससागराम् ।।

sa tayā pāvito devyā brāhmaṇo naṣṭakilbiṣaḥ| na sīdetpratigṛhṇāno mahīmapi sasāgarām ||

Verse 85

ये चास् दारुणा केचिद्ग्रहाः सूर्यादयो दिवि। ते चास्य सौम्या जायन्ते शिवाः शिवतराः सदा ।।

ye cās dāruṇā kecidgrahāḥ sūryādayo divi| te cāsya saumyā jāyante śivāḥ śivatarāḥ sadā ||

Verse 86

सर्वेनानुगतं चैनं दारुणाः पिशिताशनाः। घोररूपा महाकाया धर्षयन्ति द्विजोत्तमम् ।।

sarvenānugataṃ cainaṃ dāruṇāḥ piśitāśanāḥ| ghorarūpā mahākāyā dharṣayanti dvijottamam ||

Verse 87

नाध्यापनाद्याजनाद्वा अन्यायाद्वा प्रतिग्रहात्। दोषो भवति विप्राणां ज्वलिताग्निससा द्विजाः ।। राजन्न भवन्तीह इति झ. पाठः। न भवन्तीह मानवाः स्वर्गं प्राप्योपर्युपरि गच्छन्तो मुक्तिमेव प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ।।

nādhyāpanādyājanādvā anyāyādvā pratigrahāt| doṣo bhavati viprāṇāṃ jvalitāgnisasā dvijāḥ || rājanna bhavantīha iti jha. pāṭhaḥ| na bhavantīha mānavāḥ svargaṃ prāpyoparyupari gacchanto muktimeva prāpnuvantītyarthaḥ ||

Verse 88

दुर्वेदा वा सुवेदा वा प्राकृताः संस्कृतास्तथा। ब्राह्मणा नावमन्तव्या भस्मच्छन्ना इवाग्नयः ।।

durvedā vā suvedā vā prākṛtāḥ saṃskṛtāstathā| brāhmaṇā nāvamantavyā bhasmacchannā ivāgnayaḥ ||

Verse 89

यथा श्मशाने दीप्तौजाः पावको नैव दुष्यति। एवं विद्वानविद्वान्वा ब्राह्मणो दैवतं महत् ।।

yathā śmaśāne dīptaujāḥ pāvako naiva duṣyati| evaṃ vidvānavidvānvā brāhmaṇo daivataṃ mahat ||

Verse 90

प्राकरैश्च पुरद्वारैः प्रासादैश्च पृथग्विधैः। नगराणि न शोभन्ते हीनानि ब्राह्मणोत्तमैः ।।

prākaraiśca puradvāraiḥ prāsādaiśca pṛthagvidhaiḥ| nagarāṇi na śobhante hīnāni brāhmaṇottamaiḥ ||

Verse 91

वेदाढ्ञा वृत्संपन्ना ज्ञानवन्तस्तपस्विनः। यत्रतिष्न्ति वै विप्रास्तन्नाम नगरं नृप ।।

vedāḍhñā vṛtsaṃpannā jñānavantastapasvinaḥ| yatratiṣnti vai viprāstannāma nagaraṃ nṛpa ||

Verse 92

व्रजे वाऽप्यथवाऽरण्ये यत्रसन्ति बहुश्रुताः। तत्तन्नगरमित्याहुः पार्थ तीर्थं च तद्भवेत् ।।

vraje vā'pyathavā'raṇye yatrasanti bahuśrutāḥ| tattannagaramityāhuḥ pārtha tīrthaṃ ca tadbhavet ||

Verse 93

रक्षितारं च राजानं ब्राह्मणं च तपस्विनम्। अभिगम्याभिपूज्याथ सद्यः पापात्प्रमुच्यते ।।

rakṣitāraṃ ca rājānaṃ brāhmaṇaṃ ca tapasvinam| abhigamyābhipūjyātha sadyaḥ pāpātpramucyate ||

