Adhyaya 191

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति कृतादियुगचतुष्टयधर्मकथनपूर्वकं प्रलयवर्णनम् ।। 1 ।। तथा प्रलयजले परिप्लवता मार्कण्डेयेन वटशाखाशायिनः शिशुरूपस्य हरेरुदरान्तःप्रविश्य ब्रह्माण्डदर्शनपूर्वकं पुनर्वहिर्निर्गमनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततः स पुनरेवाथ मार्कण्डेयं तपस्विनम्। पप्रच्छ विनयोपेतो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati kṛtādiyugacatuṣṭayadharmakathanapūrvakaṃ pralayavarṇanam || 1 || tathā pralayajale pariplavatā mārkaṇḍeyena vaṭaśākhāśāyinaḥ śiśurūpasya harerudarāntaḥpraviśya brahmāṇḍadarśanapūrvakaṃ punarvahirnirgamanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa punarevātha mārkaṇḍeyaṃ tapasvinam| papraccha vinayopeto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 2

नैके युगसहस्रान्तास्त्वया दृष्टा महामुने। न चापीह समः कश्चिदायुष्मान्दृश्यते तव ।।

naike yugasahasrāntāstvayā dṛṣṭā mahāmune| na cāpīha samaḥ kaścidāyuṣmāndṛśyate tava ||

Verse 3

वर्जयित्वा महात्मानं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। न तेऽस्ति सदृशः कश्चिदायुषा ब्रह्मसत्तम ।।

varjayitvā mahātmānaṃ brahmāṇaṃ parameṣṭhinam| na te'sti sadṛśaḥ kaścidāyuṣā brahmasattama ||

Verse 4

अथाऽन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्देवदानववर्जिते। त्वमेव प्रलये विप्र ब्रह्माणमुपतिष्ठसे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मर्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकनवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 191 ।।

athā'ntarikṣe loke'smindevadānavavarjite| tvameva pralaye vipra brahmāṇamupatiṣṭhase || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi markaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 191 ||

Verse 5

प्रलये चापि निर्वृत्ते प्रबुद्धे च पितामहे। त्वमेकः सृज्यमानानि भूतानीह प्रपश्यसि ।।

pralaye cāpi nirvṛtte prabuddhe ca pitāmahe| tvamekaḥ sṛjyamānāni bhūtānīha prapaśyasi ||

Verse 6

चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत्परमेष्ठिना। वायुभूता दिशः कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्ततः ।। अनन्तरिक्षे लोके इति झ. पाठः ।।

caturvidhāni viprarṣe yathāvatparameṣṭhinā| vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpastatastataḥ || anantarikṣe loke iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 7

त्वया लोकगुरुः साक्षात्सर्वलोकपितामहः। आराधितो द्विजश्रेष्ठ तत्परेण समाधिना ।।

tvayā lokaguruḥ sākṣātsarvalokapitāmahaḥ| ārādhito dvijaśreṣṭha tatpareṇa samādhinā ||

Verse 8

स्वप्रमाणमथो विप्र त्वया कृतमनेकशः। घोरेणाविश्य तपसा वेधसो निर्जितास्त्वया ।।

svapramāṇamatho vipra tvayā kṛtamanekaśaḥ| ghoreṇāviśya tapasā vedhaso nirjitāstvayā ||

Verse 9

नारायणाङ्कप्रख्यस्त्वं सांपरायेऽतिपठ्यसे ।। चतुर्विधानि जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जानि ।।

nārāyaṇāṅkaprakhyastvaṃ sāṃparāye'tipaṭhyase || caturvidhāni jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāni ||

Verse 10

भगवाननेकशः कृत्वा त्वया विष्णोश्च विश्वकृत्। कर्णिकोद्धरणं दिव्यं ब्रह्मणः कामरूपिणः। रत्नालंकारयोगाभ्यां दृग्भ्यां दृष्टस्त्वया पुरा ।। नारायणास्य अङ्कः स्थानं समीपं वा। तत्र प्रख्यः प्रख्यातः भगवद्भक्तेषूत्तमः। सांपराये परलोके अतिपठ्यसे अत्यन्तं स्तूयसे। लोकैरिति शेषः ।।

bhagavānanekaśaḥ kṛtvā tvayā viṣṇośca viśvakṛt| karṇikoddharaṇaṃ divyaṃ brahmaṇaḥ kāmarūpiṇaḥ| ratnālaṃkārayogābhyāṃ dṛgbhyāṃ dṛṣṭastvayā purā || nārāyaṇāsya aṅkaḥ sthānaṃ samīpaṃ vā| tatra prakhyaḥ prakhyātaḥ bhagavadbhakteṣūttamaḥ| sāṃparāye paraloke atipaṭhyase atyantaṃ stūyase| lokairiti śeṣaḥ ||

Verse 11

तस्मात्तवान्तको मृत्युर्जरा वा देहनाशिनी। न त्वां विशति विप्रर्षे प्रसादात्परमेष्ठिनः ।। विष्णोर्ब्रह्मणः उपलब्धिस्थानत्वेन संबन्धिकर्णिकोद्धरणं कृत्वा योगकलया हृदयपुण्डरीकमुद्घाट्येत्यर्थः। रत्वया दृग्भ्यां भगवाननेकशोऽनेकवरि दृष्ट इत्यन्वयः। रत्नानि तत्तज्जात्युत्कृष्टवस्तूनि तेषां अलकारो निवारणक्रिया। परं वैराग्यमिति यावत्। योगः अभियोगोऽभ्यासः। वैराग्याभ्यासाभ्यामित्यर्थः ।।

tasmāttavāntako mṛtyurjarā vā dehanāśinī| na tvāṃ viśati viprarṣe prasādātparameṣṭhinaḥ || viṣṇorbrahmaṇaḥ upalabdhisthānatvena saṃbandhikarṇikoddharaṇaṃ kṛtvā yogakalayā hṛdayapuṇḍarīkamudghāṭyetyarthaḥ| ratvayā dṛgbhyāṃ bhagavānanekaśo'nekavari dṛṣṭa ityanvayaḥ| ratnāni tattajjātyutkṛṣṭavastūni teṣāṃ alakāro nivāraṇakriyā| paraṃ vairāgyamiti yāvat| yogaḥ abhiyogo'bhyāsaḥ| vairāgyābhyāsābhyāmityarthaḥ ||

Verse 12

यदा नैव रविर्नाग्निर्न वायुर्न च चन्द्रमाः। नैवान्तरिक्षं नैवोर्वी शेषं भवति किंचन ।। तव त्वां न विशतीत्यपकृष्यते ।।

yadā naiva ravirnāgnirna vāyurna ca candramāḥ| naivāntarikṣaṃ naivorvī śeṣaṃ bhavati kiṃcana || tava tvāṃ na viśatītyapakṛṣyate ||

Verse 13

तस्मिन्नेकार्णवे लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणे समुत्सन्नमहोरगे ।।

tasminnekārṇave loke naṣṭe sthāvarajaṅgame| naṣṭe devāsuragaṇe samutsannamahorage ||

