Adhyaya 190

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति मत्स्यरूपिणो हरेर्वैवस्वतमनोश्च चरितप्रतिपादकमस्योपाख्यानकथनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः स पाण्डवो भूयो मार्कण्डेयमुवाच ह। कथयस्वति चरितं मनोर्वैवस्वतस्य च ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati matsyarūpiṇo harervaivasvatamanośca caritapratipādakamasyopākhyānakathanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sa pāṇḍavo bhūyo mārkaṇḍeyamuvāca ha| kathayasvati caritaṃ manorvaivasvatasya ca ||

Verse 2

मार्कण्डेय उवाच। विवस्वतः सुतो राजन्महर्षिः सुप्रतापवान्। बभूव नरशार्दूल प्रजापतिसमद्युतिः ।।

mārkaṇḍeya uvāca| vivasvataḥ suto rājanmaharṣiḥ supratāpavān| babhūva naraśārdūla prajāpatisamadyutiḥ ||

Verse 3

ओजसातेजसा लक्ष्म्या तपसा च विशेषतः। अतिचक्राम पितरं मनुः स्वंच पितामहम् ।।

ojasātejasā lakṣmyā tapasā ca viśeṣataḥ| aticakrāma pitaraṃ manuḥ svaṃca pitāmaham ||

Verse 4

ऊर्ध्वबाहुर्विशालायां बदर्यां स नराधिपः। एकपादस्थितस्तीव्रं चकार सुमहत्तपः ।।

ūrdhvabāhurviśālāyāṃ badaryāṃ sa narādhipaḥ| ekapādasthitastīvraṃ cakāra sumahattapaḥ ||

Verse 5

अवाकूशिरास्तथा चापि नेत्रैरनिमिषैर्दृढम्। सोऽतप्यत तपो घोरं वर्षाणामयुतं तदा ।।

avākūśirāstathā cāpi netrairanimiṣairdṛḍham| so'tapyata tapo ghoraṃ varṣāṇāmayutaṃ tadā ||

Verse 6

तं कदाचित्तपस्यन्तमार्द्रचीरजटाधरम्। चीरिणीतीरमागम्य मत्स्यो वचनमब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि नवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 190 ।।

taṃ kadācittapasyantamārdracīrajaṭādharam| cīriṇītīramāgamya matsyo vacanamabravīt || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi navatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 190 ||

Verse 7

भगवन्क्षुद्रमत्स्येस्मि बलवद्भ्यो भयंमम। मत्स्येभ्यो हि ततो मां त्वं त्रातुमर्हसि सुव्रत ।।

bhagavankṣudramatsyesmi balavadbhyo bhayaṃmama| matsyebhyo hi tato māṃ tvaṃ trātumarhasi suvrata ||

Verse 8

दुर्बलं बलवन्तो हि मत्स्या मत्स्यं विशेषतः। भक्षयन्ति सदा वृत्तिर्विहिता नः सनातनी ।।

durbalaṃ balavanto hi matsyā matsyaṃ viśeṣataḥ| bhakṣayanti sadā vṛttirvihitā naḥ sanātanī ||

Verse 9

तस्माद्भयौघान्महतो मज्जन्तं मां विशेषतः। त्रातुमर्हसि कर्तास्मि कृतेप्रतिकृतं तव ।।

tasmādbhayaughānmahato majjantaṃ māṃ viśeṣataḥ| trātumarhasi kartāsmi kṛtepratikṛtaṃ tava ||

Verse 10

स मत्स्यवचनं श्रुत्वा कृपयाऽभिपरिप्लुतः। मनुर्वैवस्वतोऽगृह्णात्तं मत्स्यं पाणिना स्वयम् ।।

sa matsyavacanaṃ śrutvā kṛpayā'bhipariplutaḥ| manurvaivasvato'gṛhṇāttaṃ matsyaṃ pāṇinā svayam ||

Verse 11

उदकान्तमुपानीय मत्स्यं वैवस्वतो मनुः। अलिञ्जरे प्राक्षिपत्तं चन्द्रांशुसदृशप्रभम् ।। चीरिणीनदीविशेषः ।।

udakāntamupānīya matsyaṃ vaivasvato manuḥ| aliñjare prākṣipattaṃ candrāṃśusadṛśaprabham || cīriṇīnadīviśeṣaḥ ||