Verse 94

पुण्यतीर्थाभिषेकं च पवित्राणां च कीर्तनम्। सद्भिः संभाषणं चैव प्रशस्तं कीर्त्यते बुधैः ।। अन्यस्माद्वा इति झ. पाठः ।।

puṇyatīrthābhiṣekaṃ ca pavitrāṇāṃ ca kīrtanam| sadbhiḥ saṃbhāṣaṇaṃ caiva praśastaṃ kīrtyate budhaiḥ || anyasmādvā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 95

साधुसङ्गमपूतेन वाक्सुभाषितवारिणा। पवित्रीकृतमात्मानं सन्तो मन्न्ति नित्यशः ।।

sādhusaṅgamapūtena vāksubhāṣitavāriṇā| pavitrīkṛtamātmānaṃ santo mannti nityaśaḥ ||

Verse 96

त्रिदण्डधारणं मौनं जटाभारोऽथ मुण्डनम्। वल्कलाजिनसंवेष्टं व्रतचर्याऽभिषेचनम् ।। पवित्राणां त्रिसुपर्णादिमन्त्राणाम् ।।

tridaṇḍadhāraṇaṃ maunaṃ jaṭābhāro'tha muṇḍanam| valkalājinasaṃveṣṭaṃ vratacaryā'bhiṣecanam || pavitrāṇāṃ trisuparṇādimantrāṇām ||

Verse 97

अग्निहोत्रं वने वासः शरीरपरिशोषणम्। सर्वाण्येतानि मिथ्या स्युर्यदि भावो न निर्मलः ।। अभिषेचनं तीर्थेषु ।।

agnihotraṃ vane vāsaḥ śarīrapariśoṣaṇam| sarvāṇyetāni mithyā syuryadi bhāvo na nirmalaḥ || abhiṣecanaṃ tīrtheṣu ||

Verse 98

विशुद्धिं चक्षुरादीनां षण्णामिन्द्रियगामिनाम्। विकारि तेषां राजेन्द्र सुदुष्करतरं मनः ।। भावश्चित्तम् ।।

viśuddhiṃ cakṣurādīnāṃ ṣaṇṇāmindriyagāminām| vikāri teṣāṃ rājendra suduṣkarataraṃ manaḥ || bhāvaścittam ||

Verse 99

ये पापानि न कुर्वन्ति मनोवाक्कर्मबुद्धिभिः। ते तपन्ति महात्मानो न शरीरस्य शोषणम् ।।

ye pāpāni na kurvanti manovākkarmabuddhibhiḥ| te tapanti mahātmāno na śarīrasya śoṣaṇam ||

Verse 100

न ज्ञातिभ्यो दया यस्य शुक्लदेहोऽविकल्मषः। हिंसा सा तपसस्तस्य नानाशित्वं तपः स्मृतम् ।। न दुष्करमिति इन्द्रियगामिनां विषयाणां विशुद्धिं विना अशनं भोगः सुकरम्। भोगो विषयशुद्धिं नापेक्षते। पण्याङ्गनासङ्गादिनापि तत्सिद्धेः। किंतु अनाशित्वं अमृतत्वं भोगवर्जनं वा तां विना न सुकरम्। यतो दुष्करं खभावतो दुःसंपादमिति योजना। दुष्करत्वे हेतुमाहार्धेन विकारीति। सुदुष्करतरं दुर्जयम् ।।

na jñātibhyo dayā yasya śukladeho'vikalmaṣaḥ| hiṃsā sā tapasastasya nānāśitvaṃ tapaḥ smṛtam || na duṣkaramiti indriyagāmināṃ viṣayāṇāṃ viśuddhiṃ vinā aśanaṃ bhogaḥ sukaram| bhogo viṣayaśuddhiṃ nāpekṣate| paṇyāṅganāsaṅgādināpi tatsiddheḥ| kiṃtu anāśitvaṃ amṛtatvaṃ bhogavarjanaṃ vā tāṃ vinā na sukaram| yato duṣkaraṃ khabhāvato duḥsaṃpādamiti yojanā| duṣkaratve hetumāhārdhena vikārīti| suduṣkarataraṃ durjayam ||