Verse 14

शयानममितात्मानं पद्मे पद्मनिकेतनम्। त्वमेकः सर्वभूतेशं ब्रह्माणमुपतिष्ठसि ।।

śayānamamitātmānaṃ padme padmaniketanam| tvamekaḥ sarvabhūteśaṃ brahmāṇamupatiṣṭhasi ||

Verse 15

एतत्प्रत्यक्षतः सर्वं पूर्वं वृत्तं द्विजोत्तम। तस्मादिच्छाम्यहं श्रोतुं सर्वांहेत्वात्मिकां कथां ।। शेषं अवशिष्टम्। पञ्चमहाभूतप्रलये सतीत्यर्थः ।।

etatpratyakṣataḥ sarvaṃ pūrvaṃ vṛttaṃ dvijottama| tasmādicchāmyahaṃ śrotuṃ sarvāṃhetvātmikāṃ kathāṃ || śeṣaṃ avaśiṣṭam| pañcamahābhūtapralaye satītyarthaḥ ||

Verse 16

अनुभूतं हि बहुशस्त्वयैकेन द्विजोत्तम। न तेऽस्त्यविदितं किंचित्सर्वलोकेषु नित्यदा ।।

anubhūtaṃ hi bahuśastvayaikena dvijottama| na te'styaviditaṃ kiṃcitsarvalokeṣu nityadā ||

Verse 17

मार्कण्डेय उवाच। हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे। पुरुषाय पुराणाय शाश्वतायाव्ययाय च। अव्यक्ताय सुसूक्ष्माय निर्गुणाय गुणात्मने ।। एतत्सर्वं त्वया दृष्टमिति शेषः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve| puruṣāya purāṇāya śāśvatāyāvyayāya ca| avyaktāya susūkṣmāya nirguṇāya guṇātmane || etatsarvaṃ tvayā dṛṣṭamiti śeṣaḥ ||

Verse 18

य एष पृथुदीर्घाक्षः पीतवासा जनार्दनः। एष कर्ता विकर्ता च भूतात्मा भूतकृत्प्रभुः ।।

ya eṣa pṛthudīrghākṣaḥ pītavāsā janārdanaḥ| eṣa kartā vikartā ca bhūtātmā bhūtakṛtprabhuḥ ||

Verse 19

अचिन्त्यं महदाश्चर्यं पवित्रमिति चोच्यते। अनादिनिधनं भूतं विश्वमव्ययमक्षयम् ।।

acintyaṃ mahadāścaryaṃ pavitramiti cocyate| anādinidhanaṃ bhūtaṃ viśvamavyayamakṣayam ||

Verse 20

एष कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे। को ह्येनं परुषं वेत्ति देवा अपि न तं पौरषे ।। स्वयंभुवे अजन्मने। पुरुषाय पूर्णाय। पुराणाय नित्यैकरूपाय। शाश्वताय अनादये। अव्ययाय नित्याय ।।

eṣa kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe| ko hyenaṃ paruṣaṃ vetti devā api na taṃ pauraṣe || svayaṃbhuve ajanmane| puruṣāya pūrṇāya| purāṇāya nityaikarūpāya| śāśvatāya anādaye| avyayāya nityāya ||

Verse 21

सर्वमाश्चर्यमेवैतन्निर्वृत्तं राजसत्तम। आदितो मनुजव्याघ्र कृत्स्नस्य जगतः क्षये ।।

sarvamāścaryamevaitannirvṛttaṃ rājasattama| ādito manujavyāghra kṛtsnasya jagataḥ kṣaye ||

Verse 22

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्। तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। यद्येष पुरुषो वेद चेदा अपि इति झ. पाठः ।।

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam| tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ || yadyeṣa puruṣo veda cedā api iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 23

वीणि वर्षसहस्राणि त्रेतायुगमिहोच्यते। तस्य तावच्छती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परं ।।

vīṇi varṣasahasrāṇi tretāyugamihocyate| tasya tāvacchatī sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ paraṃ ||

Verse 24

तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिमाणतः। तस्यापि द्विशती सन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।।

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parimāṇataḥ| tasyāpi dviśatī sandhyā sandhyāṃśaśca tathāvidhaḥ ||

Verse 25

सहस्रमेकं वर्षाणां ततः कलियुगं स्मृतम्। तस्य वर्षशतं सन्ध्या सन्ध्यांशश्च ततः परम् ।।

sahasramekaṃ varṣāṇāṃ tataḥ kaliyugaṃ smṛtam| tasya varṣaśataṃ sandhyā sandhyāṃśaśca tataḥ param ||

Verse 26

सन्ध्यासंध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणमुपधारय। क्षीणे कलियुगे चैव प्रवर्तति कृतं युगम् ।।

sandhyāsaṃdhyāṃśayostulyaṃ pramāṇamupadhāraya| kṣīṇe kaliyuge caiva pravartati kṛtaṃ yugam ||

Verse 27

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या परिकीर्तिता। एतत्सहस्रपर्यन्तमहो ब्राह्ममुदाहृतम् ।।

eṣā dvādaśasāhasrī yugākhyā parikīrtitā| etatsahasraparyantamaho brāhmamudāhṛtam ||

Verse 28

विश्वं हि ब्रह्मभवने सर्वतः परिवर्तते। लोकानां मनुजवन्याघ्र प्रलयं तं विदुर्बुधाः ।।

viśvaṃ hi brahmabhavane sarvataḥ parivartate| lokānāṃ manujavanyāghra pralayaṃ taṃ vidurbudhāḥ ||

Verse 29

अल्पावशिष्टे तु तदा युगान्ते भरतर्षभ। सहस्रान्ते नराः सर्वे प्रायशोऽनृतवादिनः ।।

alpāvaśiṣṭe tu tadā yugānte bharatarṣabha| sahasrānte narāḥ sarve prāyaśo'nṛtavādinaḥ ||

Verse 30

यज्ञप्रतिनिधिः पार्थ दानप्रतिनिधिस्तथा। व्रतप्रतिनिधिश्चैव तस्मिन्काले प्रवर्तते ।।

yajñapratinidhiḥ pārtha dānapratinidhistathā| vratapratinidhiścaiva tasminkāle pravartate ||

Verse 31

ब्राह्मणाः शूद्रकर्माणस्तथा शूद्रा धनार्जकाः। क्षत्रधर्मेण वाऽप्यत्र वर्तयन्ति युगक्षये ।। तावच्छती चतुःशती। सन्ध्या पूर्वस्मिन् युगे उत्तरयुगधर्माणामुपसर्जनतया संक्रमः। सन्ध्यांशस्तूत्तरस्मिन् पूर्वयुगधर्माणाम्। तथाविध उत्तरप्रकारस्त्रिशतीमितोयमेव पूर्वयुगापेक्षया सन्ध्यांश उत्तरयुगापेक्षया सन्ध्येति चोच्यते। तथाच कृतत्रेतयोः सन्ध्यासन्ध्यांशौ सप्तशती। त्रेताद्वापरयोः पञ्चशती। द्वापारकल्योस्त्रिशती। कलिकृतयोस्तु पञ्चशतीति विज्ञेयम्। एवं च कृतस्यादौ चतुःशती कल्यपेक्षया सन्ध्यांशोपि कृतापेक्षया सन्ध्या। एवं सर्वत्र। तेन सन्ध्यासन्ध्यांशयोस्तुल्यं प्रमाणं भवति ।।