Verse 12

स तत्र ववृधे राजन्मत्स्यः परमसत्कृतः। पुत्रवत्स्वीकरोत्तस्मै मनुर्भावं विशेषतः ।।

sa tatra vavṛdhe rājanmatsyaḥ paramasatkṛtaḥ| putravatsvīkarottasmai manurbhāvaṃ viśeṣataḥ ||

Verse 13

अथ कालेन महता स मत्स्यः सुमहानभूत्। अलिञ्जरजले चैव नासौ समभवत्किल ।। अलिञ्जरे मणिकाख्यपात्रे ।।

atha kālena mahatā sa matsyaḥ sumahānabhūt| aliñjarajale caiva nāsau samabhavatkila || aliñjare maṇikākhyapātre ||

Verse 14

अथ मत्स्यो मनुं दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत। भगवन्साधु मेऽद्यान्यत्स्थानं संप्रतिपादय ।।

atha matsyo manuṃ dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata| bhagavansādhu me'dyānyatsthānaṃ saṃpratipādaya ||

Verse 15

उद्धृत्यालिञ्जरात्तस्मात्ततः स भगवान्मनुः। तं मत्स्यमनयद्वापीं महतीं स मनुस्तदा ।।

uddhṛtyāliñjarāttasmāttataḥ sa bhagavānmanuḥ| taṃ matsyamanayadvāpīṃ mahatīṃ sa manustadā ||

Verse 16

तत्रतं प्राक्षिपच्चापि मनुः परपुरंजय। अथावर्धत मत्स्यः स पुनर्वर्षगणान्बहून् ।।

tatrataṃ prākṣipaccāpi manuḥ parapuraṃjaya| athāvardhata matsyaḥ sa punarvarṣagaṇānbahūn ||

Verse 17

द्वियोजनायता वापी विस्तृताचापि योजनम्। तस्यां नासौ समभवन्मत्स्यो राजीवलोचन ।।

dviyojanāyatā vāpī vistṛtācāpi yojanam| tasyāṃ nāsau samabhavanmatsyo rājīvalocana ||

Verse 18

विचेष्टितुं च कौन्तेय मत्स्यो वाप्यां विशांपते। मनुं मत्स्यस्ततो दृष्ट्वा पुनरेवाभ्यभाषत ।।

viceṣṭituṃ ca kaunteya matsyo vāpyāṃ viśāṃpate| manuṃ matsyastato dṛṣṭvā punarevābhyabhāṣata ||

Verse 19

नय मां भगवन्साधो समुद्रमहिषीं प्रियाम्। गङ्गां नांत्रापि शक्तोस्मि वस्तुं मतिमतांवर ।।

naya māṃ bhagavansādho samudramahiṣīṃ priyām| gaṅgāṃ nāṃtrāpi śaktosmi vastuṃ matimatāṃvara ||

Verse 20

निदेशे हि मया तुभ्यं स्थातव्यमनसूयता। वृद्धिर्हि परमा प्राप्ता त्वत्कृते हि मयाऽनघ ।।

nideśe hi mayā tubhyaṃ sthātavyamanasūyatā| vṛddhirhi paramā prāptā tvatkṛte hi mayā'nagha ||

Verse 21

एवमुक्तो मनुर्मत्स्यमनयद्भगवान्वशी। नदीं गङ्गां तत्रचैनं स्वयं प्राक्षिपदेव च ।।

evamukto manurmatsyamanayadbhagavānvaśī| nadīṃ gaṅgāṃ tatracainaṃ svayaṃ prākṣipadeva ca ||

Verse 22

स तत्र ववृधे मत्स्यः कंचित्रालमरिंदम। गतः पुनर्मनुं दृष्ट्वा मत्स्यो वचनमब्रवीत् ।।

sa tatra vavṛdhe matsyaḥ kaṃcitrālamariṃdama| gataḥ punarmanuṃ dṛṣṭvā matsyo vacanamabravīt ||

Verse 23

गङ्गायां हि न शक्नोमि बृहत्त्वाच्चेष्टितुं प्रभो। समुद्रं नय मामाशु प्रसीद भगवन्निति ।।

gaṅgāyāṃ hi na śaknomi bṛhattvācceṣṭituṃ prabho| samudraṃ naya māmāśu prasīda bhagavanniti ||

