Adhyaya 189

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति दानाग्निहोत्रमोक्षादिनिरूपकतार्क्ष्यसरस्वतीसंवादानुवादः ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। अत्रैव च सरस्वत्या गीतं परपुरंजय। पृष्टया मुनिना वीर शृणु तार्क्ष्येण धीमता ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati dānāgnihotramokṣādinirūpakatārkṣyasarasvatīsaṃvādānuvādaḥ || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| atraiva ca sarasvatyā gītaṃ parapuraṃjaya| pṛṣṭayā muninā vīra śṛṇu tārkṣyeṇa dhīmatā ||

Verse 2

तार्क्ष्य उवाच। किंन श्रेयः पुरुषस्येह भद्रे कथं कुर्वन्न च्यवते स्वधर्मात्। आचक्ष्व मे चारुसर्वाङ्गि सर्वं त्वया शिष्टो न च्यवेयं स्वधर्मात् ।।

tārkṣya uvāca| kiṃna śreyaḥ puruṣasyeha bhadre kathaṃ kurvanna cyavate svadharmāt| ācakṣva me cārusarvāṅgi sarvaṃ tvayā śiṣṭo na cyaveyaṃ svadharmāt ||

Verse 3

कथं चाग्निं जुहुयां पूजये वा कस्मिन्काले केन धर्मो न नश्येत्। एतत्सर्वं सुभगे प्रब्रवीहि यथा लोकान्विरजाः संचरेयम् ।।

kathaṃ cāgniṃ juhuyāṃ pūjaye vā kasminkāle kena dharmo na naśyet| etatsarvaṃ subhage prabravīhi yathā lokānvirajāḥ saṃcareyam ||

Verse 4

मार्कण्डेय उवाच। एवं पृष्टा प्रीतियुक्तेन तेन शुश्रूषुणा चोत्तमबुद्दियुक्तम्। तार्क्ष्यं विप्रं धर्मयुक्तं हितं च सरस्वती वाक्यमिदं बभाषे ।।

mārkaṇḍeya uvāca| evaṃ pṛṣṭā prītiyuktena tena śuśrūṣuṇā cottamabuddiyuktam| tārkṣyaṃ vipraṃ dharmayuktaṃ hitaṃ ca sarasvatī vākyamidaṃ babhāṣe ||

Verse 5

यो ब्रह्म जानाति यथोपदेशं स्वाध्यायनित्यः शुचिरप्रमत्तः। स वै पुरो देवलोकस्य गन्ता सहामरैः प्राप्नुयात्प्रीतियोगम् ।।

yo brahma jānāti yathopadeśaṃ svādhyāyanityaḥ śucirapramattaḥ| sa vai puro devalokasya gantā sahāmaraiḥ prāpnuyātprītiyogam ||

Verse 6

तत्र स्म रम्या विपुला विशोकाः सुपुष्पिताः पुष्करिण्यः सुपुण्याः। अकर्दमा मीनवत्यः सुतीर्था हिरण्मयैरावृताः पुण्डरीकैः ।।

tatra sma ramyā vipulā viśokāḥ supuṣpitāḥ puṣkariṇyaḥ supuṇyāḥ| akardamā mīnavatyaḥ sutīrthā hiraṇmayairāvṛtāḥ puṇḍarīkaiḥ ||

Verse 7

तासां तीरेष्वासते पुण्यभाजो महीयमानाः पृथगप्सरोभिः। सुपुण्यगन्धाभिरलंकृताभि- र्हिरण्यवर्णाभिरतीव हृष्टाः ।।

tāsāṃ tīreṣvāsate puṇyabhājo mahīyamānāḥ pṛthagapsarobhiḥ| supuṇyagandhābhiralaṃkṛtābhi- rhiraṇyavarṇābhiratīva hṛṣṭāḥ ||

Verse 8

परं लोकं गोप्रदास्त्वाप्नुवन्ति दत्त्वाऽनड्वाहं सूर्यलोकं व्रजन्ति। वासो दत्त्वा चान्द्रमसं तु लोकं दत्त्वा हिरण्यममरत्वमेति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकोननवत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 189 ।।

paraṃ lokaṃ gopradāstvāpnuvanti dattvā'naḍvāhaṃ sūryalokaṃ vrajanti| vāso dattvā cāndramasaṃ tu lokaṃ dattvā hiraṇyamamaratvameti || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekonanavatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 189 ||

Verse 9

धेनुं दत्त्वा सुप्रमां साधुदोहां कल्याणवत्सामपलायिनीं च। यावन्ति रोमाणि भवन्ति तस्या- स्तावद्वर्षाण्यासते देवलोके ।।

dhenuṃ dattvā supramāṃ sādhudohāṃ kalyāṇavatsāmapalāyinīṃ ca| yāvanti romāṇi bhavanti tasyā- stāvadvarṣāṇyāsate devaloke ||

