Adhyaya 188

Verse 1

मार्कण्डेयेन युधिष्ठिरादीन्प्रति वैन्यस्याश्वमेधे अत्रिगौतमविवादानुवादेन ब्राह्मणमाहात्म्यकथनम् ।। 1 ।। मार्कण्डेय उवाच। भूय एव तु माहात्म्यं ब्राह्मणआनां निबोध मे। वैन्यो नामेह राजर्षिरश्वमेधाय दीक्षितः ।।

mārkaṇḍeyena yudhiṣṭhirādīnprati vainyasyāśvamedhe atrigautamavivādānuvādena brāhmaṇamāhātmyakathanam || 1 || mārkaṇḍeya uvāca| bhūya eva tu māhātmyaṃ brāhmaṇaānāṃ nibodha me| vainyo nāmeha rājarṣiraśvamedhāya dīkṣitaḥ ||

Verse 2

तमत्रिर्गन्तुमारेबे वित्तार्थमिति नः श्रुतम्। भूयोऽर्थं नानुरुध्यत्स धर्मव्यक्तिनिदर्शनात् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि अष्टाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 188 ।।

tamatrirgantumārebe vittārthamiti naḥ śrutam| bhūyo'rthaṃ nānurudhyatsa dharmavyaktinidarśanāt || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi aṣṭāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 188 ||

Verse 3

स विचिन्त्य महातेजा वनमेवान्वरोचयत्। धर्मपत्नीं समाहूय पुत्रांश्चेदमुवाच ह ।। सोऽत्रिरर्थं भूयो नानुरुध्यत् अत्यन्तमर्थार्थां न बभूव। कुतः। कर्मव्यक्तिर्धर्मस्य फलद्वाराऽभिव्यक्तिः। फलव्यक्त्या हि धर्मो नश्यत्यतस्तद्रक्षणार्थं नैच्छदित्यर्थः ।।

sa vicintya mahātejā vanamevānvarocayat| dharmapatnīṃ samāhūya putrāṃścedamuvāca ha || so'trirarthaṃ bhūyo nānurudhyat atyantamarthārthāṃ na babhūva| kutaḥ| karmavyaktirdharmasya phaladvārā'bhivyaktiḥ| phalavyaktyā hi dharmo naśyatyatastadrakṣaṇārthaṃ naicchadityarthaḥ ||

Verse 4

प्राप्स्यामः फलमत्यन्तं बहुलं निरुपद्रवम्। अरण्यगमनं क्षिप्रं रोचतां वो गुणाधिकम् ।। वनं गन्तुमिति शेषः ।।

prāpsyāmaḥ phalamatyantaṃ bahulaṃ nirupadravam| araṇyagamanaṃ kṣipraṃ rocatāṃ vo guṇādhikam || vanaṃ gantumiti śeṣaḥ ||

Verse 5

तं भार्या प्रत्युवाचाथ धनमेवानुरुन्धती। वैन्यं गत्वा महात्मानमर्थयस्व धनं बहुः ।। निरुपद्रवमक्षयं मोक्षाख्यम् ।।

taṃ bhāryā pratyuvācātha dhanamevānurundhatī| vainyaṃ gatvā mahātmānamarthayasva dhanaṃ bahuḥ || nirupadravamakṣayaṃ mokṣākhyam ||

Verse 6

स ते दास्यति राजर्षिर्यजमानोऽर्थिने धनम्। तत आदाय विप्रर्षे प्रतिगृह्य धनं बहु ।।

sa te dāsyati rājarṣiryajamāno'rthine dhanam| tata ādāya viprarṣe pratigṛhya dhanaṃ bahu ||

Verse 7

भृत्यान्सुतान्संविभज्य ततो व्रज यथेप्सितम्। एष वै परमो धर्मो धर्मविद्भिरुदाहृतः ।।

bhṛtyānsutānsaṃvibhajya tato vraja yathepsitam| eṣa vai paramo dharmo dharmavidbhirudāhṛtaḥ ||

Verse 8

अत्रिरुवाच। कथितो मे महाभागे गौतमेन महात्मना। वैन्यो धर्मार्थसंयुक्तः सत्यव्रतसमन्वितः ।। धर्ममेवानुतन्वतीति झ. पाठः। धर्मं यज्ञादिकं अनुतन्वती विस्तारयन्ती। हेतौ शतृप्रत्ययः। धर्मार्थे धनमेवार्जयस्वेत्युवाचेत्यर्थः ।।

atriruvāca| kathito me mahābhāge gautamena mahātmanā| vainyo dharmārthasaṃyuktaḥ satyavratasamanvitaḥ || dharmamevānutanvatīti jha. pāṭhaḥ| dharmaṃ yajñādikaṃ anutanvatī vistārayantī| hetau śatṛpratyayaḥ| dharmārthe dhanamevārjayasvetyuvācetyarthaḥ ||

