Adhyaya 192

Verse 1

हरिणा मार्कण्डेयंप्रित स्वमाहात्म्यकथनपूर्वकमन्तर्धानम् ।। 1 ।। मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति कृष्णस्य सर्वोत्तमत्वप्रतिपादनेन तंप्रति शरणागमनचोदना ।। 2 ।। कृष्णेन तेषां समाश्वासनम् ।। 3 ।। देव उवाच। कामं देवाऽपि मां विप्र न हि जानन्ति तत्त्वतः। त्वत्प्रीत्या तु प्रवक्ष्यामि यथेदं विमृजाम्यहम् ।।

hariṇā mārkaṇḍeyaṃprita svamāhātmyakathanapūrvakamantardhānam || 1 || mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati kṛṣṇasya sarvottamatvapratipādanena taṃprati śaraṇāgamanacodanā || 2 || kṛṣṇena teṣāṃ samāśvāsanam || 3 || deva uvāca| kāmaṃ devā'pi māṃ vipra na hi jānanti tattvataḥ| tvatprītyā tu pravakṣyāmi yathedaṃ vimṛjāmyaham ||

Verse 2

पितृभक्तोसि विप्रर्षे मां चैव शरणं गतः। ततो दृष्टोस्मि ते साक्षाद्ब्रह्यचर्यं च ते महत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि द्विनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 192 ।।

pitṛbhaktosi viprarṣe māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ| tato dṛṣṭosmi te sākṣādbrahyacaryaṃ ca te mahat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi dvinavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 192 ||

Verse 3

आपो नारा इति प्रोक्तास्तासां नाम कृतं मया। तेन नारायणप्युक्तो मम तत्त्वयनं सदा ।।

āpo nārā iti proktāstāsāṃ nāma kṛtaṃ mayā| tena nārāyaṇapyukto mama tattvayanaṃ sadā ||

Verse 4

अहंनारायणो नाम प्रभवः शाश्वतोऽव्ययः। विधाता सर्वभूतानां संहर्ता च द्विजोत्तम् ।।

ahaṃnārāyaṇo nāma prabhavaḥ śāśvato'vyayaḥ| vidhātā sarvabhūtānāṃ saṃhartā ca dvijottam ||

Verse 5

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शक्रश्चाहं सुराधिपः। अहं वैश्रवणो राजा यमः प्रेताधिपस्तथा ।।

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śakraścāhaṃ surādhipaḥ| ahaṃ vaiśravaṇo rājā yamaḥ pretādhipastathā ||

Verse 6

अहं शिवश्च सोमश्च कश्यपोऽथ प्रजापतिः। अहं धाता विधाता च यज्ञश्चाहं द्विजोत्तम ।।

ahaṃ śivaśca somaśca kaśyapo'tha prajāpatiḥ| ahaṃ dhātā vidhātā ca yajñaścāhaṃ dvijottama ||

Verse 7

अग्निरास्यं क्षिति पादौ चन्द्रादित्यौ च लोचने। द्यौर्मूर्धा मे दिशः श्रोत्रे तथाऽऽपः स्वेदसंभवाः। सकलं च नभः कायो वायुर्मनसि मे स्थितः ।।

agnirāsyaṃ kṣiti pādau candrādityau ca locane| dyaurmūrdhā me diśaḥ śrotre tathā''paḥ svedasaṃbhavāḥ| sakalaṃ ca nabhaḥ kāyo vāyurmanasi me sthitaḥ ||

Verse 8

मया क्रतुशतैरिष्टं बहुभिस्त्वाप्तदक्षिणैः। यजन्ते वेदविदुषो मां देवसदने स्थितम् ।।

mayā kratuśatairiṣṭaṃ bahubhistvāptadakṣiṇaiḥ| yajante vedaviduṣo māṃ devasadane sthitam ||

Verse 9

पृथिव्यां क्षत्रियेन्द्राश् पार्तिवाः स्वर्गकाङ्क्षिणः। यजन्ते मां तथा वैश्याः स्वर्गलोकजिगीषया ।।

pṛthivyāṃ kṣatriyendrāś pārtivāḥ svargakāṅkṣiṇaḥ| yajante māṃ tathā vaiśyāḥ svargalokajigīṣayā ||