Verse 10

अनड्वाहं सुव्रतं यो ददाति हलस्य वोढारमनन्तवीर्यम्। धुरंधरं बलवन्तं युवानं प्राप्नोति लोकान्दशधेनुदस्य ।।

anaḍvāhaṃ suvrataṃ yo dadāti halasya voḍhāramanantavīryam| dhuraṃdharaṃ balavantaṃ yuvānaṃ prāpnoti lokāndaśadhenudasya ||

Verse 11

ददाति यो वै कपिलां सचैलां कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। तैस्तैर्गुणैः कामदुहाऽथ भूत्वा नरं प्रदातारमुपैति नाकैः ।। अनड्वाहं वृषभम् ।।

dadāti yo vai kapilāṃ sacailāṃ kāṃsyopadohāṃ draviṇairuttarīyaiḥ| taistairguṇaiḥ kāmaduhā'tha bhūtvā naraṃ pradātāramupaiti nākaiḥ || anaḍvāhaṃ vṛṣabham ||

Verse 12

यावन्ति रोमाणि भवन्ति धेन्वा- स्तावत्फलं लभते गोप्रदाने। पुत्रांसच् पौत्रांश्च कुलं च सर्व- मासप्तमं तारयते परत्र ।।

yāvanti romāṇi bhavanti dhenvā- stāvatphalaṃ labhate gopradāne| putrāṃsac pautrāṃśca kulaṃ ca sarva- māsaptamaṃ tārayate paratra ||

Verse 13

सदक्षिणां काञ्चनचारुशृङ्गीं कांस्योपदोहां द्रविणैरुत्तरीयैः। धेनुं तिलानां ददतो द्विजाय लोका वसूनां सुलभा भवन्ति ।।

sadakṣiṇāṃ kāñcanacāruśṛṅgīṃ kāṃsyopadohāṃ draviṇairuttarīyaiḥ| dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti ||

Verse 14

स्वकर्मभिर्दानवसंनिरुद्धे तीव्रान्धकारे नरके पतन्तम्। महार्णवे नौरिव वातयुक्ता दानं गवां तारयते परत्र ।।

svakarmabhirdānavasaṃniruddhe tīvrāndhakāre narake patantam| mahārṇave nauriva vātayuktā dānaṃ gavāṃ tārayate paratra ||

Verse 15

यो ब्राह्मदेयां तु ददाति कन्यां भूमिप्रदानं च करोति विप्रे। ददाति दानं विधिना च यश्च स लोकमाप्नोति पुरंदरस्य ।। उत्तरीयैः पश्चाद्भवैर्दक्षिणादिभिर्द्रव्यैः सहिताम् ।।

yo brāhmadeyāṃ tu dadāti kanyāṃ bhūmipradānaṃ ca karoti vipre| dadāti dānaṃ vidhinā ca yaśca sa lokamāpnoti puraṃdarasya || uttarīyaiḥ paścādbhavairdakṣiṇādibhirdravyaiḥ sahitām ||

Verse 16

यः सप्तवर्षाणि जुहोति तार्क्ष्य हव्यं त्वग्नौ नियतः साधुशीलः। सप्तावरान्सप्तपूर्वान्पुनाति पितामहानात्मना कर्मभिः स्वैः ।। तार्क्ष्य उवाच।

yaḥ saptavarṣāṇi juhoti tārkṣya havyaṃ tvagnau niyataḥ sādhuśīlaḥ| saptāvarānsaptapūrvānpunāti pitāmahānātmanā karmabhiḥ svaiḥ || tārkṣya uvāca|

Verse 17

किमग्निहोत्रस्य व्रतं पुराण- माचक्ष्व मे पृच्तश्चारुरूपे। त्वयाऽनुशिष्टोऽहमिहाद्य विद्यां यदग्निहोत्रस्य व्रतं पुराणम् ।।

kimagnihotrasya vrataṃ purāṇa- mācakṣva me pṛctaścārurūpe| tvayā'nuśiṣṭo'hamihādya vidyāṃ yadagnihotrasya vrataṃ purāṇam ||

Verse 18

सरस्वत्युवाच। न चाशुचिर्नाप्यनिर्णिक्तपाणि- र्नाब्रह्मविज्जुहुयान्नाविपश्चित्। बुभुत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्दधानाद्धि हविर्जुषन्ति ।।

sarasvatyuvāca| na cāśucirnāpyanirṇiktapāṇi- rnābrahmavijjuhuyānnāvipaścit| bubhutsavaḥ śucikāmā hi devā nāśraddadhānāddhi havirjuṣanti ||

Verse 19

नाश्रोत्रियं देवहव्ये नियुञ्ज्या- न्मोघं पुरा सिञ्चति तादृशो हि। अपूर्णमश्रोत्रियमाह तार्क्ष्य न वै तादृग्जुहुयादग्निहोत्रम् ।। ब्राह्मदेयां गृह्योक्तेन विधिना देयाम् ।।

nāśrotriyaṃ devahavye niyuñjyā- nmoghaṃ purā siñcati tādṛśo hi| apūrṇamaśrotriyamāha tārkṣya na vai tādṛgjuhuyādagnihotram || brāhmadeyāṃ gṛhyoktena vidhinā deyām ||

