Adhyaya 183

Verse 1

स्वप्रश्नस्योत्तरदानतुष्टेनाजगररूपिणा नहुषेण युधिष्ठिरंप्रति स्वस्याजगरभावसंभवहेतुकथनपूर्वकं भीमं विमुच्य पुनः स्वर्गं प्रति गमनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। भवानेतादृशो लोके वेदवेदाङ्गपारगः। ब्रूहि किं कुर्वतः कर्म भवेद्गतिरनुत्तमा ।। 1 ।।

svapraśnasyottaradānatuṣṭenājagararūpiṇā nahuṣeṇa yudhiṣṭhiraṃprati svasyājagarabhāvasaṃbhavahetukathanapūrvakaṃ bhīmaṃ vimucya punaḥ svargaṃ prati gamanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca| bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ| brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā || 1 ||

Verse 2

सर्प उवाच। पात्रे दत्त्वा प्रियाण्युक्त्वा सत्यमुक्त्वा च भारत। अहिंसानिरतः स्वर्गं गच्छेदिति मतिर्मम ।।

sarpa uvāca| pātre dattvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārata| ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama ||

Verse 3

युधिष्ठिर उवाच। दानाद्वा सर्प सत्याद्वा किमतो गुरु दृश्यते। अहिंसाप्रिययोश्चैव गुरुलाघवमुच्यताम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyate| ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām ||

Verse 4

सर्प उवाच। दानं च सत्यं तत्त्वं वा अहिंसा प्रियमेव च। एषां कार्यगरीयस्त्वाद्दृश्यते गुरुलाघवम् ।।

sarpa uvāca| dānaṃ ca satyaṃ tattvaṃ vā ahiṃsā priyameva ca| eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam ||

Verse 5

क्वचिद्दानप्रयोगाद्धि सत्यमेव विशिष्यते। सत्यवाक्याच्च राजेनद्र क्वचिद्दानं विशिष्यते ।।

kvaciddānaprayogāddhi satyameva viśiṣyate| satyavākyācca rājenadra kvaciddānaṃ viśiṣyate ||

Verse 6

एवमेव महेष्वास प्रियवाक्यान्महीपते। अहिंसा दृश्यते गुर्वी ततश्च प्रियमिष्यते ।।

evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate| ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate ||

Verse 7

एवमेतद्भवेद्राजन्कार्यापेक्षमनन्तरम्। यदभिप्रेतमन्यत्ते ब्रूहि यावद्ब्रवीम्यहम् ।।

evametadbhavedrājankāryāpekṣamanantaram| yadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham ||

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच। कथं स्वर्गे गतिः सर्प कर्मणां च फलं ध्रुवम्। अशरीरस्य दृश्येत प्रब्रूहि विषयांश्च मे ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam| aśarīrasya dṛśyeta prabrūhi viṣayāṃśca me ||

Verse 9

सर्प उवाच। तिस्रो वै गतयो राजन्परिदृष्टाः स्वकर्मभिः। मानुषं स्वर्गवासश्च तिर्यग्योनिश्च तत्रिधा ।।

sarpa uvāca| tisro vai gatayo rājanparidṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ| mānuṣaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tatridhā ||

Verse 10

तत्र वै मानुषाल्लोकाद्दानादिभिरनादिभिः। अहिंसार्थसमायुक्तैः कारणैः स्वर्गमश्नुते ।।

tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiranādibhiḥ| ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute ||

Verse 11

विपरीतैश्च राजेन्द्र कारणैर्मानुषो भवेत्। तिर्यग्योनिस्तथा तात विशेषश्चात्र वक्ष्यते ।।

viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet| tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate ||

Verse 12

क्रामक्रोधसमायुक्तो हिंसालोभसमनवितः। मनुष्यत्वात्परिब्रष्टस्तिर्यग्योनौ प्रसूयते ।।

krāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanavitaḥ| manuṣyatvātparibraṣṭastiryagyonau prasūyate ||

