Adhyaya 182

Verse 1

युधिष्ठिराजगरयोः संवादः ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम्। दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत् ।।

yudhiṣṭhirājagarayoḥ saṃvādaḥ || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| yudhiṣṭhirastamāsādya sarpabhogena veṣṭitam| dayitaṃ bhrātaraṃ dhīmānidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 2

कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान्। कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः ।।

kuntīmātaḥ kathamimāmāpadaṃ tvamavāptavān| kaścāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ ||

Verse 3

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम्। कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम् ।।

sa dharmarājamālakṣya bhrātā bhrataramagrajam| kathayāmāsa tatsarvaṃ grahaṇādiviceṣṭitam ||

Verse 4

[अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान्। नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि आजगरपर्वणि द्व्यशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 182 ।।

[ayamārya mahāsatvo bhakṣārthaṃ māṃ gṛhītavān| nahuṣo nāma rājarṣiḥ prāṇavāniva saṃsthitaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ājagaraparvaṇi dvyaśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 182 ||

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच। मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः। वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| mucyatāmayamāyuṣmanbhrātā me'mitavikramaḥ| vayamāhāramanyaṃ te dāsyāmaḥ kṣunnivāraṇam ||

Verse 6

सर्प उवाच। मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः। गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत् ।।

sarpa uvāca| mucyatāmayamāyuṣmanbhrātā me'mitavikramaḥ| gamyatāṃ neha sthātavyaṃ śvo bhavānapi me bhavet ||

Verse 7

व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत्। स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम ।।

vratametanmahābāho viṣayaṃ mama yo brajet| sa ma bhakṣo bhavettāta tvaṃ cāpi viṣaye mama ||

Verse 8

चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ।।]

cireṇādya mayā''hāraḥ prāpto'yamanujastava| nāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyamabhikāṅkṣaye ||]

Verse 9

युधिष्ठिर उवाच। देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि। सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| devo vā yadi vā daitya urago vā bhavānyadi| satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 10

किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम। किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम। किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम् ।।

kimarthaṃ ca tvayā grasto bhīmaseno bhujaṃgama| kimāhṛtyaviditvā vā prītiste syādbhujaṃgama| kimāhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñcedbhavānimam ||

Verse 11

सर्प उवाच। नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ। प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप ।।

sarpa uvāca| nahuṣo nāma rājā'hamāsaṃ pūrvastavānagha| prathitaḥ pañcamaḥ somādāyoḥ putro narādhipa ||

Verse 12

क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च। त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च ।।

kratubhistapasā caivasvādhyāyena damena ca| trailokyaiśvaryamavyagraṃ prāpto'haṃvikarmeṇa ca ||

Verse 13

तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा। सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम ।।

tadaiśvaryaṃ samāsādya darpo māmagamattadā| sahasraṃ hi dvijātīnāmuvāha śivikāṃ mama ||

Verse 14

ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान्। इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः ।।

aiśvaryamadamatto'hamavamatya tato dvijān| imāmagastyena daśāmānīta itime smṛtiḥ ||

Verse 15

न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः। तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः ।।

na tu māmajahātprajñā yāvadanveti pāṇḍavaḥ| tasyaivānugrahādrājannagastyasya mahātmanaḥ ||

Verse 16

षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव। नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये ।।

ṣaṣṭhe kāle mayā''hāraḥ prāpto'yamanujastava| nāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyadapi kāmaye ||

Verse 17

प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम। तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम् ।।

praśnānuccāritānadya vāyahariṣyasi cenmama| tathāpaścādvimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram ||

Verse 18

युधिष्ठिर उवाच। ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः। अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ| api cacchaknuyāṃ prītimāhartuṃ te bhujaṅgam ||

Verse 19

वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम्। सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।।

vedyaṃca brāhmaṇeneha tadbhavānvetti kevalam| sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ ||

Verse 20

सर्प उवाच। ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर। ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते ।।

sarpa uvāca| brāhmaṇaḥ ko bhavedrājanvedyaṃ kiṃca yudhiṣṭhira| bravīhyatimatiṃ tvāṃ hi vākyairaniminomi te ||

Verse 21

युधिष्ठिर उवाच। सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा। दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ tapo ghṛṇā| dṛśyante yatranāgendrasa brāhmaṇa iti smṛtaḥ ||

Verse 22

वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत्। यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं ।।

vedyaṃ sarpa paraṃ brhama nirduḥkhamasukhaṃ ca yat| yatragatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitaṃ ||

Verse 23

सर्प उवाच। चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि। आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर ।।

sarpa uvāca| cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva hi| ānṛśaṃsyamahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira ||

Verse 24

वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप। ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये ।।

vedyaṃ yaccātra nirduḥkhamasukhaṃ ca narādhipa| tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyanna tadastīti lakṣaye ||

Verse 25

युधिष्ठिर उवाच। शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते। न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| śūdre tu yadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate| na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ ||

Verse 26

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः। तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत् ।।

yatraitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ| tatraitanna vetsarpa taṃ śūdramiti nirdiśet ||

Verse 27

यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च। ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि ।।

yatpunarbhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ca| tābhyāṃ hīnamato'nyatra padaṃ nāstīti cedapi ||

Verse 28

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते। यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता ।। प्राणवान्वायुभक्षः सर्पइव नतु सर्पः ।।

evametanmataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ tu vidyate| yathā śītoṣṇayormadhye bhavennoṣṇaṃ na śītatā || prāṇavānvāyubhakṣaḥ sarpaiva natu sarpaḥ ||

Verse 29

एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित्। एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान् ।। ताभ्यां हीनं न विद्यते इति झ. पाठः ।।

evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnamasti padaṃ kvacit| eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān || tābhyāṃ hīnaṃ na vidyate iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 30

सर्प उवाच। यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः। वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते ।।

sarpa uvāca| yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ| vṛthā jātistadāyuṣmankṛtiryāvanna vidyate ||

Verse 31

युधिष्ठिर उवाच। जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते। संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| jātiratramahāsarpa manuṣyatve mahāmate| saṃkarātsarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ ||

Verse 32

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः। वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम् ।।

sarve sarvāsvapatyāni janayanti yadā narāḥ| vāṅmaithunamatho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām ||

Verse 33

इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि। तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः ।। हीनं नास्ति पदं क्वचित् इति झ. पाठः ।।

idamārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ityapi| tasmācchīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidurye tattvadarśinaḥ || hīnaṃ nāsti padaṃ kvacit iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 34

प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते। तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम्। तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते ।। प्रधानं तदिष्टं चेति कर्मधारयः ।।

prāṅgābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate| tathopanayanaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ yathākramam| tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate || pradhānaṃ tadiṣṭaṃ ceti karmadhārayaḥ ||

Verse 35

वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते। तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ।।

vṛttyā śūdrasamo hyeṣa yāvadvedena jāyate| tasminnevaṃ matidvaidhe manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt ||

Verse 36

कृतकृत्याः सर्ववर्णा यदि वृत्तं न पश्यति। संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः ।। नाभिवर्धनान्नालच्छेदनात् ।।

kṛtakṛtyāḥ sarvavarṇā yadi vṛttaṃ na paśyati| saṃkarastvatra nāgendra balavānprasamīkṣitaḥ || nābhivardhanānnālacchedanāt ||

Verse 37

यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते। तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम ।।

yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttamiṣyate| taṃ brāhmaṇamahaṃ pūrvamuktavānbhujagottama ||

Verse 38

सर्प उवाच। श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर। भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम् ।।

sarpa uvāca| śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira| bhakṣayeyamahaṃ kasmādbhrātaraṃ te vṛkodaram ||