Adhyaya 196

Verse 1

मार्कण्डेयेन सुखदुःखनिरूपकबकशक्रसंवादानुवाः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। मार्कण्डेयमृषयो ब्राह्मणा युधिष्ठिरश्च। पर्यपृच्छन्नृषिः केन दीर्घायुरासीद्बकः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि षणअणवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 196 ।।

mārkaṇḍeyena sukhaduḥkhanirūpakabakaśakrasaṃvādānuvāḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| mārkaṇḍeyamṛṣayo brāhmaṇā yudhiṣṭhiraśca| paryapṛcchannṛṣiḥ kena dīrghāyurāsīdbakaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ṣaṇaaṇavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 196 ||

Verse 2

मार्कण्डेयस्तु तान्सर्वान्प्रत्युवाच महातपाः। दीर्घायुश्च बकोराजन्नृषिर्नात्र विचारणा ।।

mārkaṇḍeyastu tānsarvānpratyuvāca mahātapāḥ| dīrghāyuśca bakorājannṛṣirnātra vicāraṇā ||

Verse 3

एतच्छ्रुत्वा तु कौन्तेयो भ्रातृभिः सह भारत। मार्कण्डेयं पर्यपृच्छद्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।।

etacchrutvā tu kaunteyo bhrātṛbhiḥ saha bhārata| mārkaṇḍeyaṃ paryapṛcchaddharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 4

बकदाल्भ्यौ महात्मानौ श्रूयेते चिरजीविनौ। सखायौ देवराजस् यतावृषी लोकसंमतौ ।।

bakadālbhyau mahātmānau śrūyete cirajīvinau| sakhāyau devarājas yatāvṛṣī lokasaṃmatau ||

Verse 5

एतदिच्छामि भगवन्बकशक्रसमागमम्। सुखदुःखसमायुक्तं तत्त्वेन कथितं त्वया ।।

etadicchāmi bhagavanbakaśakrasamāgamam| sukhaduḥkhasamāyuktaṃ tattvena kathitaṃ tvayā ||

Verse 6

मार्कण्डेय उवाच। वृत्ते देवासुरे राजन्संग्रामे रोमहर्षणे। त्रयाणामपि लोकानामिन्द्रो लोकाधिपोऽभवत् ।।

mārkaṇḍeya uvāca| vṛtte devāsure rājansaṃgrāme romaharṣaṇe| trayāṇāmapi lokānāmindro lokādhipo'bhavat ||

Verse 7

सम्यग्वर्षति पर्जन्ये सस्यसंपद उत्तमाः। निरामयाः सुधर्मिष्ठाः प्रजा धर्मपरायणाः। मुदितश्च जनः सर्वः स्वधर्मेषु व्यवस्थितः ।।

samyagvarṣati parjanye sasyasaṃpada uttamāḥ| nirāmayāḥ sudharmiṣṭhāḥ prajā dharmaparāyaṇāḥ| muditaśca janaḥ sarvaḥ svadharmeṣu vyavasthitaḥ ||

Verse 8

ताः प्रजा मुदिताः सर्वा दृष्ट्रा बलनिषूदनः। ततस्तु मुदितोराजन्देवराजः शतक्रतुः ।।

tāḥ prajā muditāḥ sarvā dṛṣṭrā balaniṣūdanaḥ| tatastu muditorājandevarājaḥ śatakratuḥ ||

Verse 9

ऐरावतं समास्थाय अपश्यन्मुदिताः प्रजाः। आश्रमांश्च विचित्रांश् नदीश्च विविधाः शुभाः ।।

airāvataṃ samāsthāya apaśyanmuditāḥ prajāḥ| āśramāṃśca vicitrāṃś nadīśca vividhāḥ śubhāḥ ||

Verse 10

नगराणि समृद्धानि घेटाञ्जनपदांस्तथा। प्रजापालनदक्षांश्च नरेन्द्रान्धर्मचारिणः ।।

nagarāṇi samṛddhāni gheṭāñjanapadāṃstathā| prajāpālanadakṣāṃśca narendrāndharmacāriṇaḥ ||

Verse 11

उदपानं प्रपा वापी तटाकानि सरांसि च। नानाब्रह्रह्मसमाचारैः सेवितानि द्विजोततमैः ।।

udapānaṃ prapā vāpī taṭākāni sarāṃsi ca| nānābrahrahmasamācāraiḥ sevitāni dvijotatamaiḥ ||