Verse 9

किंत्वस्ति तत्र द्वेष्टारो निवसन्ति हि मे द्विजाः। यथा मे गौतमः प्राह ततो न व्यवसाम्यहम् ।। राजप्रतिग्रहे दोषं जानन्नत्रिस्तत्र विघ्नमुपन्यस्यति कथित इत्यादिना ।।

kiṃtvasti tatra dveṣṭāro nivasanti hi me dvijāḥ| yathā me gautamaḥ prāha tato na vyavasāmyaham || rājapratigrahe doṣaṃ jānannatristatra vighnamupanyasyati kathita ityādinā ||

Verse 10

तत्र स्म वाचं कल्याणीं धर्मकामार्थसंहिताम्। मयोक्तामन्यथा ब्रूयुस्ततस्ते वै निरर्थिकाम् ।।

tatra sma vācaṃ kalyāṇīṃ dharmakāmārthasaṃhitām| mayoktāmanyathā brūyustataste vai nirarthikām ||

Verse 11

गमिष्यामि महाप्राज्ञे रोचते मे वचस्तव। गाश्च मे दास्यते वैन्यः प्रभूतं चार्थसंचयम् ।। व्यवसामि उद्यमं करोमि ।।

gamiṣyāmi mahāprājñe rocate me vacastava| gāśca me dāsyate vainyaḥ prabhūtaṃ cārthasaṃcayam || vyavasāmi udyamaṃ karomi ||

Verse 12

एवमुक्त्वा जगामाशु वैन्ययज्ञं महातपाः। गत्वा च यज्ञायतनमत्रिस्तुष्टाव तं नृपम् ।।

evamuktvā jagāmāśu vainyayajñaṃ mahātapāḥ| gatvā ca yajñāyatanamatristuṣṭāva taṃ nṛpam ||

Verse 13

वाक्यैर्मङ्गलसंयुक्तैः पूजयानोऽब्रवीद्वचः। राजन्धन्यस्त्वमीशश्च भुवि त्वं प्रथमो नृपः। स्तुवन्ति त्वां मुनिगणास्त्वदन्यो नास्ति धर्मवित् ।। एवं जानन्नपि स्नेहदोषात्तत्कर्तुं प्रतिजानीते गमिष्यामीति ।।

vākyairmaṅgalasaṃyuktaiḥ pūjayāno'bravīdvacaḥ| rājandhanyastvamīśaśca bhuvi tvaṃ prathamo nṛpaḥ| stuvanti tvāṃ munigaṇāstvadanyo nāsti dharmavit || evaṃ jānannapi snehadoṣāttatkartuṃ pratijānīte gamiṣyāmīti ||

Verse 14

तमब्रवीदृषिः क्रुद्धो वचनं वै महातपाः ।।

tamabravīdṛṣiḥ kruddho vacanaṃ vai mahātapāḥ ||

Verse 15

गौतम उवाच। मैवमत्रे पुनर्ब्रूया न ते प्रज्ञा समाहिता। अत्र नः प्रथमो धाता महेन्द्रो वै प्रजापतिः ।। धन्यो धनार्हः ईश ईशिता नियन्ता। प्रथमः हिरण्यगर्भइव अग्रजः। नृपः मनुष्याणां रक्षकः ।।

gautama uvāca| maivamatre punarbrūyā na te prajñā samāhitā| atra naḥ prathamo dhātā mahendro vai prajāpatiḥ || dhanyo dhanārhaḥ īśa īśitā niyantā| prathamaḥ hiraṇyagarbhaiva agrajaḥ| nṛpaḥ manuṣyāṇāṃ rakṣakaḥ ||

Verse 16

वैशंपायन उवाच। अथात्रिरपि राजेन्द्र गौतमं प्रत्यभाषत। अयमेव विधाता च तथैवेन्द्रः प्रजापतिः। त्वमेव मुह्यसे मोहान्न प्रज्ञानं तवास्ति ह ।। अत्र परलोकमेव बहुमन्वानो गौतम आह मैवमिति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| athātrirapi rājendra gautamaṃ pratyabhāṣata| ayameva vidhātā ca tathaivendraḥ prajāpatiḥ| tvameva muhyase mohānna prajñānaṃ tavāsti ha || atra paralokameva bahumanvāno gautama āha maivamiti ||