brāhmaṇāḥ śūdrakarmāṇastathā śūdrā dhanārjakāḥ| kṣatradharmeṇa vā'pyatra vartayanti yugakṣaye || tāvacchatī catuḥśatī| sandhyā pūrvasmin yuge uttarayugadharmāṇāmupasarjanatayā saṃkramaḥ| sandhyāṃśastūttarasmin pūrvayugadharmāṇām| tathāvidha uttaraprakārastriśatīmitoyameva pūrvayugāpekṣayā sandhyāṃśa uttarayugāpekṣayā sandhyeti cocyate| tathāca kṛtatretayoḥ sandhyāsandhyāṃśau saptaśatī| tretādvāparayoḥ pañcaśatī| dvāpārakalyostriśatī| kalikṛtayostu pañcaśatīti vijñeyam| evaṃ ca kṛtasyādau catuḥśatī kalyapekṣayā sandhyāṃśopi kṛtāpekṣayā sandhyā| evaṃ sarvatra| tena sandhyāsandhyāṃśayostulyaṃ pramāṇaṃ bhavati ||

Verse 32

निवृत्तयज्ञस्वाध्याया दण्डाजिनविवर्जिताः। ब्राह्मणा सर्वभक्षाश्च भविष्यन्ति कलौ युगे ।।

nivṛttayajñasvādhyāyā daṇḍājinavivarjitāḥ| brāhmaṇā sarvabhakṣāśca bhaviṣyanti kalau yuge ||

Verse 33

अजपा ब्राह्मणास्तात शूद्रा जपपरायणाः। विपरीते तदा लोके पूर्वरूपं क्षयस्य तत् ।।

ajapā brāhmaṇāstāta śūdrā japaparāyaṇāḥ| viparīte tadā loke pūrvarūpaṃ kṣayasya tat ||

Verse 34

बहवो म्लेच्छराजानः पृथिव्यां मनुजाधिप। मृषानुशासिनः पापा मृषावादपरायणाः ।।

bahavo mleccharājānaḥ pṛthivyāṃ manujādhipa| mṛṣānuśāsinaḥ pāpā mṛṣāvādaparāyaṇāḥ ||

Verse 35

आन्ध्राः शकाः पुलिन्दाश्च यवनाश्च नराधिपाः। काम्भोजा बाह्लिकाः शूराऽऽ भीरस्तथा नरोत्तमा ।।

āndhrāḥ śakāḥ pulindāśca yavanāśca narādhipāḥ| kāmbhojā bāhlikāḥ śūrā'' bhīrastathā narottamā ||

Verse 36

न तदा ब्राह्मणः कश्चित्स्वधर्ममुपजीवति। क्षत्रियाश्चापि वैश्याश्च विकर्मस्था नराधिप ।।

na tadā brāhmaṇaḥ kaścitsvadharmamupajīvati| kṣatriyāścāpi vaiśyāśca vikarmasthā narādhipa ||

Verse 37

अल्पायुषः स्वल्पबलाः स्वल्पवीर्यपराक्रमाः। अल्पसाराल्पदेहाश्च तथा सत्याल्पभाषिणः ।। तथा शूद्रधनार्जकाः इतिथ. पाठः ।।

alpāyuṣaḥ svalpabalāḥ svalpavīryaparākramāḥ| alpasārālpadehāśca tathā satyālpabhāṣiṇaḥ || tathā śūdradhanārjakāḥ ititha. pāṭhaḥ ||

Verse 38

बहुशून्या जनपदा मृगव्यालावृता दिशः। युगान्ते समनुप्राप्ते वृथा च ब्रह्मवादिनः ।। सत्येऽल्पं सत्याल्पम्। सत्यवादोऽत्यन्तमल्प इत्यर्तः ।।

bahuśūnyā janapadā mṛgavyālāvṛtā diśaḥ| yugānte samanuprāpte vṛthā ca brahmavādinaḥ || satye'lpaṃ satyālpam| satyavādo'tyantamalpa ityartaḥ ||

Verse 39

भोवादिनस्तथा शूद्रा ब्राह्मणाश्चार्यवादिनः। युगान्ते मनुजव्याघ्र भवन्ति बहुजन्तवः ।।

bhovādinastathā śūdrā brāhmaṇāścāryavādinaḥ| yugānte manujavyāghra bhavanti bahujantavaḥ ||

Verse 40

न तथा घ्राणयुक्ताश्च सर्वगन्धा विशांपते। रसाश्च मनुजव्याघ्र न तथा स्वादुयोगिनः ।।

na tathā ghrāṇayuktāśca sarvagandhā viśāṃpate| rasāśca manujavyāghra na tathā svāduyoginaḥ ||

Verse 41

बहुप्रजा ह्रस्वदेहा शीलाचारविवर्जिताः। मुखेभगाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ।। वृथा अनुभवाभावात् ।।

bahuprajā hrasvadehā śīlācāravivarjitāḥ| mukhebhagāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye || vṛthā anubhavābhāvāt ||

Verse 42

अट्टशूला जनपदाः शिवशूलाश्चतुष्पथाः। केशशूलाः स्त्रियो राजन्भविष्यन्ति युगक्षये ।। मुखेभगाः प्रथमं मुखेनैव भगकार्यं कृत्वा पुरुषस् काममुद्दीपयन्त्यः। अत्यन्तं रतार्तत्वात् ।।

aṭṭaśūlā janapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ| keśaśūlāḥ striyo rājanbhaviṣyanti yugakṣaye || mukhebhagāḥ prathamaṃ mukhenaiva bhagakāryaṃ kṛtvā puruṣas kāmamuddīpayantyaḥ| atyantaṃ ratārtatvāt ||

Verse 43

अल्पक्षीरास्तथा गावो भविष्यन्ति जनाधिप। अल्पपुष्पफलाश्चापि पादपा बहुवायसाः ।।

alpakṣīrāstathā gāvo bhaviṣyanti janādhipa| alpapuṣpaphalāścāpi pādapā bahuvāyasāḥ ||

Verse 44

ब्रह्मवध्यानुलिप्तानां तथा मिथ्याभिशंसिनाम्। नृपाणां पृथिवीपाल प्रतिगृह्णन्ति वै द्विजाः ।।

brahmavadhyānuliptānāṃ tathā mithyābhiśaṃsinām| nṛpāṇāṃ pṛthivīpāla pratigṛhṇanti vai dvijāḥ ||

Verse 45

लोभमोहपरीताश्च मिथ्याधर्मध्वजावृताः। भिक्षार्थं पृथिवीपाल चञ्चूर्यन्ते द्विजैर्दिशः ।। अट्टमन्नं शिवो वेदो ब्राह्मणाश्च चतुष्पथाः। केशो भगं समाख्यातं शूलं तद्विक्रयं विदुरिति पूर्वेषां व्याख्यासंक्षेपः ।।

lobhamohaparītāśca mithyādharmadhvajāvṛtāḥ| bhikṣārthaṃ pṛthivīpāla cañcūryante dvijairdiśaḥ || aṭṭamannaṃ śivo vedo brāhmaṇāśca catuṣpathāḥ| keśo bhagaṃ samākhyātaṃ śūlaṃ tadvikrayaṃ viduriti pūrveṣāṃ vyākhyāsaṃkṣepaḥ ||