Verse 12

ततोऽवतीर्य रम्यायां पृथ्व्यां राजञ्छतक्रतुः। तत्र रम्ये शिवे देशे बहुवृक्षसमाकुले ।। ऋषिर्बकः किल भवतो दीर्घायुरासीच्चेति ध. पाठः ।।

tato'vatīrya ramyāyāṃ pṛthvyāṃ rājañchatakratuḥ| tatra ramye śive deśe bahuvṛkṣasamākule || ṛṣirbakaḥ kila bhavato dīrghāyurāsīcceti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 13

पूर्वस्यां दिशि रम्यायां समुद्राभ्याशतो नृप। तत्राश्रमपदं रम्यं मृगद्विजनिषेवितम्। तत्राश्रमपदे रम्ये बकं पश्यति देवराट् ।।

pūrvasyāṃ diśi ramyāyāṃ samudrābhyāśato nṛpa| tatrāśramapadaṃ ramyaṃ mṛgadvijaniṣevitam| tatrāśramapade ramye bakaṃ paśyati devarāṭ ||

Verse 14

बकस्तु दृष्ट्वा देवेन्द्रं दृढं प्रीतमनाऽभवत्। पाद्यासनार्थदानेन फलमूलैरथार्चयत् ।।

bakastu dṛṣṭvā devendraṃ dṛḍhaṃ prītamanā'bhavat| pādyāsanārthadānena phalamūlairathārcayat ||

Verse 15

सुखोपविष्टो वरदस्ततस्तु बलसूदनः। ततः प्रश्नं बकं देवं उवाच त्रिदशेश्वरः ।।

sukhopaviṣṭo varadastatastu balasūdanaḥ| tataḥ praśnaṃ bakaṃ devaṃ uvāca tridaśeśvaraḥ ||

Verse 16

शतं वर्षसहस्राणि मुने जातस्य तेऽनघ। समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं दुःखं चिरजीविनाम् ।।

śataṃ varṣasahasrāṇi mune jātasya te'nagha| samākhyāhi mama brahmankiṃ duḥkhaṃ cirajīvinām ||

Verse 17

बक उवाच। अप्रियैः सह संवासः प्रियैश्चापि विनाभवः। असद्भिः संप्रयोगश्च तद्दुःखं चिरजीविनाम् ।।

baka uvāca| apriyaiḥ saha saṃvāsaḥ priyaiścāpi vinābhavaḥ| asadbhiḥ saṃprayogaśca tadduḥkhaṃ cirajīvinām ||

Verse 18

पुत्रदारविनाशोऽत्र ज्ञातीनां सुहृदामपि। परेष्वायत्तता कृच्छ्रं किंनु दुःखतरं ततः ।।

putradāravināśo'tra jñātīnāṃ suhṛdāmapi| pareṣvāyattatā kṛcchraṃ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ ||

Verse 19

नान्यद्दुःखतरं किंचिल्लोकेषु प्रतिभाति मे। अर्थैर्विहीनः पुरुषः एरैः संपरिभूयते ।।

nānyadduḥkhataraṃ kiṃcillokeṣu pratibhāti me| arthairvihīnaḥ puruṣaḥ eraiḥ saṃparibhūyate ||

Verse 20

अकुलानां कुले भावं कुलीनानां कुलक्षयम्। संयोगं विप्रयोगं च पश्यन्ति चिरजीविनः ।।

akulānāṃ kule bhāvaṃ kulīnānāṃ kulakṣayam| saṃyogaṃ viprayogaṃ ca paśyanti cirajīvinaḥ ||

Verse 21

अपिप्रत्यक्षमेवैतत्तव देघ शतक्रतो। अकुलानां समृद्धानां कथं कुलविपर्ययः ।। यह्नोत्सववतीं रम्यां पृध्वीं राजञ्शतक्रतुरिति ध. पाठः ।।

apipratyakṣamevaitattava degha śatakrato| akulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kulaviparyayaḥ || yahnotsavavatīṃ ramyāṃ pṛdhvīṃ rājañśatakraturiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 22

देवदानवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसाः। प्राप्नुवन्ति विपर्यासं किंनु दुःखतरं ततः ।।

devadānavagandharvamanuṣyoragarākṣasāḥ| prāpnuvanti viparyāsaṃ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ ||

Verse 23

कुले जाताश् क्लिश्यन्ते दौष्कुलेयवशानुगाः। आढ्यैर्दरिद्राऽवमताः किंनु दुःखतरं ततः ।।

kule jātāś kliśyante dauṣkuleyavaśānugāḥ| āḍhyairdaridrā'vamatāḥ kiṃnu duḥkhataraṃ tataḥ ||

