Adhyaya 194

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरप्रति कृतयुगवृत्तान्तकथनपूर्वकं धर्माचरणचोदना ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। ततश्चोरक्षयंकृत्वाद्विजेभ्यः पृथिवीमिमाम्। वाजिमेधे महायज्ञे विधिवत्कल्पयिष्यति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि चतुर्नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 194 ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhiraprati kṛtayugavṛttāntakathanapūrvakaṃ dharmācaraṇacodanā || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| tataścorakṣayaṃkṛtvādvijebhyaḥ pṛthivīmimām| vājimedhe mahāyajñe vidhivatkalpayiṣyati || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi caturnavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 194 ||

Verse 2

स्थापयित्वा च मर्यादाः स्वयंभुविहिताः शुभाः। पुनः पुण्ययशःकर्म जरया संश्रयिष्यति ।। कल्पयिष्ति दास्यति ।।

sthāpayitvā ca maryādāḥ svayaṃbhuvihitāḥ śubhāḥ| punaḥ puṇyayaśaḥkarma jarayā saṃśrayiṣyati || kalpayiṣti dāsyati ||

Verse 3

तच्छीलमनुवर्स्यन्ति मनुष्या लोकवासिनः। विप्रैश्चोरक्षये चैव कृतेक्षेमं भविष्यति ।। वनं पुण्ययशः कर्मारमणीयं प्रवेक्ष्यति. इति झ. पाठः ।।

tacchīlamanuvarsyanti manuṣyā lokavāsinaḥ| vipraiścorakṣaye caiva kṛtekṣemaṃ bhaviṣyati || vanaṃ puṇyayaśaḥ karmāramaṇīyaṃ pravekṣyati. iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 4

कृष्णाजिनानि शक्तीश्च त्रिशूलान्यायुधानि च। स्थापयन्द्विजशार्दूलो देशेषु विजितेषु च ।। विप्रैर्हेतुभिः कृतेयुगे ।।

kṛṣṇājināni śaktīśca triśūlānyāyudhāni ca| sthāpayandvijaśārdūlo deśeṣu vijiteṣu ca || viprairhetubhiḥ kṛteyuge ||

Verse 5

संस्तूयमानो विप्रेन्द्रैर्मानयानो द्विजोत्तमान्। कल्कीचरिष्यति महीं सदा दस्युवधे रतः ।।

saṃstūyamāno viprendrairmānayāno dvijottamān| kalkīcariṣyati mahīṃ sadā dasyuvadhe rataḥ ||

Verse 6

हा मातस्तात पुत्रेति तास्ता वाचः सुदारुणाः। विक्रोशमानान्सुभृशं दस्यूननेष्यति संक्षयम् ।।

hā mātastāta putreti tāstā vācaḥ sudāruṇāḥ| vikrośamānānsubhṛśaṃ dasyūnaneṣyati saṃkṣayam ||

Verse 7

ततोऽधऱ्मविनाशो वै धर्मवृद्धिश्च भारत। भविष्यति कृतेप्राप्ते क्रियावांश्च जनस्तथा ।।

tato'dhaṟmavināśo vai dharmavṛddhiśca bhārata| bhaviṣyati kṛteprāpte kriyāvāṃśca janastathā ||

Verse 8

आरामाश्चैव चैत्याश्च तटाकावसथास्तथा। पुष्करिण्यश्च विविधा देवतायतनानि च ।।

ārāmāścaiva caityāśca taṭākāvasathāstathā| puṣkariṇyaśca vividhā devatāyatanāni ca ||

Verse 9

यज्ञक्रियाश्च विविधा भविष्यन्ति कृते युगे। ब्राह्मणाः साधवश्चैव मुनयश्च तपस्विनः ।।

yajñakriyāśca vividhā bhaviṣyanti kṛte yuge| brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva munayaśca tapasvinaḥ ||

Verse 10

आश्रमा हतपाषण्डाः स्थिताः सत्ये जनास्तदा। जायन्ति सर्वभूतानि शुध्यमानानि चैव हि ।। कृष्णाजिनानि ब्रह्मचारिपरिधेयानि। तेन सर्वाणि ब्राह्मणकर्माणि लक्ष्यन्ति. शक्तीरित्यादिना राजधर्माः। स्थापयान् ब्रह्मक्षत्रयोर्धर्मव्यवस्थांचक्रे इतिभावः ।।

āśramā hatapāṣaṇḍāḥ sthitāḥ satye janāstadā| jāyanti sarvabhūtāni śudhyamānāni caiva hi || kṛṣṇājināni brahmacāriparidheyāni| tena sarvāṇi brāhmaṇakarmāṇi lakṣyanti. śaktīrityādinā rājadharmāḥ| sthāpayān brahmakṣatrayordharmavyavasthāṃcakre itibhāvaḥ ||