Verse 46

कराभारभयाद्भीता गृहस्थाः परिमोषकाः। मुनिच्छद्माकृतिच्छन्ना वाणिज्यमुपभुञ्जते ।।

karābhārabhayādbhītā gṛhasthāḥ parimoṣakāḥ| municchadmākṛticchannā vāṇijyamupabhuñjate ||

Verse 47

मित्या च नखरोमाणि धारयन्ति तदा द्विजाः। अर्थलोभान्नरव्याघ्र वृथा च ब्रह्मचारिणः ।।

mityā ca nakharomāṇi dhārayanti tadā dvijāḥ| arthalobhānnaravyāghra vṛthā ca brahmacāriṇaḥ ||

Verse 48

आश्रमेषु वृथाचार पारपा गुरुतल्पगाः। ऐहलौकिकमीहन्ते मांसशोणितवर्धनम् ।। मिथ्याधर्मः कपटधर्मः सएव ध्वजइव ख्यात्यर्थं ज्ञाप्यो येषां ते तथा चञ्चूर्यन्ते पीड्यन्ते। दिशः दिक्स्थाः जनाः ।।

āśrameṣu vṛthācāra pārapā gurutalpagāḥ| aihalaukikamīhante māṃsaśoṇitavardhanam || mithyādharmaḥ kapaṭadharmaḥ saeva dhvajaiva khyātyarthaṃ jñāpyo yeṣāṃ te tathā cañcūryante pīḍyante| diśaḥ diksthāḥ janāḥ ||

Verse 49

पारलौकिककार्येषु प्रमत्ता भृशनास्तिकाः। बहुपाषण्डसंकीर्णाः परान्नगुणवादिनः। आश्रमा मनुजव्याघ्र न भवन्ति युगक्षये ।।

pāralaukikakāryeṣu pramattā bhṛśanāstikāḥ| bahupāṣaṇḍasaṃkīrṇāḥ parānnaguṇavādinaḥ| āśramā manujavyāghra na bhavanti yugakṣaye ||

Verse 50

यथर्तुवर्षी भगवान्न तथा पाकशासनः। न चापि सर्वभीजानि सम्यग्रोहन्ति भारत ।।

yathartuvarṣī bhagavānna tathā pākaśāsanaḥ| na cāpi sarvabhījāni samyagrohanti bhārata ||

Verse 51

फलं धर्मस्य राजेन्द्र सर्वत्र परिहीयते। हिंसाभिरामश्च जनस्तथा संपद्यतेऽशुचिः। अधर्मफलमत्यर्थं तदा भवति चानघ ।।

phalaṃ dharmasya rājendra sarvatra parihīyate| hiṃsābhirāmaśca janastathā saṃpadyate'śuciḥ| adharmaphalamatyarthaṃ tadā bhavati cānagha ||

Verse 52

तदा च पृथिवीपाल यो भवेद्धर्मसंयुतः। अल्पायुः स हि मन्तव्यो न हि धर्मोस्ति कश्चन ।।

tadā ca pṛthivīpāla yo bhaveddharmasaṃyutaḥ| alpāyuḥ sa hi mantavyo na hi dharmosti kaścana ||

Verse 53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः। वणिजश्च नरव्याघ्र बहुमाया भवन्त्युत ।।

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ| vaṇijaśca naravyāghra bahumāyā bhavantyuta ||

Verse 54

धर्मिष्ठाः परिहीयन्ते पापीयान्वर्धते जनः। धर्मस्य बलहानिः स्यादधर्मश्च बलायते ।।

dharmiṣṭhāḥ parihīyante pāpīyānvardhate janaḥ| dharmasya balahāniḥ syādadharmaśca balāyate ||

Verse 55

अल्पायुषो दरिद्राश्च धर्मिष्ठा मानवास्तथा। दीर्घायुषः समृद्धाश्च विधर्माणो युगक्षये ।।

alpāyuṣo daridrāśca dharmiṣṭhā mānavāstathā| dīrghāyuṣaḥ samṛddhāśca vidharmāṇo yugakṣaye ||

Verse 56

नगराणआं विहारेषु विधर्माणो युगक्षये। अधर्मिष्ठैरुपायैश् प्रजा व्यवहरन्त्युत ।। पानपाः मद्यपाः ।।

nagarāṇaāṃ vihāreṣu vidharmāṇo yugakṣaye| adharmiṣṭhairupāyaiś prajā vyavaharantyuta || pānapāḥ madyapāḥ ||

Verse 57

संचयेन तथाऽल्पेन भवन्त्याढ्यमदान्विताः। धनं विश्वासतो न्यस्तं मिथो भूयिष्ठशो नराः ।। नगराणां नगरस्थानाम् ।।

saṃcayena tathā'lpena bhavantyāḍhyamadānvitāḥ| dhanaṃ viśvāsato nyastaṃ mitho bhūyiṣṭhaśo narāḥ || nagarāṇāṃ nagarasthānām ||

Verse 58

हर्तुं व्यवसिता राजन्पापाचारसमनविताः। नैतदस्तीति मनुजा वर्तन्ते निरपत्रपाः ।।

hartuṃ vyavasitā rājanpāpācārasamanavitāḥ| naitadastīti manujā vartante nirapatrapāḥ ||

Verse 59

पुरुषादानि सत्वानि पक्षिणोऽथ मृगास्तथा। नगराणां विहारेषु चैत्येष्वपि च शेरते ।। आढ्योहमिति मदः आढ्यमदः ।।

puruṣādāni satvāni pakṣiṇo'tha mṛgāstathā| nagarāṇāṃ vihāreṣu caityeṣvapi ca śerate || āḍhyohamiti madaḥ āḍhyamadaḥ ||

Verse 60

सप्तवर्षाष्टवर्षाश्च स्त्रियो गर्भधरा नृप। दशद्वादशवर्षाणां पुंसां पुत्रः प्रजायते ।।

saptavarṣāṣṭavarṣāśca striyo garbhadharā nṛpa| daśadvādaśavarṣāṇāṃ puṃsāṃ putraḥ prajāyate ||

Verse 61

भवन्ति षोडशे वर्षे नराः पलितिनस्तथा। आयुःक्षयो मनुष्याणां क्षिप्रमेव प्रपद्यते ।।

bhavanti ṣoḍaśe varṣe narāḥ palitinastathā| āyuḥkṣayo manuṣyāṇāṃ kṣiprameva prapadyate ||

Verse 62

क्षीणायुषो महाराज तरुणा वृद्धशीलिनः। तरुणानां च यच्छीलं तद्वृद्धेषु प्रजायते ।।

kṣīṇāyuṣo mahārāja taruṇā vṛddhaśīlinaḥ| taruṇānāṃ ca yacchīlaṃ tadvṛddheṣu prajāyate ||