Verse 24

लोके वैधर्म्यमेतत्तु दृश्ते बहुविस्तरम्। हीनज्ञानाश्च हृष्यन्ते क्लिश्यन्ते प्राज्ञकोविदाः। बहुदुःखपरिक्लेशं मानुष्यमिह दृश्यते ।।

loke vaidharmyametattu dṛśte bahuvistaram| hīnajñānāśca hṛṣyante kliśyante prājñakovidāḥ| bahuduḥkhaparikleśaṃ mānuṣyamiha dṛśyate ||

Verse 25

इन्द्र उवाच। पुनरेव महाभाग देवर्षिगणसेवित। समाख्याहि मम ब्रह्मन्किं सुखं चिरजीविनाम् ।।

indra uvāca| punareva mahābhāga devarṣigaṇasevita| samākhyāhi mama brahmankiṃ sukhaṃ cirajīvinām ||

Verse 26

बक उवाच। अष्टमे द्वादशे वाऽपि शाकं यः पचते गृहे। कुमित्राण्यनपाश्रित् किं वै सुखतरं ततः ।।

baka uvāca| aṣṭame dvādaśe vā'pi śākaṃ yaḥ pacate gṛhe| kumitrāṇyanapāśrit kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||

Verse 27

यत्राहानि न गण्यन्ते नैनमाहुर्महाशनम्। अपि शाकं पचानस्य सुखं वै मघवन्गृहे ।।

yatrāhāni na gaṇyante nainamāhurmahāśanam| api śākaṃ pacānasya sukhaṃ vai maghavangṛhe ||

Verse 28

आर्जितं स्वेन वीर्येण नाप्यपाश्रित्य कंचन। फलशाकमपि श्रेयो भोक्तुं ह्यकृपणं गृहे ।।

ārjitaṃ svena vīryeṇa nāpyapāśritya kaṃcana| phalaśākamapi śreyo bhoktuṃ hyakṛpaṇaṃ gṛhe ||

Verse 29

परस्य तु गृहे भोक्तुः परिभूतस् नित्यशः। सुमृष्टमपि न श्रेयो विकल्पोऽयमतः सताम् ।।

parasya tu gṛhe bhoktuḥ paribhūtas nityaśaḥ| sumṛṣṭamapi na śreyo vikalpo'yamataḥ satām ||

Verse 30

श्ववद्धि लोलुपो यस्तु परान्नं भोक्तुमिच्छति। धिगस्तु तस्य तद्भुक्तं कृपणस् दुरात्मनः ।।

śvavaddhi lolupo yastu parānnaṃ bhoktumicchati| dhigastu tasya tadbhuktaṃ kṛpaṇas durātmanaḥ ||

Verse 31

यो दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्यः पितृभ्यश्च द्विजोत्तमः। शिष्टान्यन्नानि यो भुङ्क्ते किं वै सुखतरं ततः ।।

yo dattvā'tithibhṛtyebhyaḥ pitṛbhyaśca dvijottamaḥ| śiṣṭānyannāni yo bhuṅkte kiṃ vai sukhataraṃ tataḥ ||

Verse 32

अतो मृष्टतरं नान्यत्पूतं किंचितच्छतक्रतो। दत्त्वा यस्त्वतिथिभ्योऽन्नं भुङ्क्ते तेनैव नित्यशः ।।

ato mṛṣṭataraṃ nānyatpūtaṃ kiṃcitacchatakrato| dattvā yastvatithibhyo'nnaṃ bhuṅkte tenaiva nityaśaḥ ||

Verse 33

तावतां गोसहस्राणां फलं प्राप्नोति दायकः। यदेनो यौवनकृतंतत्सर्वं नश्यते ध्रुवम् ।।

tāvatāṃ gosahasrāṇāṃ phalaṃ prāpnoti dāyakaḥ| yadeno yauvanakṛtaṃtatsarvaṃ naśyate dhruvam ||

Verse 34

रसदक्षिणस् भुक्तस् द्विजस्य तु करे गतम्। यद्वारि वारिणा सिञ्चेत्तद्ध्येनस्तरते क्षणात् ।। आकुलानां समृद्धानां कथं कालविपर्ययः इति ध. पाठः ।।

rasadakṣiṇas bhuktas dvijasya tu kare gatam| yadvāri vāriṇā siñcettaddhyenastarate kṣaṇāt || ākulānāṃ samṛddhānāṃ kathaṃ kālaviparyayaḥ iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 35

एताश्चान्याश्च वै बह्वीः कथयित्वा कथाः शुभाः। बकेन सह देवेन्द्र आपृच्छ्य त्रिदिवं गतः ।।

etāścānyāśca vai bahvīḥ kathayitvā kathāḥ śubhāḥ| bakena saha devendra āpṛcchya tridivaṃ gataḥ ||