Verse 101

तिष्ठन्गृहे चैव मुनिर्नित्यं शुचिरलंकृतः। यावज्जीवं दयावांश् सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। ज्ञातिभ्यः पुत्राद्यर्थे। शुक्लदेहः शुक्लवत्त्युपजीवी। अविकल्मषः शुक्लवृत्त्या यः कुटुम्बं पीडयति स निष्कल्मषो न भवतीत्यर्थः। तस्योपपादनमुत्तरार्धेन हिंसेति। अनाशित्वं अशनत्यागः ।।

tiṣṭhangṛhe caiva munirnityaṃ śuciralaṃkṛtaḥ| yāvajjīvaṃ dayāvāṃś sarvapāpaiḥ pramucyate || jñātibhyaḥ putrādyarthe| śukladehaḥ śuklavattyupajīvī| avikalmaṣaḥ śuklavṛttyā yaḥ kuṭumbaṃ pīḍayati sa niṣkalmaṣo na bhavatītyarthaḥ| tasyopapādanamuttarārdhena hiṃseti| anāśitvaṃ aśanatyāgaḥ ||

Verse 102

न हि पापानि कर्माणि शुद्ध्यन्त्यनशनादिभिः। सीदत्यनशनादेव मांसशोणितलेपनः ।।

na hi pāpāni karmāṇi śuddhyantyanaśanādibhiḥ| sīdatyanaśanādeva māṃsaśoṇitalepanaḥ ||

Verse 103

अज्ञातं कर्म कृत्वा च क्लेशो नान्यत्प्रहीयते। नाग्निर्दहति कर्माणि भावशून्यस्य देहिनः ।। मांसशोणितलेपनः देहः ।।

ajñātaṃ karma kṛtvā ca kleśo nānyatprahīyate| nāgnirdahati karmāṇi bhāvaśūnyasya dehinaḥ || māṃsaśoṇitalepanaḥ dehaḥ ||

Verse 104

पुण्यादेव प्रव्रजन्ति शुध्यन्त्यनशनानि च। न मूलफलभक्षित्वान्न मौनान्नानिलाशनात् ।।

puṇyādeva pravrajanti śudhyantyanaśanāni ca| na mūlaphalabhakṣitvānna maunānnānilāśanāt ||

Verse 105

शिरसो मुण्डनाद्वाऽपि न स्थानकुटिकासनात्। न जटाधारणाद्वाऽपिन तु स्थानकुटिकासनात्। अज्ञातं शास्त्रत्किंतु स्वयमेव कल्पितं तप्तशिलारेहणादि। तेन क्लेश एव नतु अन्यत्पापं प्रहीयते ।।

śiraso muṇḍanādvā'pi na sthānakuṭikāsanāt| na jaṭādhāraṇādvā'pina tu sthānakuṭikāsanāt| ajñātaṃ śāstratkiṃtu svayameva kalpitaṃ taptaśilārehaṇādi| tena kleśa eva natu anyatpāpaṃ prahīyate ||

Verse 106

नित्यं ह्यनशनाद्वाऽपि नाग्निशुश्रूषणादपि। न चोदकप्रवेशेन न च क्ष्माशयनादपि ।।

nityaṃ hyanaśanādvā'pi nāgniśuśrūṣaṇādapi| na codakapraveśena na ca kṣmāśayanādapi ||

Verse 107

ज्ञानेन कर्मणा वापि जरामरणमेव च। व्याधयश्च प्रहीयन्ते प्राप्यते चोत्तमं पदम् ।।

jñānena karmaṇā vāpi jarāmaraṇameva ca| vyādhayaśca prahīyante prāpyate cottamaṃ padam ||

Verse 108

बीजानि ह्यग्निदग्धानि न रोहन्ति पुनर्यथा। ज्ञानदग्धैस्तधा क्लेशैर्नात्मा संडुज्यते पुनः ।।

bījāni hyagnidagdhāni na rohanti punaryathā| jñānadagdhaistadhā kleśairnātmā saṃḍujyate punaḥ ||

Verse 109

आत्मना विप्रहीणानि काष्ठकुण्ठोपमानि च। विनश्यन्ति न संदेहः फेनानीव महार्णवे ।। स्थानकुटिकासनात्स्थावरगृहत्यागात् ।।