Verse 17

गौतम उवाच। जानामि नाहं मुह्यामि त्वंविवक्षुर्विमुह्यसे। स्तौषि त्वं दर्शनप्रेप्सू राजानं जनसंसदि ।।

gautama uvāca| jānāmi nāhaṃ muhyāmi tvaṃvivakṣurvimuhyase| stauṣi tvaṃ darśanaprepsū rājānaṃ janasaṃsadi ||

Verse 18

न वेत्थ परमं धर्मं न चास्त्यत्र प्रयोजनम्। बालस्त्वमसि मूढश्च वृद्धः केनापि हेतुना ।।

na vettha paramaṃ dharmaṃ na cāstyatra prayojanam| bālastvamasi mūḍhaśca vṛddhaḥ kenāpi hetunā ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। विवदन्तौ तथा तौ तु मुनीनां द्रशने स्थितौ। ये तस्य यज्ञे संवृत्तास्तेऽपृच्छन्त कथं त्विमौ ।। तत्रेन्द्रइवात्र राजैव महेन्द्र इतिवित्तार्थी अत्रिः परपक्षं दूषयति अथेति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vivadantau tathā tau tu munīnāṃ draśane sthitau| ye tasya yajñe saṃvṛttāste'pṛcchanta kathaṃ tvimau || tatrendraivātra rājaiva mahendra itivittārthī atriḥ parapakṣaṃ dūṣayati atheti ||

Verse 20

प्रवेशः केन दत्तोऽयमनयोर्वैन्यसंसदि। उच्चैः समभिभाषन्तौ केन कार्येण धिष्ठितौ ।।

praveśaḥ kena datto'yamanayorvainyasaṃsadi| uccaiḥ samabhibhāṣantau kena kāryeṇa dhiṣṭhitau ||

Verse 21

ततः परमधर्मात्मा काश्यपः सर्वधऱ्मवित्। विवादिनावनुप्राप्तौ तावुभौ प्रत्यवेदयत् ।। दर्शने दृष्टिपथे ।।

tataḥ paramadharmātmā kāśyapaḥ sarvadhaṟmavit| vivādināvanuprāptau tāvubhau pratyavedayat || darśane dṛṣṭipathe ||

Verse 22

अथाब्रवीत्सदस्यांस्तु गौतमो मुनिसत्तमान्। आवयोर्व्याहृतं प्रश्नं शृणुत द्विजसत्तमाः। वैन्यं विधातेत्याहात्रिरत्र नौ संशयो महान् ।। प्रत्यषेधयत् इति ध. पाठः ।।

athābravītsadasyāṃstu gautamo munisattamān| āvayorvyāhṛtaṃ praśnaṃ śṛṇuta dvijasattamāḥ| vainyaṃ vidhātetyāhātriratra nau saṃśayo mahān || pratyaṣedhayat iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 23

ततस्तु गौतमेनोक्तं वाक्यं वैन्यस्य संसदि। श्रुत्वैव तु महात्मानो मुनयोऽभ्यद्रवन्दुतम् ।।

tatastu gautamenoktaṃ vākyaṃ vainyasya saṃsadi| śrutvaiva tu mahātmāno munayo'bhyadravandutam ||

Verse 24

सनत्कुमारं धर्मज्ञं संशयच्छेदनाय वै। पप्रच्छुः प्रणताः सर्वे ब्रह्माणमिव सोमपाः ।।

sanatkumāraṃ dharmajñaṃ saṃśayacchedanāya vai| papracchuḥ praṇatāḥ sarve brahmāṇamiva somapāḥ ||

Verse 25

स च तेषां वचः श्रुत्वा यथातत्त्वं महातपाः। प्रत्युवाचाथ तानेवं धर्मार्थसहितं वचः ।।

sa ca teṣāṃ vacaḥ śrutvā yathātattvaṃ mahātapāḥ| pratyuvācātha tānevaṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ ||

Verse 26

ब्रह्म क्षत्रेण सहितं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह। संयुक्तौ दहतः शत्रून्वनानीवाग्निमारुतौ ।।

brahma kṣatreṇa sahitaṃ kṣatraṃ ca brahmaṇā saha| saṃyuktau dahataḥ śatrūnvanānīvāgnimārutau ||

Verse 27

राजा वै प्रथितो धर्मः प्रजानां पतिरेव च। स एव शक्रः शुक्रश्च स धाता च बृहस्पतिः ।। नौ आवयोः । संशयः विवादः ।।

rājā vai prathito dharmaḥ prajānāṃ patireva ca| sa eva śakraḥ śukraśca sa dhātā ca bṛhaspatiḥ || nau āvayoḥ | saṃśayaḥ vivādaḥ ||