Verse 63

विपरीतास्तदा नार्यो वञ्चयित्वाऽर्हतः पतीन्। व्युच्चरन्त्यपि दुःशीला दासैः पशुभिरेव च ।। पुरुषादानि वृकव्याघ्रादीनि चैत्येष देवतास्थानेषु ।।

viparītāstadā nāryo vañcayitvā'rhataḥ patīn| vyuccarantyapi duḥśīlā dāsaiḥ paśubhireva ca || puruṣādāni vṛkavyāghrādīni caityeṣa devatāsthāneṣu ||

Verse 64

वीरपत्न्यस्तथा नार्यः संश्रयन्ति नरान्नृप। भर्तारमपि जीवन्तमन्यान्व्यभिचरन्त्युत ।।

vīrapatnyastathā nāryaḥ saṃśrayanti narānnṛpa| bhartāramapi jīvantamanyānvyabhicarantyuta ||

Verse 65

तस्मिन्युगसहस्रान्ते संप्राप्ते चायुषः क्षये। अनावृष्टिर्महाराज जायते बहुवार्षिकी ।।

tasminyugasahasrānte saṃprāpte cāyuṣaḥ kṣaye| anāvṛṣṭirmahārāja jāyate bahuvārṣikī ||

Verse 66

ततस्तान्यल्पसाराणि सत्वानि क्षुधितानि वै। प्रलयं यान्ति भूयिष्ठं पृथिव्यां पृथिवीपते ।।

tatastānyalpasārāṇi satvāni kṣudhitāni vai| pralayaṃ yānti bhūyiṣṭhaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate ||

Verse 67

ततो दिनकरैर्दीप्तैः सप्तभिर्मनुजाधिप। पीयते सलिलं सर्वं समुद्रेषु सरित्सु च ।।

tato dinakarairdīptaiḥ saptabhirmanujādhipa| pīyate salilaṃ sarvaṃ samudreṣu saritsu ca ||

Verse 68

यच्च रकाष्ठं तृणं चापि शुष्कं चार्द्रं च भारत। सर्वं तद्भस्मसाद्भूतं दृश्यते भरतर्षभ ।।

yacca rakāṣṭhaṃ tṛṇaṃ cāpi śuṣkaṃ cārdraṃ ca bhārata| sarvaṃ tadbhasmasādbhūtaṃ dṛśyate bharatarṣabha ||

Verse 69

ततः संवर्तको वह्निर्वायुना सह भारत। लोकमाविशते पूर्वमादित्यैरुपशोषितम् ।।

tataḥ saṃvartako vahnirvāyunā saha bhārata| lokamāviśate pūrvamādityairupaśoṣitam ||

Verse 70

ततः स पृथिवीं भित्त्वा प्रविश्य च रसातलम्। रदेवदानवयक्षाणां भयं जनयते महत् ।।

tataḥ sa pṛthivīṃ bhittvā praviśya ca rasātalam| radevadānavayakṣāṇāṃ bhayaṃ janayate mahat ||

Verse 71

निरदहन्नागलोकं च यच्च किंचित्क्षिताविह। अधस्तात्पृथिवीपाल सर्वं नाशयते क्षणात् ।।

niradahannāgalokaṃ ca yacca kiṃcitkṣitāviha| adhastātpṛthivīpāla sarvaṃ nāśayate kṣaṇāt ||

Verse 72

ततो योजनविंशानां सहस्राणि शतानि च। निर्दहत्यशिवो वायुः स च संवर्तकोऽनलः ।।

tato yojanaviṃśānāṃ sahasrāṇi śatāni ca| nirdahatyaśivo vāyuḥ sa ca saṃvartako'nalaḥ ||

Verse 73

सदेवासुरगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम्। ततो दहति दीप्तः स सर्वमेव जगद्विभुः ।।

sadevāsuragandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam| tato dahati dīptaḥ sa sarvameva jagadvibhuḥ ||

Verse 74

ततो गजकुलप्रख्यास्तजिन्मालाविभूषिताः। उत्तिष्ठन्ति महामेघा नभस्यद्भुतदर्शनाः ।।

tato gajakulaprakhyāstajinmālāvibhūṣitāḥ| uttiṣṭhanti mahāmeghā nabhasyadbhutadarśanāḥ ||

Verse 75

केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसन्निभाः। केचित्किञ्जल्कसंकाशाः केचित्पीताः पयोधराः ।।

kecinnīlotpalaśyāmāḥ kecitkumudasannibhāḥ| kecitkiñjalkasaṃkāśāḥ kecitpītāḥ payodharāḥ ||

Verse 76

केचिद्धारिद्रसंकाशाः कारण्डवनिभास्तथा। केचित्कमलपत्राभाः केचिद्धिङ्गुलसप्रभाः ।।

keciddhāridrasaṃkāśāḥ kāraṇḍavanibhāstathā| kecitkamalapatrābhāḥ keciddhiṅgulasaprabhāḥ ||

Verse 77

केचित्पुरवराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः। केचिदञ्जनसंकाशाः केचिन्मकरसन्निभाः ।।

kecitpuravarākārāḥ kecidgajakulopamāḥ| kecidañjanasaṃkāśāḥ kecinmakarasannibhāḥ ||

Verse 78

विद्युन्मालापिनद्धाङ्गाः समुत्तिष्ठन्ति वै घनाः। घोररूपा महाराज घोरस्वननिनादिताः ।।

vidyunmālāpinaddhāṅgāḥ samuttiṣṭhanti vai ghanāḥ| ghorarūpā mahārāja ghorasvananināditāḥ ||

Verse 79

ततो जलघराः सर्वं व्याप्नुवनति नभस्तलम्। गर्जन्तः पृथिवीपाल पृथिवीधरसन्निभाः ।।

tato jalagharāḥ sarvaṃ vyāpnuvanati nabhastalam| garjantaḥ pṛthivīpāla pṛthivīdharasannibhāḥ ||

Verse 80

तैरियं पृथिवी सर्वा सपर्वतवनाकरा। आपूर्यते महाराज सलिलौघपरिप्लुता ।।

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saparvatavanākarā| āpūryate mahārāja salilaughapariplutā ||

Verse 81

ततस्ते जलदा घोरा राविणः पुरुषर्षभ। पर्वतान्प्लावयन्त्याशु चोदिताः परमेष्ठिना ।।

tataste jaladā ghorā rāviṇaḥ puruṣarṣabha| parvatānplāvayantyāśu coditāḥ parameṣṭhinā ||

Verse 82

वर्षमाणा महत्तोयं पूरयन्तो वसुंधराम्। सुघोरमशिवं रौद्रं नाशयनति च पावकम् ।।

varṣamāṇā mahattoyaṃ pūrayanto vasuṃdharām| sughoramaśivaṃ raudraṃ nāśayanati ca pāvakam ||

Verse 83

ततो द्वादशवर्षाणि पयोदास्त उपप्लवे। धाराभिः पूरयन्तो वै चोद्यमाना महात्मना ।।

tato dvādaśavarṣāṇi payodāsta upaplave| dhārābhiḥ pūrayanto vai codyamānā mahātmanā ||

Verse 84

ततः समुद्रः स्वां वेलामतिक्रामति भारत। पर्वताश्च विदीर्यन्ते मही चापि विदीर्यते ।।

tataḥ samudraḥ svāṃ velāmatikrāmati bhārata| parvatāśca vidīryante mahī cāpi vidīryate ||