Verse 11

सर्वेष्वृतुषु राजेन्द्र सर्वं सस्यं भविष्यति। नरा दानेषु निरता व्रतेषु नियमेषु च ।।

sarveṣvṛtuṣu rājendra sarvaṃ sasyaṃ bhaviṣyati| narā dāneṣu niratā vrateṣu niyameṣu ca ||

Verse 12

जपयज्ञपरा विप्रा धर्मकामा मुदा युताः। पालयिष्यन्ति राजानो धर्मेणेमां वसुंधराम् ।।

japayajñaparā viprā dharmakāmā mudā yutāḥ| pālayiṣyanti rājāno dharmeṇemāṃ vasuṃdharām ||

Verse 13

व्यवहाररता वैश्या भविष्यन्ति कृते युगे। षट्कर्मनिरता विप्राः क्षत्रिया रक्षणे रताः ।।

vyavahāraratā vaiśyā bhaviṣyanti kṛte yuge| ṣaṭkarmaniratā viprāḥ kṣatriyā rakṣaṇe ratāḥ ||

Verse 14

शुश्रूषायां रताः शूद्रास्तथा वर्णत्रयस्य च। एष धर्मः कृतयुगे त्रेतायां द्वापरे तथा ।।

śuśrūṣāyāṃ ratāḥ śūdrāstathā varṇatrayasya ca| eṣa dharmaḥ kṛtayuge tretāyāṃ dvāpare tathā ||

Verse 15

पश्चिमे युगकाले च यः स ते संप्रकीर्तितः। सर्वलोकस् विदिता युगसह्ख्या च पाण्डव ।।

paścime yugakāle ca yaḥ sa te saṃprakīrtitaḥ| sarvalokas viditā yugasahkhyā ca pāṇḍava ||

Verse 16

एतत्ते सर्वमाख्यातमतीतानागतं मया। वायुप्रोक्तमनुस्मृत्यपुराणमृषिसंस्तुतम् ।।

etatte sarvamākhyātamatītānāgataṃ mayā| vāyuproktamanusmṛtyapurāṇamṛṣisaṃstutam ||

Verse 17

एवं संसारमार्गा मे बहुशश्चिरजीविनः। दृष्टाश्चैवानुभूताश्च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।

evaṃ saṃsāramārgā me bahuśaścirajīvinaḥ| dṛṣṭāścaivānubhūtāśca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||

Verse 18

इदं चैवापरं भूयः सह भ्रातृभिरच्युत। धर्मसंशयमोक्षार्थं निबोध वचनं मम ।।

idaṃ caivāparaṃ bhūyaḥ saha bhrātṛbhiracyuta| dharmasaṃśayamokṣārthaṃ nibodha vacanaṃ mama ||

Verse 19

न तेऽन्यथाऽत्र विज्ञेयो धर्मो धर्मभृतांवर। धर्मात्मा हि सुखं राजन्प्रेत्य चेह च नन्दति ।।

na te'nyathā'tra vijñeyo dharmo dharmabhṛtāṃvara| dharmātmā hi sukhaṃ rājanpretya ceha ca nandati ||

Verse 20

न ब्राह्मणे परिभवः कर्तव्यस्ते कदाचन। ब्राह्मणः कुपितोऽहन्यादपि लोकान्प्रतिज्ञया ।।

na brāhmaṇe paribhavaḥ kartavyaste kadācana| brāhmaṇaḥ kupito'hanyādapi lokānpratijñayā ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। मार्कण्डेयवचः श्रुत्वा कुरूणां प्रवरो नृपः। उवाच वचनं धीमान्परमं परमद्युतिः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| mārkaṇḍeyavacaḥ śrutvā kurūṇāṃ pravaro nṛpaḥ| uvāca vacanaṃ dhīmānparamaṃ paramadyutiḥ ||

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा मया किं स्यात्कर्तव्यं मुनिसत्तम। कथं चायं जितोलोको रक्षितव्यो भविष्यति ।।

etacchrutvā mayā kiṃ syātkartavyaṃ munisattama| kathaṃ cāyaṃ jitoloko rakṣitavyo bhaviṣyati ||

Verse 23

कस्मिन्धर्मे मया स्थेयं प्रजाः संरक्षता मुने। कथंच वर्तमानो वै न च्यवेयं स्वधर्मतः ।।

kasmindharme mayā stheyaṃ prajāḥ saṃrakṣatā mune| kathaṃca vartamāno vai na cyaveyaṃ svadharmataḥ ||

Verse 24

मार्कण्डेय उवाच। दयावान्सर्वबूतेषु हितो रक्तोऽनसूयकः। उपत्यानामिव स्नेहात्प्रजानां रक्षणे रतः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| dayāvānsarvabūteṣu hito rakto'nasūyakaḥ| upatyānāmiva snehātprajānāṃ rakṣaṇe rataḥ ||