Verse 13

तिर्यग्योन्याः पृथग्भावो मनुष्यार्थे विधीयते। गवादिभ्यस्तथाऽश्वेभ्यो देवत्वमपि दृश्यते ।।

tiryagyonyāḥ pṛthagbhāvo manuṣyārthe vidhīyate| gavādibhyastathā'śvebhyo devatvamapi dṛśyate ||

Verse 14

सोयमेता गतीस्तात जन्तुश्चरति कार्यवान्। निम्ने महति चात्मानमवस्थाप्य च वै नृप ।।

soyametā gatīstāta jantuścarati kāryavān| nimne mahati cātmānamavasthāpya ca vai nṛpa ||

Verse 15

जातो जातश्च बलवान्भुङ्क्ते नाम्नाऽथ देहवान्। फलार्थस्तात निष्पृक्तः प्रजालक्षणभावनः ।।

jāto jātaśca balavānbhuṅkte nāmnā'tha dehavān| phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ ||

Verse 16

युधिष्ठिर उवाच। शब्दे स्पर्शे च रूपे च तथैव रसगन्धयोः। तस्याधिष्ठानमव्यग्रो ब्रूहि सर्प यथातथम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ| tasyādhiṣṭhānamavyagro brūhi sarpa yathātatham ||

Verse 17

किं न गृह्णासि विषयान्युगपत्त्वं महामते। एतावदुच्यतां चोक्तं सर्वं पन्नगसत्तम ।।

kiṃ na gṛhṇāsi viṣayānyugapattvaṃ mahāmate| etāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama ||

Verse 18

सर्प उवाच। तदात्मद्रव्यमायुष्मन्देहसंश्रयणान्वितम्। करणाधिष्ठितं भोगानुपभुङ्क्ते यथाविथि ।।

sarpa uvāca| tadātmadravyamāyuṣmandehasaṃśrayaṇānvitam| karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvithi ||

Verse 19

ज्ञानं चैवात्र बुद्धिश्च कमश्च भरतर्षभ। तस्य भोगाधिकरणे करणानि निबोध मे ।।

jñānaṃ caivātra buddhiśca kamaśca bharatarṣabha| tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me ||

Verse 20

मनसा तात पर्येति क्रमशो विषयानिमान्। विषयायतनत्वेन भूतात्मा क्षेत्रविष्ठितः ।।

manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimān| viṣayāyatanatvena bhūtātmā kṣetraviṣṭhitaḥ ||

Verse 21

तत्रचापि नरव्याघ्र मनो जन्तोर्विधीयते। तस्माद्युगपदत्रास्य ग्रहणं नोपपद्यते ।।

tatracāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate| tasmādyugapadatrāsya grahaṇaṃ nopapadyate ||

Verse 22

स आत्मा पुरुषव्याघ्र भ्रुवोरन्तरमाश्रितः। बुद्धिं द्रव्येषु सृजति विविधेषु परावराम् ।।

sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥ| buddhiṃ dravyeṣu sṛjati vividheṣu parāvarām ||

Verse 23

बुद्धेरुत्तरकालं च वेदना दृश्यते बुधैः। एष वै राजशार्दूल विधिः क्षेत्रज्ञभावनः ।।

buddheruttarakālaṃ ca vedanā dṛśyate budhaiḥ| eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ ||

Verse 24

युधिष्ठिर उवाच। मनसश्चापि बुद्धेश्च ब्रूहि मे लक्षणं परम्। एतदध्यात्मविदुषां परं कार्यं विधीयते ।।

yudhiṣṭhira uvāca| manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param| etadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate ||

Verse 25

सर्प उवाच। बुद्धिरात्मानुगाऽतीव उत्पातेन विधीयते। तदाश्रिता हि सा ज्ञेया बुद्धिस्तस्यैषिणी भवेत् ।।

sarpa uvāca| buddhirātmānugā'tīva utpātena vidhīyate| tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet ||

Verse 26

बुद्धिरुत्पद्यते कार्यान्मनस्तूत्पन्नमेव हि। बुद्धेर्गुणविधानेन मनस्तद्गुणवद्भवेत् ।।

buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi| buddherguṇavidhānena manastadguṇavadbhavet ||