Verse 10

चतुःसमुद्रपर्यन्तां मेरुमन्दरभूषणाम्। शेषो भूत्वाऽहमेवैतां धारयामि वसुंधराम् ।।

catuḥsamudraparyantāṃ merumandarabhūṣaṇām| śeṣo bhūtvā'hamevaitāṃ dhārayāmi vasuṃdharām ||

Verse 11

वाराहं रूपमास्थाय मयेयं जगती पुरा। मज्जमाना जले विप्र वीर्येणासीत्समुद्धृता ।।

vārāhaṃ rūpamāsthāya mayeyaṃ jagatī purā| majjamānā jale vipra vīryeṇāsītsamuddhṛtā ||

Verse 12

अग्निश्च बडबावक्रे भूत्वाऽहं द्विजसत्तम। पिबाम्यापः सदा विद्वंस्ताश्चैव विसृजाम्यहम् ।।

agniśca baḍabāvakre bhūtvā'haṃ dvijasattama| pibāmyāpaḥ sadā vidvaṃstāścaiva visṛjāmyaham ||

Verse 13

ब्रह्म वक्रं भुजौ क्षत्रमूरू मे संस्थिता विशः। पादौ शूद्रा भवन्तीमे विक्रमेण क्रमेण च ।।

brahma vakraṃ bhujau kṣatramūrū me saṃsthitā viśaḥ| pādau śūdrā bhavantīme vikrameṇa krameṇa ca ||

Verse 14

ऋग्वेदः सामवेदश्च यजुर्वेदोऽप्यथर्वणः। मत्तः प्रादुर्भवन्त्येते मामेव प्रविशन्ति च ।।

ṛgvedaḥ sāmavedaśca yajurvedo'pyatharvaṇaḥ| mattaḥ prādurbhavantyete māmeva praviśanti ca ||

Verse 15

यतयः शान्तिपरमा यतात्मानो मुमुक्षवः। कामक्रोधद्वेषमुक्ता निःसंज्ञा वीतकल्मषाः ।।

yatayaḥ śāntiparamā yatātmāno mumukṣavaḥ| kāmakrodhadveṣamuktā niḥsaṃjñā vītakalmaṣāḥ ||

Verse 16

सत्वस्था निरहंकारा नित्यमध्यात्मकोविदाः। मामेव सततं विप्राश्चिन्तयन्त उपासते ।।

satvasthā nirahaṃkārā nityamadhyātmakovidāḥ| māmeva satataṃ viprāścintayanta upāsate ||

Verse 17

अहं संवर्तको वह्निरहं संवर्तको यमः। अहं संवर्तकः सूर्यस्त्वहं संवर्तकोऽनिलः ।।

ahaṃ saṃvartako vahnirahaṃ saṃvartako yamaḥ| ahaṃ saṃvartakaḥ sūryastvahaṃ saṃvartako'nilaḥ ||

Verse 18

तारारूपाणि दृश्यन्ते यान्येतानि नभस्तले। मम रूपाण्यथैतानि विद्धि त्वं द्विजसत्तम ।।

tārārūpāṇi dṛśyante yānyetāni nabhastale| mama rūpāṇyathaitāni viddhi tvaṃ dvijasattama ||

Verse 19

रत्नाकराः समुद्राश्च सर्व एव चतुर्दिशः। वसनं शयनं चैव विलयं चैव विद्धि मे ।।

ratnākarāḥ samudrāśca sarva eva caturdiśaḥ| vasanaṃ śayanaṃ caiva vilayaṃ caiva viddhi me ||

Verse 20

मयैव सुविभक्तास्ते देवकार्यार्थसिद्धये। कामं क्रोधं च हर्षं च भयं मोहं तथैव च। ममैव विद्धि रोमाणि सर्वाण्येतानि सत्तम ।।

mayaiva suvibhaktāste devakāryārthasiddhaye| kāmaṃ krodhaṃ ca harṣaṃ ca bhayaṃ mohaṃ tathaiva ca| mamaiva viddhi romāṇi sarvāṇyetāni sattama ||

Verse 21

प्राप्नुवन्ति नरा विप्र यत्कृत्वा कर्म शोभनम्। सत्यं दानं तपश्चोग्रमहिंसा चैव जन्तुषु ।।

prāpnuvanti narā vipra yatkṛtvā karma śobhanam| satyaṃ dānaṃ tapaścogramahiṃsā caiva jantuṣu ||