ātmanā viprahīṇāni kāṣṭhakuṇṭhopamāni ca| vinaśyanti na saṃdehaḥ phenānīva mahārṇave || sthānakuṭikāsanātsthāvaragṛhatyāgāt ||

Verse 110

आत्मानं विन्दते येन सर्वभूतगुहाशयम्। श्लोकेन यदि वाऽर्धेन क्षीणं तस्य प्रयोजनम् ।।

ātmānaṃ vindate yena sarvabhūtaguhāśayam| ślokena yadi vā'rdhena kṣīṇaṃ tasya prayojanam ||

Verse 111

द्व्यक्षरादभिसंधाय केचिच्छ्‌लोकपदाङ्कितैः। शतैरन्यैः सहस्रैश्च प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ।।

dvyakṣarādabhisaṃdhāya kecicch‌lokapadāṅkitaiḥ| śatairanyaiḥ sahasraiśca pratyayo mokṣalakṣaṇam ||

Verse 112

नायं लोकोस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः। ऊटुर्ज्ञानविदो वृद्धाः प्रत्ययो मोक्षलक्षणम् ।।

nāyaṃ lokosti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ| ūṭurjñānavido vṛddhāḥ pratyayo mokṣalakṣaṇam ||

Verse 113

विदितार्थस्तु वेदानां परिवेद प्रयोजनम्। उद्विजेत्स तु देवेभ्यो दावाग्नेरिव मानवः ।। आत्मनेति शरीराणीति शेषः ।।

viditārthastu vedānāṃ pariveda prayojanam| udvijetsa tu devebhyo dāvāgneriva mānavaḥ || ātmaneti śarīrāṇīti śeṣaḥ ||

Verse 114

शुष्कं तर्कं परित्यज्यआश्रयस्व श्रुतिं स्मृतिम्। एकाराभिसंबद्धं तत्त्वं हेतुभिरिच्छसि। बुद्धिर्न तस्य सिद्ध्येत साधनस्य विपर्ययात् ।।

śuṣkaṃ tarkaṃ parityajyaāśrayasva śrutiṃ smṛtim| ekārābhisaṃbaddhaṃ tattvaṃ hetubhiricchasi| buddhirna tasya siddhyeta sādhanasya viparyayāt ||

Verse 115

वेद्यं पूर्वं वेदितव्यं प्रयत्ना- त्तद्धीर्वेदस्तस्य वेदः शरीरम्। वेदस्तत्त्वं तत्समासोपलब्धिः क्लीबस्त्वात्मा न स वेद्यं न वेदः ।। स तु वेदेभ्यः इति झ. पाठः ।।

vedyaṃ pūrvaṃ veditavyaṃ prayatnā- ttaddhīrvedastasya vedaḥ śarīram| vedastattvaṃ tatsamāsopalabdhiḥ klībastvātmā na sa vedyaṃ na vedaḥ || sa tu vedebhyaḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 116

वेदोक्तमायुर्देवानामाशिषश्चैव कर्मणाम्। फलत्यनुयुगं लोके प्रभावश्च शरीरिणाम् ।।

vedoktamāyurdevānāmāśiṣaścaiva karmaṇām| phalatyanuyugaṃ loke prabhāvaśca śarīriṇām ||

Verse 117

इन्द्रियाणां प्रसादेन तदेतत्परिवर्जयेत्। तस्मादनशनं दिव्यं निरुद्धेन्द्रियगोचरम् ।। वेदपूर्वं वेदितव्यं प्रयत्नात्तद्वै वेदस्तस्य वेदः शरीरम्। वेदस्तत्वं तत्समासोपलब्धौ क्लीवस्त्वात्मा तत्सवेद्यस्य वेद्यम्। इति झ.पाठः ।।

indriyāṇāṃ prasādena tadetatparivarjayet| tasmādanaśanaṃ divyaṃ niruddhendriyagocaram || vedapūrvaṃ veditavyaṃ prayatnāttadvai vedastasya vedaḥ śarīram| vedastatvaṃ tatsamāsopalabdhau klīvastvātmā tatsavedyasya vedyam| iti jha.pāṭhaḥ ||