Verse 27

एतद्विशेषणं तात मनोबुद्ध्योर्मयेरितम्। त्वमप्यत्राभिसंबुद्धः कथं वा मन्यसे स्वयम् ।।

etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyormayeritam| tvamapyatrābhisaṃbuddhaḥ kathaṃ vā manyase svayam ||

Verse 28

युधिष्ठिर उवाच। अहो बुद्धिमतांश्रेष्ठ शुभा बुद्धिरियं तव। विदितं वेदितव्यं ते कस्मान्नहुष पृच्छसि ।।

yudhiṣṭhira uvāca| aho buddhimatāṃśreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tava| viditaṃ veditavyaṃ te kasmānnahuṣa pṛcchasi ||

Verse 29

सर्वज्ञं त्वां कथं मोह आविशत्स्वर्गवासिनम्। एवमद्भुतकर्माणमिति मे संशयो महान् ।।

sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśatsvargavāsinam| evamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān ||

Verse 30

सर्प उवाच। सुप्रज्ञमपि चेच्छूरमृद्धिर्मोहयते नरम्। वर्तमानः सुखे सर्वो नावैतीति मतिर्मम ।।

sarpa uvāca| suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naram| vartamānaḥ sukhe sarvo nāvaitīti matirmama ||

Verse 31

सोहमैश्वर्यमोहेन मदाविष्टो युधिष्ठिर। पतितः प्रतिसंबुद्धस्त्वां तु संबोधयाम्यहम् ।।

sohamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira| patitaḥ pratisaṃbuddhastvāṃ tu saṃbodhayāmyaham ||

Verse 32

कृतंकार्यं महाराज त्वया मम परंतप। क्षीणः शाप सुकृच्छ्रो मे त्वया संभाष्य साधुना ।।

kṛtaṃkāryaṃ mahārāja tvayā mama paraṃtapa| kṣīṇaḥ śāpa sukṛcchro me tvayā saṃbhāṣya sādhunā ||

Verse 33

अहं हि दिवि दिव्येन विमानन चरन्पुरा। अभिमानेन मत्तः सन्कंचिन्नान्यमचिन्तयम् ।।

ahaṃ hi divi divyena vimānana caranpurā| abhimānena mattaḥ sankaṃcinnānyamacintayam ||

Verse 34

ब्रह्मर्षिदेघगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः। वरं मम प्रयच्छन्ति सर्वे त्रैलोक्यवासिनः ।।

brahmarṣideghagandharvayakṣarākṣasapannagāḥ| varaṃ mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ ||

Verse 35

चक्षुषा यं प्रपश्यामि प्राणिनं पृथिवीपते। तस्य तेजो हराम्याशु तद्धि दृष्टेर्बलं मम ।।

cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate| tasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭerbalaṃ mama ||

Verse 36

ब्रह्मर्षीणां सरस्रं हि उवाह शिबिकां मम। कस मामपनयो राजन्भ्रंशयामास वै श्रियः ।।

brahmarṣīṇāṃ sarasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama| kasa māmapanayo rājanbhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ ||

Verse 37

तत्र ह्यगस्त्यः पादेन वहन्स्पृष्टो महामुनिः। अगस्त्येन ततोस्म्युक्तो ध्वंस सर्पेति वैरुषा ।।

tatra hyagastyaḥ pādena vahanspṛṣṭo mahāmuniḥ| agastyena tatosmyukto dhvaṃsa sarpeti vairuṣā ||

Verse 38

ततस्तस्माद्विमानाग्र्यात्प्रच्युतश्च्युतलक्षणः। प्रपतन्बुबुधेऽऽत्मानं व्यालीभूतमधोमुखम् ।।

tatastasmādvimānāgryātpracyutaścyutalakṣaṇaḥ| prapatanbubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham ||

Verse 39

अयाचं तमहं विप्रं शापस्यान्तो भवेदिति। प्रमादात्संप्रमूढस्य भगवन्क्षन्तुमर्हसि ।।

ayācaṃ tamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhavediti| pramādātsaṃpramūḍhasya bhagavankṣantumarhasi ||