Verse 22

मद्विधानेन विहिता मम देहविहारिणः। मयाऽभिभूतविज्ञाना विचेष्टन्ते न कामतः ।।

madvidhānena vihitā mama dehavihāriṇaḥ| mayā'bhibhūtavijñānā viceṣṭante na kāmataḥ ||

Verse 23

सम्यग्वेदमधीयाना यजन्ते विविधैर्मखैः। शान्तात्मानो जितक्रोधाः प्राप्नुवन्ति द्विजातयः ।।

samyagvedamadhīyānā yajante vividhairmakhaiḥ| śāntātmāno jitakrodhāḥ prāpnuvanti dvijātayaḥ ||

Verse 24

---न शक्यो यो विद्वन्नरैर्दुष्कृतकर्मभिः। ---भाभिभूतैः कृपणैरनार्यैरकृतात्मभिः ।।

---na śakyo yo vidvannarairduṣkṛtakarmabhiḥ| ---bhābhibhūtaiḥ kṛpaṇairanāryairakṛtātmabhiḥ ||

Verse 25

तस्मान्महाफलंविद्धि पदं सुकृतकर्मणः। सुदुष्प्रापं विमूढानां मार्गं योगैर्निषेवितम् ।।

tasmānmahāphalaṃviddhi padaṃ sukṛtakarmaṇaḥ| suduṣprāpaṃ vimūḍhānāṃ mārgaṃ yogairniṣevitam ||

Verse 26

यदा यदा च धर्मस्य ग्लानिर्भवति सत्तम। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदाऽऽत्मानं सृजाम्यहम् ।।

yadā yadā ca dharmasya glānirbhavati sattama| abhyutthānamadharmasya tadā''tmānaṃ sṛjāmyaham ||

Verse 27

दैत्या हिंसानुरक्ताश्च अवध्याः सुरसत्तमैः। राक्षसाश्चापि लोकेऽस्मिन्यदोत्पत्स्यन्ति दारुणाः ।।

daityā hiṃsānuraktāśca avadhyāḥ surasattamaiḥ| rākṣasāścāpi loke'sminyadotpatsyanti dāruṇāḥ ||

Verse 28

तदाऽहंसंप्रसूयामि गृहेषु शुभकर्मणाम्। प्रविष्टो मानुषं देहं सर्वं प्रशमयाम्यहम् ।।

tadā'haṃsaṃprasūyāmi gṛheṣu śubhakarmaṇām| praviṣṭo mānuṣaṃ dehaṃ sarvaṃ praśamayāmyaham ||

Verse 29

सृष्ट्वा देवमनुष्यांस्तु गन्धर्वोरगराक्षसान्। स्थावराणि च भूतानि संहराम्यात्ममायया ।।

sṛṣṭvā devamanuṣyāṃstu gandharvoragarākṣasān| sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃharāmyātmamāyayā ||

Verse 30

कर्मकाले पुनर्देहमनुचिन्त्य सृजाम्यहम्। आविश्य मानषं देहं मर्यादाबन्धकारणात् ।।

karmakāle punardehamanucintya sṛjāmyaham| āviśya mānaṣaṃ dehaṃ maryādābandhakāraṇāt ||

Verse 31

श्वेतः कृतयुगे वर्णः पीतस्त्रेतायुगे मम। श्यामो द्वापरमासाद्य कृष्णः कलियुगे तथा ।। ते त्वया ।।

śvetaḥ kṛtayuge varṇaḥ pītastretāyuge mama| śyāmo dvāparamāsādya kṛṣṇaḥ kaliyuge tathā || te tvayā ||

Verse 32

त्रयो भागा ह्यधर्मस् तस्मिन्काले भवनति च। यदा भवति मे वर्णः कृष्णो वै द्विजसत्तम् ।।

trayo bhāgā hyadharmas tasminkāle bhavanati ca| yadā bhavati me varṇaḥ kṛṣṇo vai dvijasattam ||

Verse 33

अन्तकाले च संप्राप्ते कालो भूत्वाऽतिदारुणः। त्रैलोक्यं नाशयाम्येकः कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् ।।

antakāle ca saṃprāpte kālo bhūtvā'tidāruṇaḥ| trailokyaṃ nāśayāmyekaḥ kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam ||