Verse 24

उद्धृत्य गङ्गासलिलात्ततो मत्स्यं मनुः स्वयम्। समुद्रमनयत्पार्त तत्रचैनमवासृजत् ।।

uddhṛtya gaṅgāsalilāttato matsyaṃ manuḥ svayam| samudramanayatpārta tatracainamavāsṛjat ||

Verse 25

सुमहानपि मत्स्यस्तु स मनोर्नयतस्तदा। आसीद्यथेष्टहार्यश्च स्पर्शगन्धसुखश्च वै ।।

sumahānapi matsyastu sa manornayatastadā| āsīdyatheṣṭahāryaśca sparśagandhasukhaśca vai ||

Verse 26

यदा समुद्रे प्रक्षिप्तः स मत्स्यो ननुना तदा। तत एनमिदं वाक्यं स्मयमान इवाब्रवीत् ।।

yadā samudre prakṣiptaḥ sa matsyo nanunā tadā| tata enamidaṃ vākyaṃ smayamāna ivābravīt ||

Verse 27

भगवन्हि कृता रक्षा त्वया सर्वा विशेषतः। प्राप्तकालं तु यत्कार्यं त्वया तच्छ्रूयतां मम ।।

bhagavanhi kṛtā rakṣā tvayā sarvā viśeṣataḥ| prāptakālaṃ tu yatkāryaṃ tvayā tacchrūyatāṃ mama ||

Verse 28

अचिराद्भगवन्बौममिदं स्थावरजङ्गमम्। सर्वमेव महाभाग प्रलयं वै गमिष्यति ।।

acirādbhagavanbaumamidaṃ sthāvarajaṅgamam| sarvameva mahābhāga pralayaṃ vai gamiṣyati ||

Verse 29

संप्रक्षालनकालोऽयंलोकानां समुपस्थितः। तस्मात्त्वां बोधयाम्यद्ययत्ते हितमनुत्तमम् ।।

saṃprakṣālanakālo'yaṃlokānāṃ samupasthitaḥ| tasmāttvāṃ bodhayāmyadyayatte hitamanuttamam ||

Verse 30

त्रसानां स्तावराणां च यच्चेङ्गं यच्च नेङ्गति। तस्य सर्वस् संप्राप्तः कालः परमदारुणः ।। न समभवत्स्थूलत्वेन न ममावित्यर्थः ।।

trasānāṃ stāvarāṇāṃ ca yacceṅgaṃ yacca neṅgati| tasya sarvas saṃprāptaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ || na samabhavatsthūlatvena na mamāvityarthaḥ ||

Verse 31

नौश्च कारयितव्या ते दृढा युक्तवटारका। तत्र सप्तर्षिभिः सार्धमारुहेथा महामुने ।। त्रसानां जङ्गमानाम्। इङ्गं चलनशीलं वृक्षादि। नेङ्गति पाषाणादि। कालोऽन्तः ।।

nauśca kārayitavyā te dṛḍhā yuktavaṭārakā| tatra saptarṣibhiḥ sārdhamāruhethā mahāmune || trasānāṃ jaṅgamānām| iṅgaṃ calanaśīlaṃ vṛkṣādi| neṅgati pāṣāṇādi| kālo'ntaḥ ||

Verse 32

बीजानि चैव सर्वाणि यथोक्तानि मया पुरा। तस्यामारोहयेर्नावि सुसंगुप्तानि भागशः ।। वटारका रज्जुः ।।

bījāni caiva sarvāṇi yathoktāni mayā purā| tasyāmārohayernāvi susaṃguptāni bhāgaśaḥ || vaṭārakā rajjuḥ ||

Verse 33

नौस्थश्च मां प्रतीक्षेथास्ततो मुनिजनप्रिय। आगमिष्याम्यहं शृङ्गी विज्ञेयस्तेन तापस ।।

nausthaśca māṃ pratīkṣethāstato munijanapriya| āgamiṣyāmyahaṃ śṛṅgī vijñeyastena tāpasa ||

Verse 34

एवमेतत्त्वया कार्यमापृष्टोसि व्रजाम्यहम्। ता न शक्या महत्यो वै आपस्तर्तुं मया विना। नातिशङ्क्यमिदं चापि वचनं मे त्वया विभो ।।

evametattvayā kāryamāpṛṣṭosi vrajāmyaham| tā na śakyā mahatyo vai āpastartuṃ mayā vinā| nātiśaṅkyamidaṃ cāpi vacanaṃ me tvayā vibho ||