Verse 118

तपसा स्वर्गगमनं भोगो दानेन जायते। ज्ञानेन मोक्षो विज्ञेयस्तीर्थस्नानादघक्षयः ।।

tapasā svargagamanaṃ bhogo dānena jāyate| jñānena mokṣo vijñeyastīrthasnānādaghakṣayaḥ ||

Verse 119

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु राजेन्द्र प्रत्युवाच महायशाः। भगवञ्श्रोतुमिच्छामि प्रदानविधिमुत्तमम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu rājendra pratyuvāca mahāyaśāḥ| bhagavañśrotumicchāmi pradānavidhimuttamam ||

Verse 120

मार्कण्डेय उवाच। यत्तत्पृच्छसि राजेन्द्रदानधर्मं युधिष्ठिर। इष्टं चेदं सदा मह्यं राजन्गौरवतस्तथा ।।

mārkaṇḍeya uvāca| yattatpṛcchasi rājendradānadharmaṃ yudhiṣṭhira| iṣṭaṃ cedaṃ sadā mahyaṃ rājangauravatastathā ||

Verse 121

शृणु दानरहस्यानि श्रुतिस्मृत्युदितानि च। छायायां करिणः श्राद्धं तत्कर्म परिवीजितम्। दशकल्पायुतानीह न क्षीयेत युधिष्ठिर ।। प्रसादेन नैर्मल्येन। अनशनं नाम चित्तेन्द्रियनिरोधो नत्वाहारत्याग इत्याह तस्मादिति ।।

śṛṇu dānarahasyāni śrutismṛtyuditāni ca| chāyāyāṃ kariṇaḥ śrāddhaṃ tatkarma parivījitam| daśakalpāyutānīha na kṣīyeta yudhiṣṭhira || prasādena nairmalyena| anaśanaṃ nāma cittendriyanirodho natvāhāratyāga ityāha tasmāditi ||

Verse 122

जीवनाय समाक्लिन्नं वसु दत्त्वा महीपते। विप्रं तु वासयेद्यस्तु सर्वयज्ञैः स इष्टवान् ।। छायायां करिणः। गुर्वमायोगेऽश्वत्थच्छाया गजच्छायाख्यं पर्व देशकालयोगजम्। तत्कर्णपरिवीजिते इति झ. पाठः। कर्णाइव कर्णा अश्वत्थपल्लवास्तैर्वीजिते देशे जलोपान्ते ।।

jīvanāya samāklinnaṃ vasu dattvā mahīpate| vipraṃ tu vāsayedyastu sarvayajñaiḥ sa iṣṭavān || chāyāyāṃ kariṇaḥ| gurvamāyoge'śvatthacchāyā gajacchāyākhyaṃ parva deśakālayogajam| tatkarṇaparivījite iti jha. pāṭhaḥ| karṇāiva karṇā aśvatthapallavāstairvījite deśe jalopānte ||

Verse 123

प्रतिस्रोतश्चित्रवाहाः पर्जन्योऽन्नानुसंचरन्। महाधुरि यथा नावा महापापैः प्रमुच्यते। विषुवे विप्रदत्तानि दधिमध्वक्षयाणि च ।। समाक्लिन्नं आर्द्रं वसु अन्नादिद्रव्यं दत्त्वा महीयते। वैश्यं तु इति झ. पाठः ।।

pratisrotaścitravāhāḥ parjanyo'nnānusaṃcaran| mahādhuri yathā nāvā mahāpāpaiḥ pramucyate| viṣuve vipradattāni dadhimadhvakṣayāṇi ca || samāklinnaṃ ārdraṃ vasu annādidravyaṃ dattvā mahīyate| vaiśyaṃ tu iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 124