Verse 28

प्रजापतिर्विराट् सम्राट् क्षत्रियो भूपतिर्नृपः। य एभिः स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमर्हति ।।

prajāpatirvirāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatirnṛpaḥ| ya ebhiḥ stūyate śabdaiḥ kastaṃ nārcitumarhati ||

Verse 29

पुरायोनिर्युधाजिच्च अभीष्टानचितो भवः। स्वर्णेता सहजिद्बभ्रुरिति राजाऽभिधीयते। सत्ययोनिः पुराविच्च सत्यधर्मप्रवर्तकः ।। प्रथितः प्रथांगतः। धर्मः धर्मस्थापकः। शक्रः रक्षिता। शुक्रः नीतिवित्। धाता अतएव जनकः। बृहस्पतिः हितोपदेष्टा ।।

purāyoniryudhājicca abhīṣṭānacito bhavaḥ| svarṇetā sahajidbabhruriti rājā'bhidhīyate| satyayoniḥ purāvicca satyadharmapravartakaḥ || prathitaḥ prathāṃgataḥ| dharmaḥ dharmasthāpakaḥ| śakraḥ rakṣitā| śukraḥ nītivit| dhātā ataeva janakaḥ| bṛhaspatiḥ hitopadeṣṭā ||

Verse 30

अधर्मादृषयो भीता बलं क्षत्रे समादधन्। तस्माद्धि ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रेण ब्रह्म चाव्ययम् ।।

adharmādṛṣayo bhītā balaṃ kṣatre samādadhan| tasmāddhi brahmaṇā kṣatraṃ kṣatreṇa brahma cāvyayam ||

Verse 31

आदित्यो दिवि देवेषु तमो नुदति तेजसा। तथैव नृपतिर्भूमावधर्मान्नुदते भृशम् ।।

ādityo divi deveṣu tamo nudati tejasā| tathaiva nṛpatirbhūmāvadharmānnudate bhṛśam ||

Verse 32

ततो राज्ञः प्रधानत्वं शास्त्रप्रामाण्यदर्शनात्। उत्तरः सिद्ध्यते पक्षो येन राजेति भाषितम् ।।

tato rājñaḥ pradhānatvaṃ śāstraprāmāṇyadarśanāt| uttaraḥ siddhyate pakṣo yena rājeti bhāṣitam ||

Verse 33

मार्कण्डे उवाच। ततः स राजा संहृष्टः सिद्धे पक्षे महामनाः। तमत्रिमब्रवीत्प्रीतः पूर्वं येनाभिसंस्तुतः ।।

mārkaṇḍe uvāca| tataḥ sa rājā saṃhṛṣṭaḥ siddhe pakṣe mahāmanāḥ| tamatrimabravītprītaḥ pūrvaṃ yenābhisaṃstutaḥ ||

Verse 34

यस्मात्पूर्वं मनुष्येषु ज्यायांसं मामिहाब्रवीः। सर्वदेवैश्च विप्रर्षे संमितं श्रेष्ठमेव च ।।

yasmātpūrvaṃ manuṣyeṣu jyāyāṃsaṃ māmihābravīḥ| sarvadevaiśca viprarṣe saṃmitaṃ śreṣṭhameva ca ||

Verse 35

तस्मात्तेऽहंप्रदास्यामि विविधं वसु भूरि च। दासीसहस्रं श्यामानां सुवस्त्राणामलकृतम् ।।

tasmātte'haṃpradāsyāmi vividhaṃ vasu bhūri ca| dāsīsahasraṃ śyāmānāṃ suvastrāṇāmalakṛtam ||

Verse 36

दशकोटीर्हिरण्यस्य रुक्मभारांस्तथा दश। एतद्ददामि विप्रर्षे सर्वज्ञस्त्वं मतो हि मे ।।

daśakoṭīrhiraṇyasya rukmabhārāṃstathā daśa| etaddadāmi viprarṣe sarvajñastvaṃ mato hi me ||

Verse 37

तदत्रिनर्न्यायतः सर्वं प्रतिगृह्याभिसत्कृतः। प्रत्युज्जगाम तेजस्वी गृहानेव महातपाः ।।

tadatrinarnyāyataḥ sarvaṃ pratigṛhyābhisatkṛtaḥ| pratyujjagāma tejasvī gṛhāneva mahātapāḥ ||

Verse 38

प्रदाय च धनं प्रीतः पुत्रेभ्यः प्रयतात्मवान्। ततः समभिसंधाय वनमेवान्वपद्यत ।।

pradāya ca dhanaṃ prītaḥ putrebhyaḥ prayatātmavān| tataḥ samabhisaṃdhāya vanamevānvapadyata ||