Verse 25

चर धर्मं त्यजाधर्मं पितॄन्पूर्वाननुस्मर। प्रमादाद्यत्कृतं तेऽभूत्सम्यग्ज्ञानेन तज्जय ।। प्रयन्ति सर्वबीजानि रोप्यमाणानि चैव हेति झ. पाठः। तत्र प्रयन्ति नश्यन्ति बीजानि संस्काराः रोप्यमाणानि क्रियमाणैः कर्मभिर्दृढं संपाद्यमानान्यपि ज्ञानबलान्नश्यन्तीत्यर्थ ।।

cara dharmaṃ tyajādharmaṃ pitṝnpūrvānanusmara| pramādādyatkṛtaṃ te'bhūtsamyagjñānena tajjaya || prayanti sarvabījāni ropyamāṇāni caiva heti jha. pāṭhaḥ| tatra prayanti naśyanti bījāni saṃskārāḥ ropyamāṇāni kriyamāṇaiḥ karmabhirdṛḍhaṃ saṃpādyamānānyapi jñānabalānnaśyantītyartha ||

Verse 26

अलं ते मानमाश्रित्य सततं प्रियवाग्भव। विजित्य पृथिवीं सर्वां मोदमानः सुखी भव ।।

alaṃ te mānamāśritya satataṃ priyavāgbhava| vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ modamānaḥ sukhī bhava ||

Verse 27

एष भूतो भविष्यश्च धर्मस्ते समुदीरितः। न तेऽस्त्यविदितं किंचिदतीतानागतं भुवि ।।

eṣa bhūto bhaviṣyaśca dharmaste samudīritaḥ| na te'styaviditaṃ kiṃcidatītānāgataṃ bhuvi ||

Verse 28

तस्मादिमं परिक्लेशं त्वं तात हृदि मा कृथाः। प्राज्ञास्तात न मुह्यन्ति कालेनापि प्रपीडिताः ।।

tasmādimaṃ parikleśaṃ tvaṃ tāta hṛdi mā kṛthāḥ| prājñāstāta na muhyanti kālenāpi prapīḍitāḥ ||

Verse 29

एष कालो महाबाहो अपि सर्वदिबौकसाम्। मुह्यन्ति हि प्रजास्तात कालेनापि प्रचोदिताः ।।

eṣa kālo mahābāho api sarvadibaukasām| muhyanti hi prajāstāta kālenāpi pracoditāḥ ||

Verse 30

मा च तेऽत्र विशङ्का भूद्यन्मयोक्तं तवानघ। अतिशङ्क्य वचो ह्येतद्धर्मलोपो भवेत्तव ।।

mā ca te'tra viśaṅkā bhūdyanmayoktaṃ tavānagha| atiśaṅkya vaco hyetaddharmalopo bhavettava ||

Verse 31

जातोसि प्रथिते वंशे कुरूणां भरतर्षभ। कर्मणा मनसा वाचा सर्वमेतत्समाचर ।।

jātosi prathite vaṃśe kurūṇāṃ bharatarṣabha| karmaṇā manasā vācā sarvametatsamācara ||

Verse 32

युधिष्ठिर उवाच। यत्त्वयोक्तं द्विजश्रेष्ठ वाक्यं श्रुतिमनोहरम्। तथा करिष्ये यत्नेन भवतः शासनं विभो ।।

yudhiṣṭhira uvāca| yattvayoktaṃ dvijaśreṣṭha vākyaṃ śrutimanoharam| tathā kariṣye yatnena bhavataḥ śāsanaṃ vibho ||

Verse 33

न मे लोभोस्ति विप्रेन्द्रन भयं न च मत्सरः। करिष्यामि हि तत्सर्वमुक्तं यत्ते मयि प्रभो ।।

na me lobhosti viprendrana bhayaṃ na ca matsaraḥ| kariṣyāmi hi tatsarvamuktaṃ yatte mayi prabho ||

Verse 34

वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा तु वचनं तस्य पाण्डवस्य यशस्विनः। संहृष्टः पाण्डवा राजन्सहिता शार्ङ्गधन्वना ।। सम्यग्दानेन इति झ. पाठः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā tu vacanaṃ tasya pāṇḍavasya yaśasvinaḥ| saṃhṛṣṭaḥ pāṇḍavā rājansahitā śārṅgadhanvanā || samyagdānena iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 35

विप्र्रषभाश्च ते सर्वे ये तत्रासन्समागताः। तथा कथां शुभां श्रुत्वा रमार्कण्डेयस्य धमतः। विस्मिता समपद्यन्त पुराणस् निवेदनात् ।।

viprraṣabhāśca te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ| tathā kathāṃ śubhāṃ śrutvā ramārkaṇḍeyasya dhamataḥ| vismitā samapadyanta purāṇas nivedanāt ||