Verse 34

अहं त्रिवर्त्मा विश्वात्मा सर्वलोकसुखावहः। अजितः सर्वगोऽनन्तो हृषीकेश उरुक्रमः। कालचक्रं नयाम्येको ब्रह्मन्नहमरूपकम् ।।

ahaṃ trivartmā viśvātmā sarvalokasukhāvahaḥ| ajitaḥ sarvago'nanto hṛṣīkeśa urukramaḥ| kālacakraṃ nayāmyeko brahmannahamarūpakam ||

Verse 35

शमनं सर्वभूतानां सर्वकालकृतोद्यमम्। एवं प्रणिहितः सम्यङ्मायया मुनिसत्तम। सर्वभूतेषु विप्रेन्द्र न च मां वेत्ति कश्चन ।।

śamanaṃ sarvabhūtānāṃ sarvakālakṛtodyamam| evaṃ praṇihitaḥ samyaṅmāyayā munisattama| sarvabhūteṣu viprendra na ca māṃ vetti kaścana ||

Verse 36

सर्वलोके च मां भक्ताः पूजयन्ति च सर्वशः ।।

sarvaloke ca māṃ bhaktāḥ pūjayanti ca sarvaśaḥ ||

Verse 37

यच्च किंचित्त्वया प्राप्तं मयि क्लेशात्मकं द्विज। सुखोदयाय तत्सर्वं श्रेयसे च तवानघ ।।

yacca kiṃcittvayā prāptaṃ mayi kleśātmakaṃ dvija| sukhodayāya tatsarvaṃ śreyase ca tavānagha ||

Verse 38

यच्च किंचित्त्वया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम्। विहित सर्वथैवासौ ममात्मा भूतभावनः ।।

yacca kiṃcittvayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam| vihita sarvathaivāsau mamātmā bhūtabhāvanaḥ ||

Verse 39

अर्धं मम शरीरस्य सर्वलोकपितामहः। अहं नारायणो नाम शङ्खचक्रगदाधरः ।।

ardhaṃ mama śarīrasya sarvalokapitāmahaḥ| ahaṃ nārāyaṇo nāma śaṅkhacakragadādharaḥ ||

Verse 40

यावद्युगानां विप्रर्षे सहस्रपरिवर्तनम्। तावत्स्वपिमि विश्वात्मा सर्वलोकपितामहः ।।

yāvadyugānāṃ viprarṣe sahasraparivartanam| tāvatsvapimi viśvātmā sarvalokapitāmahaḥ ||

Verse 41

एवं सर्वमहं कालमिहासे मुनिसत्तम। अशिशुः शिशुरूपेण यावद्ब्रह्मा न बुध्यते ।।

evaṃ sarvamahaṃ kālamihāse munisattama| aśiśuḥ śiśurūpeṇa yāvadbrahmā na budhyate ||

Verse 42

मया च दत्तो विप्राग्र्य वरस्ते ब्रह्मरूपिणा। असकृत्परितष्टेन विप्रर्षिगणपूजित ।।

mayā ca datto viprāgrya varaste brahmarūpiṇā| asakṛtparitaṣṭena viprarṣigaṇapūjita ||

Verse 43

सर्वमेकार्णवं दृष्ट्वा नष्टं स्थावरजङ्गमम्। विक्लबोसि मया ज्ञातस्ततस्ते दर्शितं जगत् ।।

sarvamekārṇavaṃ dṛṣṭvā naṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam| viklabosi mayā jñātastataste darśitaṃ jagat ||

Verse 44

अभ्यन्तरं शरीरस्य प्रविष्टोसि यदा मम। दृष्ट्वा लोकं समस्तं च विस्मितो नावबुध्यसे ।।

abhyantaraṃ śarīrasya praviṣṭosi yadā mama| dṛṣṭvā lokaṃ samastaṃ ca vismito nāvabudhyase ||

Verse 45

ततोसि वक्राद्विप्रर्षे द्रुतं निःसारितो मया। आख्यातस्ते मया चात्मा दुर्ज्ञे योपि सुरासुरैः ।।

tatosi vakrādviprarṣe drutaṃ niḥsārito mayā| ākhyātaste mayā cātmā durjñe yopi surāsuraiḥ ||

Verse 46

यावत्स भगवान्ब्रह्मा न बुध्येत महातपाः। तावत्त्वमिह विप्रर्षे विस्रब्धश्चर वै सुखम् ।।

yāvatsa bhagavānbrahmā na budhyeta mahātapāḥ| tāvattvamiha viprarṣe visrabdhaścara vai sukham ||