Verse 35

एवं करिष्य इति तं स मत्स्यं प्रत्यभाषत। जग्मतुश्च यथाकाममनुज्ञाप्य परस्परम् ।।

evaṃ kariṣya iti taṃ sa matsyaṃ pratyabhāṣata| jagmatuśca yathākāmamanujñāpya parasparam ||

Verse 36

ततो मनुर्महाराज यथोक्तं मत्स्यकेन ह। बीजान्यादाय सर्वाणि सागरं पुप्लुवे तदा। नौकया शुभयावीर महोर्मिणमरिंदम ।।

tato manurmahārāja yathoktaṃ matsyakena ha| bījānyādāya sarvāṇi sāgaraṃ pupluve tadā| naukayā śubhayāvīra mahormiṇamariṃdama ||

Verse 37

चिन्तयामास च मनुस्तं मत्स्यं पृथिवीपते। सच तच्चिन्तितं ज्ञात्वा मत्स्यः परपुरंजय। शृङ्गी तत्राजगागाशु तदा भरतसत्तम ।।

cintayāmāsa ca manustaṃ matsyaṃ pṛthivīpate| saca taccintitaṃ jñātvā matsyaḥ parapuraṃjaya| śṛṅgī tatrājagāgāśu tadā bharatasattama ||

Verse 38

तं दृष्ट्वा मनुजव्याघ्र मनुर्मत्स्यं जलार्णवे। शृङ्गिणं तं यथोक्तेन रूपेणाद्रिमिवोच्छ्रितम् ।।

taṃ dṛṣṭvā manujavyāghra manurmatsyaṃ jalārṇave| śṛṅgiṇaṃ taṃ yathoktena rūpeṇādrimivocchritam ||

Verse 39

वटारकमयं पाशमथ मत्स्यस्य मूर्धनि। मनुर्मनुजशार्दूल तस् शृङ्गे न्यवेशयत् ।।

vaṭārakamayaṃ pāśamatha matsyasya mūrdhani| manurmanujaśārdūla tas śṛṅge nyaveśayat ||

Verse 40

संयतस्तेन पाशेन मत्स्यः परपुरंजय। वेगेन महता नावं प्राकर्षल्लवणाम्भसि ।।

saṃyatastena pāśena matsyaḥ parapuraṃjaya| vegena mahatā nāvaṃ prākarṣallavaṇāmbhasi ||

Verse 41

स ततार तया नावा समुद्रं मनुजेश्वर। नृत्यमानमिवोर्मीभिर्गर्जमानमिवाम्भसा ।। यथोक्तानि द्विजैः पुरा इति झ. पाठः ।।

sa tatāra tayā nāvā samudraṃ manujeśvara| nṛtyamānamivormībhirgarjamānamivāmbhasā || yathoktāni dvijaiḥ purā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 42

क्षोभ्यमाणा महावातैः सा नौस्तस्मिन्महोदधौ। घूर्णते चपलेव स्‌री मत्ता परपुरंजय ।।

kṣobhyamāṇā mahāvātaiḥ sā naustasminmahodadhau| ghūrṇate capaleva s‌rī mattā parapuraṃjaya ||

Verse 43

नैव भूमिर्न च दिशः प्रदिशो वा चकाशिरे। सर्वं सलिलमेवासीत्खं द्यौश्च नरपुङ्गव ।।

naiva bhūmirna ca diśaḥ pradiśo vā cakāśire| sarvaṃ salilamevāsītkhaṃ dyauśca narapuṅgava ||

Verse 44

एवंभूते तदा लोके संकुले भरतर्षभ। अदृश्यन्त सप्तर्षयो मनुर्मत्स्यस्तथैव च ।।

evaṃbhūte tadā loke saṃkule bharatarṣabha| adṛśyanta saptarṣayo manurmatsyastathaiva ca ||

Verse 45

एवं बहून्वर्षगणांस्तां नावं सोऽथ मत्स्यकः। चकर्षातन्द्रितो राजंस्तस्मिन्सलिलसंचये ।।

evaṃ bahūnvarṣagaṇāṃstāṃ nāvaṃ so'tha matsyakaḥ| cakarṣātandrito rājaṃstasminsalilasaṃcaye ||