Verse 40

ततः स मामुवाचेदं प्रपतन्तं कृपानवितः। युधिष्ठिरो धर्मराजः शापात्त्वां मोक्षयिष्यति ।।

tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānavitaḥ| yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati ||

Verse 41

अभिमानस्य वै तस्य बलस्य च नराधिप। फले क्षीणे महाराज फलं पुण्यमवाप्स्यसि ।।

abhimānasya vai tasya balasya ca narādhipa| phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi ||

Verse 42

ततो मे विस्मयो जातस्तद्दृष्ट्वा तपसो बलम्। ब्रह्म च ब्राह्मणत्वं च येन त्वाऽहमचूचुदम् ।।

tato me vismayo jātastaddṛṣṭvā tapaso balam| brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvā'hamacūcudam ||

Verse 43

सत्यं दमस्तपो योगमहिंसा ज्ञाननित्यता। साधकानि सतां पुंसां न जातिर्नकुलं नृप ।।

satyaṃ damastapo yogamahiṃsā jñānanityatā| sādhakāni satāṃ puṃsāṃ na jātirnakulaṃ nṛpa ||

Verse 44

अरिष्ट कएष ते भ्राता मुक्तो बीमो महाभुज। स्वस्ति तेऽस्तु महाराज गमिष्यामि दिवं पुनः ।।

ariṣṭa kaeṣa te bhrātā mukto bīmo mahābhuja| svasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ ||

Verse 45

स चायं पुरुषव्याघ्र कालः पुण्य उपागतः। तदस्मात्कारणात्पार्थ कार्यं तन्मे महत्कृतम् ।।

sa cāyaṃ puruṣavyāghra kālaḥ puṇya upāgataḥ| tadasmātkāraṇātpārtha kāryaṃ tanme mahatkṛtam ||

Verse 46

वैशंपायन उवाच। ततस्तस्मिन्मुहूर्ते तु विमानं कामगामि वै। अवपातेन महता तत्रावाप तदुत्तमम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tatastasminmuhūrte tu vimānaṃ kāmagāmi vai| avapātena mahatā tatrāvāpa taduttamam ||

Verse 47

इत्युक्त्वाऽऽजगरं देहं मुक्त्वा स नहुषो नृपः। दिव्यं वपुः समास्थाय गतस्त्रिदिवमेव ह ।।

ityuktvā''jagaraṃ dehaṃ muktvā sa nahuṣo nṛpaḥ| divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha ||

Verse 48

युधिष्ठिरोपि धर्मात्मा भ्रात्रा भीमेन संगतः। धौम्येन सहितः श्रीमानाश्रमं पुनरागमत् ।।

yudhiṣṭhiropi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṃgataḥ| dhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarāgamat ||

Verse 49

ततो द्विजेभ्यः सर्वेभ्यः समेतेभ्यो यथातथम्। कथयामास तत्सर्वं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।।

tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham| kathayāmāsa tatsarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 50

तच्छ्रुत्वा ते द्विजाः सर्वे भ्रातरश्चास्य ते त्रयः। आसन्सुव्रीडिता राजन्द्रौपदी च यशस्विनी ।।

tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥ| āsansuvrīḍitā rājandraupadī ca yaśasvinī ||

Verse 51

ते तु सर्वेद्विजश्रेष्ठाः पाण्डवानां हितेप्सया। मैवमित्यब्रुवन्भीमं गर्हयन्तोऽस् साहसम् ।।

te tu sarvedvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā| maivamityabruvanbhīmaṃ garhayanto's sāhasam ||

Verse 52

पाण्डवास्तु भयान्पुक्तं प्रेक्ष्य भीमं महाबलम्। हर्षमाहारयांचक्रुर्विजह्रुश्च मुदा युताः ।।

pāṇḍavāstu bhayānpuktaṃ prekṣya bhīmaṃ mahābalam| harṣamāhārayāṃcakrurvijahruśca mudā yutāḥ ||