पर्वसु द्विगुणं दानमृतौ दशगुणं भवेत्। अब्दे दशगुणं प्रोक्तमनन्तं विषुवे भवेत् ।। प्रति प्रतीपं पूर्ववाहिन्याः नद्याः पश्चिमाभिमुखं स्नोतः प्रवाहो यत्रतत् तीर्थं प्रतिस्नोतः। तत्र पात्रेऽर्पिताश्चित्रबाहा उत्तमाश्वाः। विपरिणम्य अक्षया इत्यपकृष्यते। अक्षयफला इत्यर्थः। पर्जन्योऽन्नानुसंचरन् अन्नार्थं अनुसंचरन्पर्जन्य इन्द्रोऽप्यक्षयः। अतिथिरूपेण तृप्त इन्द्रोप्यक्षयस्वर्गप्रद इत्यर्थः। महाधुरि महति धूसदृशे प्रवाहे ना पुरुषोवा यथा महाधुरि योगभारे। यथा सर्वपापैः प्रमुच्यते तथैव गजच्छायाश्राद्धदिकर्तारोपि मुच्यन्त इत्यर्तः ।।

parvasu dviguṇaṃ dānamṛtau daśaguṇaṃ bhavet| abde daśaguṇaṃ proktamanantaṃ viṣuve bhavet || prati pratīpaṃ pūrvavāhinyāḥ nadyāḥ paścimābhimukhaṃ snotaḥ pravāho yatratat tīrthaṃ pratisnotaḥ| tatra pātre'rpitāścitrabāhā uttamāśvāḥ| vipariṇamya akṣayā ityapakṛṣyate| akṣayaphalā ityarthaḥ| parjanyo'nnānusaṃcaran annārthaṃ anusaṃcaranparjanya indro'pyakṣayaḥ| atithirūpeṇa tṛpta indropyakṣayasvargaprada ityarthaḥ| mahādhuri mahati dhūsadṛśe pravāhe nā puruṣovā yathā mahādhuri yogabhāre| yathā sarvapāpaiḥ pramucyate tathaiva gajacchāyāśrāddhadikartāropi mucyanta ityartaḥ ||

Verse 125

अयने विषुवे चैवषडशीतिमुखेषु च। चन्द्रसूर्योपरागे च दत्तमक्षयमुच्यते ।। विप्लवे विप्रदत्तानि दधिमस्त्वक्षयाणि च इति झ. पाठः ।।

ayane viṣuve caivaṣaḍaśītimukheṣu ca| candrasūryoparāge ca dattamakṣayamucyate || viplave vipradattāni dadhimastvakṣayāṇi ca iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 126

ऋतुषु दशगुणं वदन्ति दत्तं शतगुणमृत्वयनादिषु ध्रुवम्। भवति सहस्रगुणं दिनस्य राहो- र्विषुवति चाक्षयमश्नुते फलम् ।।

ṛtuṣu daśaguṇaṃ vadanti dattaṃ śataguṇamṛtvayanādiṣu dhruvam| bhavati sahasraguṇaṃ dinasya rāho- rviṣuvati cākṣayamaśnute phalam ||

Verse 127

नाभूमिदो भूमिमश्नाति राज- न्नायानदो यानमारुह्य याति। यान्यान्कामान्ब्राह्मणेभ्यो ददाति तांस्तान्कामाञ्जायमानः स भुङ्क्ते ।। विषुवे तुलामेषसंक्रान्त्योः। षडशीतिमुखे मिथुनकनयामीनसंक्रान्तिषु ।।

nābhūmido bhūmimaśnāti rāja- nnāyānado yānamāruhya yāti| yānyānkāmānbrāhmaṇebhyo dadāti tāṃstānkāmāñjāyamānaḥ sa bhuṅkte || viṣuve tulāmeṣasaṃkrāntyoḥ| ṣaḍaśītimukhe mithunakanayāmīnasaṃkrāntiṣu ||

Verse 128

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः। लोकाश्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काञ्चनं गाश्च महीं च दद्यात् ।।

agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryasutāśca gāvaḥ| lokāśtrayastena bhavanti dattā yaḥ kāñcanaṃ gāśca mahīṃ ca dadyāt ||

Verse 129

परंहि दानान्न बभूव शाश्वतं भव्यं त्रिलोके भवते कुतः पुनः। तस्मात्प्रधानं परमं हि दानं वदन्ति लोकेषु विशिष्टबुद्धयः ।।

paraṃhi dānānna babhūva śāśvataṃ bhavyaṃ triloke bhavate kutaḥ punaḥ| tasmātpradhānaṃ paramaṃ hi dānaṃ vadanti lokeṣu viśiṣṭabuddhayaḥ ||