Verse 47

ततो विबुद्धे तस्मिंस्तु सर्वलोकपितामहे। एकीभूतः प्रवेक्ष्यामि शरीराणि द्विजोत्तम ।। रक्तो द्वापरमासाद्य इति. झ. पाठः ।।

tato vibuddhe tasmiṃstu sarvalokapitāmahe| ekībhūtaḥ pravekṣyāmi śarīrāṇi dvijottama || rakto dvāparamāsādya iti. jha. pāṭhaḥ ||

Verse 48

आकाशं पृथिवीं ज्योतिर्वायुं सलिलमेव च। लोके यच्च भवेच्छेषमिह स्थावरजङ्गमम् ।।

ākāśaṃ pṛthivīṃ jyotirvāyuṃ salilameva ca| loke yacca bhaveccheṣamiha sthāvarajaṅgamam ||

Verse 49

मार्कण्डेय उवाच। इत्युक्त्वान्तर्हितस्तात स देवः परमाद्भुतः। प्रजाश्चेमाः प्रपश्यामि विचित्रा विविधाः कृताः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| ityuktvāntarhitastāta sa devaḥ paramādbhutaḥ| prajāścemāḥ prapaśyāmi vicitrā vividhāḥ kṛtāḥ ||

Verse 50

एवं दृष्टं मया राजंस्तस्मिन्प्राप्ते युगक्षये। आश्चर्यं भरतश्रेष्ठ सर्वधर्मभृतांवरः ।।

evaṃ dṛṣṭaṃ mayā rājaṃstasminprāpte yugakṣaye| āścaryaṃ bharataśreṣṭha sarvadharmabhṛtāṃvaraḥ ||

Verse 51

यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायतेक्षणः। स एष पुरुषव्याघ्र संबन्धी ते जनार्दनः ।।

yaḥ sa devo mayā dṛṣṭaḥ purā padmāyatekṣaṇaḥ| sa eṣa puruṣavyāghra saṃbandhī te janārdanaḥ ||

Verse 52

अस्यैव वरदानाद्धि स्मृतिर्न प्रजहाति माम्। दीर्गमायुश्च कौन्तेय स्वच्छन्दमरणं मम ।।

asyaiva varadānāddhi smṛtirna prajahāti mām| dīrgamāyuśca kaunteya svacchandamaraṇaṃ mama ||

Verse 53

स एष कृष्णो वार्ष्णेय पुराणपुरुषो विभुः। आस्ते हरिरचिन्त्यात्मा क्रीडन्निव महाभुजः ।।

sa eṣa kṛṣṇo vārṣṇeya purāṇapuruṣo vibhuḥ| āste hariracintyātmā krīḍanniva mahābhujaḥ ||

Verse 54

एष धाता विधाता च संहर्ता चैव शाश्वतः। श्रीवत्सवक्षा गोविन्दः प्रजापतिपतिः प्रभुः ।।

eṣa dhātā vidhātā ca saṃhartā caiva śāśvataḥ| śrīvatsavakṣā govindaḥ prajāpatipatiḥ prabhuḥ ||

Verse 55

दृष्ट्वेमं वृष्णिप्रवरं स्मृतिर्मामियमागता। आदिदेवमयं जिष्णुं पुरुषं पीतवाससम् ।।

dṛṣṭvemaṃ vṛṣṇipravaraṃ smṛtirmāmiyamāgatā| ādidevamayaṃ jiṣṇuṃ puruṣaṃ pītavāsasam ||

Verse 56

सर्वेषामेव भूतानां पिता माता च माधवः। गच्छध्वमेनं शरणं शरण्यं कौरवर्षभाः ।।

sarveṣāmeva bhūtānāṃ pitā mātā ca mādhavaḥ| gacchadhvamenaṃ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ kauravarṣabhāḥ ||

Verse 57

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तास्च ते पार्ता यमौ च पुरुषर्षभौ। द्रौपद्या सहिताः सर्वे नमश्चक्रुर्जनार्दनम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktāsca te pārtā yamau ca puruṣarṣabhau| draupadyā sahitāḥ sarve namaścakrurjanārdanam ||

Verse 58

स चैतान्पुरुषव्याघ्र साम्ना परमवल्गुना। सान्त्वयामास मानार्हो मन्यमानो यथाविधि ।।

sa caitānpuruṣavyāghra sāmnā paramavalgunā| sāntvayāmāsa mānārho manyamāno yathāvidhi ||