Verse 85

सर्वतः सहसा भ्रान्तास्ते पयोदा नभस्तलम्। संवेष्टयित्वा नश्यन्ति वायुवेगपराहताः ।।

sarvataḥ sahasā bhrāntāste payodā nabhastalam| saṃveṣṭayitvā naśyanti vāyuvegaparāhatāḥ ||

Verse 86

कततस्तं मारुतं घोरं स्वयंभूर्मनुजाधिप। आदिः पद्मालयो देवः पीत्वा स्वपिति भारत ।। अर्हतः योग्यान् ।।

katatastaṃ mārutaṃ ghoraṃ svayaṃbhūrmanujādhipa| ādiḥ padmālayo devaḥ pītvā svapiti bhārata || arhataḥ yogyān ||

Verse 87

तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे। नष्टे देवासुरगणए यक्षराक्षसवर्जिते ।।

tasminnekārṇave ghore naṣṭe sthāvarajaṅgame| naṣṭe devāsuragaṇae yakṣarākṣasavarjite ||

Verse 88

निर्मनुष्ये महीपाल निःश्वापदमहीरुहे। अनन्तरिक्षे लोकेऽस्मिन्भ्रमाम्येकोऽहमातुरः ।।

nirmanuṣye mahīpāla niḥśvāpadamahīruhe| anantarikṣe loke'sminbhramāmyeko'hamāturaḥ ||

Verse 89

एकार्णवे जले घोरे विचरन्पार्थिवोत्तम। अपश्यन्सर्वभूतानि वैक्लब्यमगमं ततः ।।

ekārṇave jale ghore vicaranpārthivottama| apaśyansarvabhūtāni vaiklabyamagamaṃ tataḥ ||

Verse 90

ततः सुदीर्घं गत्वाऽहं प्लवमानो धराधिप। श्रान्तः क्वचिन्न शरणं लब्धवानस्म्यतन्द्रितः ।।

tataḥ sudīrghaṃ gatvā'haṃ plavamāno dharādhipa| śrāntaḥ kvacinna śaraṇaṃ labdhavānasmyatandritaḥ ||

Verse 91

ततः कदाचित्पश्यामि तस्मिन्सलिलसंनिघौ। न्यग्रोधं सुमहान्तं वै विशालं पृथिवीपते ।।

tataḥ kadācitpaśyāmi tasminsalilasaṃnighau| nyagrodhaṃ sumahāntaṃ vai viśālaṃ pṛthivīpate ||

Verse 92

शाखायां तस्य वृक्षस्य विस्तीर्णायां नराधिप। पर्यङ्के पृथिवीपाल दिव्यास्तरणसंस्तृते ।।

śākhāyāṃ tasya vṛkṣasya vistīrṇāyāṃ narādhipa| paryaṅke pṛthivīpāla divyāstaraṇasaṃstṛte ||

Verse 93

उपविष्टं महाराज पद्मेन्दुसदृशाननम्। फुल्लपद्मविशालाक्षं बालं पश्यामि भारत ।।

upaviṣṭaṃ mahārāja padmendusadṛśānanam| phullapadmaviśālākṣaṃ bālaṃ paśyāmi bhārata ||

Verse 94

ततो मे पृतिवीपाल विस्मयः सुमहाभूत्। कथं त्वयं शिशुः शेते लोके नाशमुपागते ।।

tato me pṛtivīpāla vismayaḥ sumahābhūt| kathaṃ tvayaṃ śiśuḥ śete loke nāśamupāgate ||

Verse 95

तपसा चिन्तयंश्चापि तं शिशुं नोपलक्षये। भूतं भव्यं भविष्यं च जानन्नपि नराधिप ।।

tapasā cintayaṃścāpi taṃ śiśuṃ nopalakṣaye| bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca jānannapi narādhipa ||

Verse 96

अतसीपुष्पवर्णाभः श्रीवत्सकृतभूषणः। साक्षाल्लक्ष्म्या इवावास स तदा प्रतिभाति मे ।।

atasīpuṣpavarṇābhaḥ śrīvatsakṛtabhūṣaṇaḥ| sākṣāllakṣmyā ivāvāsa sa tadā pratibhāti me ||

Verse 97

ततो मामब्रवीद्बालः स पद्मनिभलोचनः। श्रीवत्सधारी द्युतिमान्वाक्यं श्रुतिसुखावहम् ।।

tato māmabravīdbālaḥ sa padmanibhalocanaḥ| śrīvatsadhārī dyutimānvākyaṃ śrutisukhāvaham ||

Verse 98

जानामि त्वां परिश्रान्तं तात विश्रामकाङ्क्षिणम्। मार्कण्डेय महासत्वं यावदिच्छसि भार्गव ।।

jānāmi tvāṃ pariśrāntaṃ tāta viśrāmakāṅkṣiṇam| mārkaṇḍeya mahāsatvaṃ yāvadicchasi bhārgava ||

Verse 99

अभ्यन्तरं शरीरं मे प्रविश्य मुनिसत्तम। आस्खेह विहितो वासः प्रसादस्ते कृतो मया ।।

abhyantaraṃ śarīraṃ me praviśya munisattama| āskheha vihito vāsaḥ prasādaste kṛto mayā ||

Verse 100

ततो बालेन तेनैव मुक्तस्यासीत्तदा मम। निर्वेदो जीविते दीर्घे मनुष्यत्वे च भारत ।।

tato bālena tenaiva muktasyāsīttadā mama| nirvedo jīvite dīrghe manuṣyatve ca bhārata ||

Verse 101

ततो बालेन तेनास्यं सहसा विवृतं कृतम्। तस्याहमवशो वक्रे दैवयोगात्प्रवेशितः ।।

tato bālena tenāsyaṃ sahasā vivṛtaṃ kṛtam| tasyāhamavaśo vakre daivayogātpraveśitaḥ ||

Verse 102

ततः प्रविष्टस्तत्कुक्षिं सहसा मनुजाधिप। सराष्ट्रनगराकीर्णां कृत्स्नां पश्यामि मेदिनीम् ।।

tataḥ praviṣṭastatkukṣiṃ sahasā manujādhipa| sarāṣṭranagarākīrṇāṃ kṛtsnāṃ paśyāmi medinīm ||

Verse 103

गङ्गां शतद्रुं सीतां च यमुनामथ कौशिकीम्। चर्मण्वतींवेत्रवतीं चन्द्रभागां सरस्वतीम् ।।

gaṅgāṃ śatadruṃ sītāṃ ca yamunāmatha kauśikīm| carmaṇvatīṃvetravatīṃ candrabhāgāṃ sarasvatīm ||

Verse 104

सिन्धुं चैव विपाशां च नदीं गोदावरीमपि। वस्वोकसारां नलिनीं नर्मदां चैव भारत ।।

sindhuṃ caiva vipāśāṃ ca nadīṃ godāvarīmapi| vasvokasārāṃ nalinīṃ narmadāṃ caiva bhārata ||