Verse 46

ततो हिमवतः शृङ्गं यत्परं भरतर्षभ। तत्राकर्षत्ततो नावं स मत्स्यः कुरुनन्दन ।।

tato himavataḥ śṛṅgaṃ yatparaṃ bharatarṣabha| tatrākarṣattato nāvaṃ sa matsyaḥ kurunandana ||

Verse 47

अथाब्रवीत्तदा मत्स्यस्तानृषीन्प्रहसञ्शनैः। अस्मिन्हिमवतः शृङ्गे नावं बध्नीत माचिरम् ।।

athābravīttadā matsyastānṛṣīnprahasañśanaiḥ| asminhimavataḥ śṛṅge nāvaṃ badhnīta māciram ||

Verse 48

सा बद्धा तत्र तैस्तूर्णमृषिभिर्भरतर्षभ। नौर्मत्स्यस्य वचः श्रुत्वा शृङ्गे हिमवतस्तदा ।।

sā baddhā tatra taistūrṇamṛṣibhirbharatarṣabha| naurmatsyasya vacaḥ śrutvā śṛṅge himavatastadā ||

Verse 49

तच्च नौबन्धनं नाम शृङ्गं हिमवतः परम्। ख्यातमद्यापि कौन्तेय तद्विद्धि भरतर्षभ ।।

tacca naubandhanaṃ nāma śṛṅgaṃ himavataḥ param| khyātamadyāpi kaunteya tadviddhi bharatarṣabha ||

Verse 50

अथाब्रवीदनिमिषस्तानृषीन्सहितस्तदा। अहं प्रजापतिर्ब्रह्मा मत्परं नाधिगम्यते। मत्स्यरूपेण यूयं च मयाऽस्मान्मोक्षिता भयात् ।।

athābravīdanimiṣastānṛṣīnsahitastadā| ahaṃ prajāpatirbrahmā matparaṃ nādhigamyate| matsyarūpeṇa yūyaṃ ca mayā'smānmokṣitā bhayāt ||

Verse 51

मनुना च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानुपाः। स्रष्टव्याः सर्वलोकाश्चयच्चेङ्गं यच्चा नेङ्गति ।।

manunā ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānupāḥ| sraṣṭavyāḥ sarvalokāścayacceṅgaṃ yaccā neṅgati ||

Verse 52

तपसा चापि तीव्रेण प्रतिभाऽस्य भविष्यति। मत्प्रसादात्प्रजासर्गे न च मोहं गमिष्यति। इत्युक्त्वा वचनं मत्स्यः क्षणेनादर्शनं गतः ।।

tapasā cāpi tīvreṇa pratibhā'sya bhaviṣyati| matprasādātprajāsarge na ca mohaṃ gamiṣyati| ityuktvā vacanaṃ matsyaḥ kṣaṇenādarśanaṃ gataḥ ||

Verse 53

स्रष्टुकामः प्रजाश्चापि मनुर्वैवस्वतः स्वयम्। प्रमूढोऽभूत्प्रजासर्गे तपस्तेपे महत्ततः ।।

sraṣṭukāmaḥ prajāścāpi manurvaivasvataḥ svayam| pramūḍho'bhūtprajāsarge tapastepe mahattataḥ ||

Verse 54

तपसा महता युक्तः सोऽथ स्रष्टुं प्रचक्रमे। सर्वाः प्रजा मनुः साक्षाद्यथावद्भरतर्षभ ।।

tapasā mahatā yuktaḥ so'tha sraṣṭuṃ pracakrame| sarvāḥ prajā manuḥ sākṣādyathāvadbharatarṣabha ||

Verse 55

इत्येतन्मात्स्यकं नाम पुराणं परिकीर्तितम्। आख्यानमिदमाख्यातं सर्वपापहरं मया ।।

ityetanmātsyakaṃ nāma purāṇaṃ parikīrtitam| ākhyānamidamākhyātaṃ sarvapāpaharaṃ mayā ||

Verse 56

य इदं शृणुयान्नित्यं मनोश्चरितमादितः। स सुखी सर्वपूर्णार्थः सर्वलोकमियान्नरः ।।

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ manoścaritamāditaḥ| sa sukhī sarvapūrṇārthaḥ sarvalokamiyānnaraḥ ||