Verse 20

रये वै कृशानुं जुह्वति श्रद्दधानाः सत्यव्रता हुतशिष्टाशिनश्च। गवां लोकं प्राप्यते पुण्यगन्धं पश्यन्ति देवं परमं चापि सत्यम् ।।

raye vai kṛśānuṃ juhvati śraddadhānāḥ satyavratā hutaśiṣṭāśinaśca| gavāṃ lokaṃ prāpyate puṇyagandhaṃ paśyanti devaṃ paramaṃ cāpi satyam ||

Verse 21

तार्क्ष्य उवाच। क्षेत्रज्ञभूतां परलोकभावे कर्मोदये बुद्दिमभिप्रविष्टाम्। प्रज्ञां च देवीं सुभगे विमृश्य पृच्छामि त्वां का ह्यसि चारुरूपे ।।

tārkṣya uvāca| kṣetrajñabhūtāṃ paralokabhāve karmodaye buddimabhipraviṣṭām| prajñāṃ ca devīṃ subhage vimṛśya pṛcchāmi tvāṃ kā hyasi cārurūpe ||

Verse 22

सरस्वत्युवाच। अग्निहोत्रादहमभ्यागताऽस्मि विप्रर्षभाणां संशयच्छेदनाय। त्वत्संयोगादहमेतदब्रुवं भावे स्थिता तथ्यमर्थं यथावत् ।।

sarasvatyuvāca| agnihotrādahamabhyāgatā'smi viprarṣabhāṇāṃ saṃśayacchedanāya| tvatsaṃyogādahametadabruvaṃ bhāve sthitā tathyamarthaṃ yathāvat ||

Verse 23

तार्क्ष्य उवाच। न हि त्वया सदृशी काचिदस्ति विभ्राजसे ह्यतिमात्रं यथा श्रीः। रूपं च ते दिव्यमनन्तकान्ति प्रज्ञां च देवीं सुभगे बिभर्षि ।।

tārkṣya uvāca| na hi tvayā sadṛśī kācidasti vibhrājase hyatimātraṃ yathā śrīḥ| rūpaṃ ca te divyamanantakānti prajñāṃ ca devīṃ subhage bibharṣi ||

Verse 24

सरस्वत्युवाच। श्रेष्ठानि यानि द्विपदांवरिष्ठ यज्ञेषु विद्वन्नुपपादयन्ति। तैरेव चाहं संप्रवृद्धा भवामि चाप्यायिता रूपवती च विप्र ।।

sarasvatyuvāca| śreṣṭhāni yāni dvipadāṃvariṣṭha yajñeṣu vidvannupapādayanti| taireva cāhaṃ saṃpravṛddhā bhavāmi cāpyāyitā rūpavatī ca vipra ||

Verse 25

यच्चापि पात्रमुपयुज्यते ह वानस्पत्यमायसं पार्थिवं वा। दिव्येन रूपेण प्रज्ञया च तेनैव सिद्धिरिति विद्धि विद्वन् ।।

yaccāpi pātramupayujyate ha vānaspatyamāyasaṃ pārthivaṃ vā| divyena rūpeṇa prajñayā ca tenaiva siddhiriti viddhi vidvan ||

Verse 26

तार्क्ष्य उवाच। परं पुराणं तमहं न वेद्मि ।।

tārkṣya uvāca| paraṃ purāṇaṃ tamahaṃ na vedmi ||

Verse 27

सरस्वत्युवाच। तं वै परं वेदविदः प्रपन्नाः परं परेभ्यः प्रथितं पुराणम्। स्वाध्यायदानव्रतपुण्ययोगै- स्तपोधना वीतशोका विमुक्ताः ।।

sarasvatyuvāca| taṃ vai paraṃ vedavidaḥ prapannāḥ paraṃ parebhyaḥ prathitaṃ purāṇam| svādhyāyadānavratapuṇyayogai- stapodhanā vītaśokā vimuktāḥ ||

Verse 28

तस्याथ मध्ये वेतसः पुण्यगन्धः सहस्रशाखो विपुलो विभाति। तस्य मूलात्सरितः प्रस्रवन्ति मधूदकप्रस्रवणाः सुपुण्याः ।।

tasyātha madhye vetasaḥ puṇyagandhaḥ sahasraśākho vipulo vibhāti| tasya mūlātsaritaḥ prasravanti madhūdakaprasravaṇāḥ supuṇyāḥ ||

Verse 29

शाखांशाखां महानद्यः संयान्ति सिकताशयाः। धानापूपा मांसशाकाः सदापायसकर्दमाः ।।

śākhāṃśākhāṃ mahānadyaḥ saṃyānti sikatāśayāḥ| dhānāpūpā māṃsaśākāḥ sadāpāyasakardamāḥ ||

Verse 30

यस्मिन्नग्निमुखा देवाः सेन्द्राः सहमरुद्गणाः। ईजिरे क्रतुभिः श्रेष्ठैस्तत्पदं परमं मुने ।।

yasminnagnimukhā devāḥ sendrāḥ sahamarudgaṇāḥ| ījire kratubhiḥ śreṣṭhaistatpadaṃ paramaṃ mune ||