Verse 105

नदीं ताम्रां च वेणां च पुण्यतोयां शुभावहाम्। सुवेणां कृष्णवेणां च इरामां च महानदीम् ।।

nadīṃ tāmrāṃ ca veṇāṃ ca puṇyatoyāṃ śubhāvahām| suveṇāṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca irāmāṃ ca mahānadīm ||

Verse 106

वितस्तां च महाराज कावेरीं च महानदीम्। तुङ्गभद्रां कृष्णवेणीं कमलां च महानदीम्। शोणं च पुरुषव्याघ्र विशल्यां किंपुनामपि ।।

vitastāṃ ca mahārāja kāverīṃ ca mahānadīm| tuṅgabhadrāṃ kṛṣṇaveṇīṃ kamalāṃ ca mahānadīm| śoṇaṃ ca puruṣavyāghra viśalyāṃ kiṃpunāmapi ||

Verse 107

एताश्चान्याश्च नद्योऽहं पृथिव्यां या नरोत्तम। परिक्रामन्प्रपश्यामि तस्य कुक्षौ महात्मनः ।।

etāścānyāśca nadyo'haṃ pṛthivyāṃ yā narottama| parikrāmanprapaśyāmi tasya kukṣau mahātmanaḥ ||

Verse 108

ततः समुद्रं पश्मामि यादोगणनिषेवितम्। रत्नाकरममित्रघ्न पयसोनिधिमुत्तमम् ।।

tataḥ samudraṃ paśmāmi yādogaṇaniṣevitam| ratnākaramamitraghna payasonidhimuttamam ||

Verse 109

ततः पश्यामि गगनं चन्द्रसूर्यविराजितम्। जाज्वल्यमानं तेजोभिः पावकार्कसमप्रभम् ।।

tataḥ paśyāmi gaganaṃ candrasūryavirājitam| jājvalyamānaṃ tejobhiḥ pāvakārkasamaprabham ||

Verse 110

पश्यामि च महीं राजन्काननैरुपशोभिताम्। सपर्वतवनद्वीपां निम्नगाशतसंकुलाम् ।।

paśyāmi ca mahīṃ rājankānanairupaśobhitām| saparvatavanadvīpāṃ nimnagāśatasaṃkulām ||

Verse 111

यजन्ते हि ततो राजन्ब्राह्मणा बहुभिर्मखैः। क्षत्रियाश् प्रवर्तन्ते सर्ववर्णानुरञ्जनैः ।।

yajante hi tato rājanbrāhmaṇā bahubhirmakhaiḥ| kṣatriyāś pravartante sarvavarṇānurañjanaiḥ ||

Verse 112

वैश्याः कृषिं यथान्यायं कारयन्ति नराधिप। शुश्रूषायां च निरता द्विजानां वृषलास्तथा ।।

vaiśyāḥ kṛṣiṃ yathānyāyaṃ kārayanti narādhipa| śuśrūṣāyāṃ ca niratā dvijānāṃ vṛṣalāstathā ||

Verse 113

ततः परिपतन्राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः। हिमवन्तं च पश्यामि हेमकूटं च पर्वतम् ।।

tataḥ paripatanrājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ| himavantaṃ ca paśyāmi hemakūṭaṃ ca parvatam ||

Verse 114

निषधं चापि पश्यामि श्वेतं च रजतान्वितम्। पश्यामि च महीपाल पर्वतं गन्धमादनम् ।।

niṣadhaṃ cāpi paśyāmi śvetaṃ ca rajatānvitam| paśyāmi ca mahīpāla parvataṃ gandhamādanam ||

Verse 115

मन्दरं मनुजव्याघ्र नीलं चापि महागिरिम्। पश्यामि च महाराज मेरु कनकपर्वतम् ।।

mandaraṃ manujavyāghra nīlaṃ cāpi mahāgirim| paśyāmi ca mahārāja meru kanakaparvatam ||

Verse 116

महेन्द्रं चैव पश्यामि विन्ध्यं च गिरिमुत्तमम्। मलयं चापि पश्यामि पारियात्रं च पर्वतम् ।।

mahendraṃ caiva paśyāmi vindhyaṃ ca girimuttamam| malayaṃ cāpi paśyāmi pāriyātraṃ ca parvatam ||

Verse 117

एते चान्ये च बहवो यावन्तः पृथिवीधराः। तस्योदरे मया दृष्टाः सर्वे रत्नविभूषिताः ।।

ete cānye ca bahavo yāvantaḥ pṛthivīdharāḥ| tasyodare mayā dṛṣṭāḥ sarve ratnavibhūṣitāḥ ||

Verse 118

सिंहान्व्याघ्रान्वराहांश्च पश्यामि मनुजाधिप। पृथिव्यां यानि चान्यानि सत्त्वानि जगतीपते। तानि सर्वाण्यहं तत्र पश्यन्पर्यचरं तदा ।।

siṃhānvyāghrānvarāhāṃśca paśyāmi manujādhipa| pṛthivyāṃ yāni cānyāni sattvāni jagatīpate| tāni sarvāṇyahaṃ tatra paśyanparyacaraṃ tadā ||

Verse 119

कुक्षौ तस् नरव्याघ्र प्रविष्टः संचरन्दिशः। शक्रादींश्चापि पश्यामि कृत्स्नान्देवगणानहम् ।।

kukṣau tas naravyāghra praviṣṭaḥ saṃcarandiśaḥ| śakrādīṃścāpi paśyāmi kṛtsnāndevagaṇānaham ||

Verse 120

साध्यान्रुद्रांस्तथाऽऽदित्यान्गुह्यकान्पितरस्तथा। सर्पान्नागान्सुपर्णांश्च वसूनप्यश्विनावपि ।।

sādhyānrudrāṃstathā''dityānguhyakānpitarastathā| sarpānnāgānsuparṇāṃśca vasūnapyaśvināvapi ||

Verse 121

गन्धर्वाप्सरसो यक्षानृषींश्चैव महीपते। दैत्यदानवसङ्घांश्च नागांश्च मनुजाधिप ।।

gandharvāpsaraso yakṣānṛṣīṃścaiva mahīpate| daityadānavasaṅghāṃśca nāgāṃśca manujādhipa ||

Verse 122

सिंहिकातनयांश्चापि ये चान्ये सुरशत्रवः। यच्च किंचिन्मया लोके दृष्टं स्थावरजङ्गमम् ।।

siṃhikātanayāṃścāpi ye cānye suraśatravaḥ| yacca kiṃcinmayā loke dṛṣṭaṃ sthāvarajaṅgamam ||

Verse 123

सर्वं पश्याम्यहं राजंस्तस्य कुक्षौ महात्मनः। त्वरमाणः फलाहारः कृत्स्नं जगदिदं विभो ।।

sarvaṃ paśyāmyahaṃ rājaṃstasya kukṣau mahātmanaḥ| tvaramāṇaḥ phalāhāraḥ kṛtsnaṃ jagadidaṃ vibho ||

Verse 124

अन्तःशरीरे तस्याहं वर्षाणामधिकं शतम्। न च पश्यामि यस्याहं देहस्यान्तं कदाचन ।।

antaḥśarīre tasyāhaṃ varṣāṇāmadhikaṃ śatam| na ca paśyāmi yasyāhaṃ dehasyāntaṃ kadācana ||

Verse 125

सततं धावमानश्च चिन्तयानो विशांपते। भ्रमंस्तत्र महीपाल यदा वर्षगणान्बहून्। आसादयामि नैवान्तं तस्य राजन्महात्मनः ।।

satataṃ dhāvamānaśca cintayāno viśāṃpate| bhramaṃstatra mahīpāla yadā varṣagaṇānbahūn| āsādayāmi naivāntaṃ tasya rājanmahātmanaḥ ||

Verse 126

ततस्तमेव शरणं गतोस्मि विधिवत्तदा। वरेण्यं वरदं देवं मनसा कर्मणैव च ।।

tatastameva śaraṇaṃ gatosmi vidhivattadā| vareṇyaṃ varadaṃ devaṃ manasā karmaṇaiva ca ||

Verse 127

ततोऽहं सहसा राजन्वायुवेगेन निःसृतः। महात्मनो मुखात्तस्य विवृतात्पुरुषोत्तम ।।

tato'haṃ sahasā rājanvāyuvegena niḥsṛtaḥ| mahātmano mukhāttasya vivṛtātpuruṣottama ||

Verse 128

ततस्तस्यैव शाखायां न्यग्रोधस्य विशांपते। आस्ते मनुजशार्दूल कृत्स्नमादाय वै जगत् ।।

tatastasyaiva śākhāyāṃ nyagrodhasya viśāṃpate| āste manujaśārdūla kṛtsnamādāya vai jagat ||

Verse 129

ते नैव बालवेषेण श्रीवत्सकृतलक्षणम्। आसीनं तं नरव्याघ्र पश्याम्यमिततेजसम् ।।

te naiva bālaveṣeṇa śrīvatsakṛtalakṣaṇam| āsīnaṃ taṃ naravyāghra paśyāmyamitatejasam ||

Verse 130

ततो मामब्रवीद्बालः स प्रीतः प्रहसन्निव। श्रीवत्सधारी द्युतिमान्पीतवासा महाद्युतिः ।।

tato māmabravīdbālaḥ sa prītaḥ prahasanniva| śrīvatsadhārī dyutimānpītavāsā mahādyutiḥ ||

Verse 131

अपीदानीं शरीरेऽस्मिन्मामके मुनिसत्तम। उषितस्त्वं परिश्रान्तो मार्कण्डेय ब्रवीहि मे ।।

apīdānīṃ śarīre'sminmāmake munisattama| uṣitastvaṃ pariśrānto mārkaṇḍeya bravīhi me ||

Verse 132

मुहूर्तादथ मे दृष्टिः प्रादुर्भूता पुनर्नवा। मायानिर्मुक्तमात्मनमपश्यं लब्धचेतसम् ।।

muhūrtādatha me dṛṣṭiḥ prādurbhūtā punarnavā| māyānirmuktamātmanamapaśyaṃ labdhacetasam ||

Verse 133

तस्य ताम्रतलौ तात चरणौ सुप्रतिष्ठितौ। सुजातौ मृदुरक्ताभिरङ्गुलीभिर्विराजितौ ।।

tasya tāmratalau tāta caraṇau supratiṣṭhitau| sujātau mṛduraktābhiraṅgulībhirvirājitau ||

Verse 134

प्रयत्नेन मया मूर्ध्ना गृहीत्वा ह्यभिवनदितौ। दृष्ट्वाऽपरिमितं तस् प्रभावममितौजसः ।।

prayatnena mayā mūrdhnā gṛhītvā hyabhivanaditau| dṛṣṭvā'parimitaṃ tas prabhāvamamitaujasaḥ ||

Verse 135

विनयेनाञ्जलिं कृत्वाप्रयत्नेनोपगम्य ह। दृष्टो मया स भूतात्मा देवः कमललोचनः ।।

vinayenāñjaliṃ kṛtvāprayatnenopagamya ha| dṛṣṭo mayā sa bhūtātmā devaḥ kamalalocanaḥ ||

Verse 136

तमहं प्राञ्जलिर्भूत्वा नमस्कृत्येदमब्रवम्। ज्ञातुमिच्छामि देव त्वां मायां चैतां तवोत्तमाम् ।।

tamahaṃ prāñjalirbhūtvā namaskṛtyedamabravam| jñātumicchāmi deva tvāṃ māyāṃ caitāṃ tavottamām ||

Verse 137

आस्येनानुप्रविष्टोऽहं शरीरे भगवंस्तव। दृष्टवानखिलाँल्लोकान्समस्तान्जठरे हि ते ।।

āsyenānupraviṣṭo'haṃ śarīre bhagavaṃstava| dṛṣṭavānakhilā~llokānsamastānjaṭhare hi te ||

Verse 138

तव देव शरीरस्था देवदानवराक्षसाः। यक्षगन्धर्वनागाश्च जगत्स्थावरजङ्गमम् ।।

tava deva śarīrasthā devadānavarākṣasāḥ| yakṣagandharvanāgāśca jagatsthāvarajaṅgamam ||

Verse 139

त्वत्प्रसादाच्च मे देव स्मृतिर्न परिहीयते। द्रुतमन्तःशरीरे ते सततं परिवर्तिनः ।।

tvatprasādācca me deva smṛtirna parihīyate| drutamantaḥśarīre te satataṃ parivartinaḥ ||

Verse 140

निर्गतोऽहमकामस्तु इच्छया ते महाप्रभो। यतिष्ये पुण्डरीकाक्ष ज्ञातुं त्वाऽहमनिन्दितं ।।

nirgato'hamakāmastu icchayā te mahāprabho| yatiṣye puṇḍarīkākṣa jñātuṃ tvā'hamaninditaṃ ||

Verse 141

इह भूत्वा शिशुः साक्षात्किं भवानवतिष्ठते। पीत्वा जगदिदं सर्वमेतदाख्यातुमर्हसि ।।

iha bhūtvā śiśuḥ sākṣātkiṃ bhavānavatiṣṭhate| pītvā jagadidaṃ sarvametadākhyātumarhasi ||

Verse 142

किमर्थं च जगत्सर्वं शरीरस्थं तवानघ। कियन्तं च त्वया कालमिह स्थेयमरिंदम ।।

kimarthaṃ ca jagatsarvaṃ śarīrasthaṃ tavānagha| kiyantaṃ ca tvayā kālamiha stheyamariṃdama ||

Verse 143

एतदिच्छामि देवेश श्रोतुं ब्राह्मणकाम्यया। त्वत्तः कमलपत्राक्षं विस्तरेण यथातथम्। महद्ध्येतदचिन्त्यं च यदहं दृष्टवान्प्रभो ।।

etadicchāmi deveśa śrotuṃ brāhmaṇakāmyayā| tvattaḥ kamalapatrākṣaṃ vistareṇa yathātatham| mahaddhyetadacintyaṃ ca yadahaṃ dṛṣṭavānprabho ||

Verse 144

इत्युक्तः स मया श्रीमान्देवदेवो महाद्युतिः। सान्त्वयन्मामिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ।।

ityuktaḥ sa mayā śrīmāndevadevo mahādyutiḥ| sāntvayanmāmidaṃ vākyamuvāca vadatāṃvaraḥ ||