Adhyaya 181

Verse 1

अजगरेण भीमंप्रति स्वस्याजगरत्वप्रापककारणाभिधानम् ।। 1 ।। दुर्निमित्तदर्शनाद्दुर्मनायमानेन युधिष्ठिरेण भीममार्गानुसरणएनाज्जगरगृहीतभीमस्य दर्शनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। स भीमसेनस्तेजस्वी तदा सर्पवशं गतः। चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत् ।।

ajagareṇa bhīmaṃprati svasyājagaratvaprāpakakāraṇābhidhānam || 1 || durnimittadarśanāddurmanāyamānena yudhiṣṭhireṇa bhīmamārgānusaraṇaenājjagaragṛhītabhīmasya darśanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| sa bhīmasenastejasvī tadā sarpavaśaṃ gataḥ| cintayāmāsa sarpasya vīryamatyadbhutaṃ mahat ||

Verse 2

उवाच च महासर्पं कामयाब्रूहि पन्नग। कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि आजागरपर्वणि एकाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 181 ।।

uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayābrūhi pannaga| kastvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ājāgaraparvaṇi ekāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 181 ||

Verse 3

पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः। नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम् ।।

pāṇḍavo bhīmaseno'haṃ dharmarājādanantaraḥ| nāgāyutasamaprāṇastvayā nītaḥ kathaṃ vaśam ||

Verse 4

सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा। समागताश्च बहुशो निहताश्च मया युधि ।।

siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇāstathā| samāgatāśca bahuśo nihatāśca mayā yudhi ||

Verse 5

राक्षसाश्च पिशाचाश्च पन्नगाश्च महाबलाः। भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम ।।

rākṣasāśca piśācāśca pannagāśca mahābalāḥ| bhujavegamaśaktā me soḍhuṃ pannagasattama ||

Verse 6

किंनु विद्याबलं किंनु वरदानमथो तव। उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोस्मि कृतस्त्वया ।।

kiṃnu vidyābalaṃ kiṃnu varadānamatho tava| udyogamapi kurvāṇo vaśagosmi kṛtastvayā ||

Verse 7

अनुत्यो विक्रमो नॄणामिति मे धीयते मतिः। यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत् ।।

anutyo vikramo nṝṇāmiti me dhīyate matiḥ| yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat ||

Verse 8

इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम्। भोगेन महता गृह्य समन्तात्पर्यवेष्टयत् ।। कामया इच्छातः ।।

ityevaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇam| bhogena mahatā gṛhya samantātparyaveṣṭayat || kāmayā icchātaḥ ||

Verse 9

निगृह्यैनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा। विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत् ।।

nigṛhyainaṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagastadā| vimucyāsya bhujau pīnāvidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 10

दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज। दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनां ।।

diṣṭastvaṃ kṣudhitasyādya devairbhakṣo mahābhuja| diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehināṃ ||

Verse 11

यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजङ्गत्वमरिंदम। तदवश्यं त्वया मत्तः श्रोतव्यं शृणु यन्मम ।।

yathā tvidaṃ mayā prāptaṃ bhujaṅgatvamariṃdama| tadavaśyaṃ tvayā mattaḥ śrotavyaṃ śṛṇu yanmama ||

Verse 12

इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्महर्षिणा। शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वस् कथयामि तत् ।।

imāmavasthāṃ saṃprāpto hyahaṃ kopānmaharṣiṇā| śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarvas kathayāmi tat ||

Verse 13

नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः। तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः ।।

nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ| tavaiva pūrvaḥ pūrveṣāmāyorvaṃśadharaḥ sutaḥ ||

Verse 14

सोहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमत्य च। इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम ।।

sohaṃ śāpādagastyasya brāhmaṇānavamatya ca| imāmavasthāmāpannaḥ paśya daivamidaṃ mama ||

Verse 15

त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम्। अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम् ।। भोगेन देहेन ।।

tvāṃ cedavadhyamāyāntamatīva priyadarśanam| ahamadyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam || bhogena dehena ||

Verse 16

न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचित्प्रग्रहं गतः। गचजोवा महिषो वाऽपि षष्ठे काले नरोत्तम ।। उपयोक्ष्यामि भक्षितुगिच्छामि। विधानं दैवम् ।।

na hi me mucyate kaścitkathaṃcitpragrahaṃ gataḥ| gacajovā mahiṣo vā'pi ṣaṣṭhe kāle narottama || upayokṣyāmi bhakṣitugicchāmi| vidhānaṃ daivam ||

Verse 17

नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता। गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम ।।

nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā| gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānamidaṃ mama ||

Verse 18

पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम्। कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः ।।

patatā hi vimānāgrānmayā śakrāsanāddrutam| kuru śāpāntamityukto bhagavānmunisattamaḥ ||

Verse 19

यस्त्वया वेष्टितो राजन्मोहमेति महाबलः। मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात् ।।

yastvayā veṣṭito rājanmohameti mahābalaḥ| mokṣaste bhavitā rājankasmāccitkālaparyayāt ||

Verse 20

ततोस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः। स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा ।। षष्ठे कालेऽष्टधाविभक्तस्याह्नो भागे ।।

tatosmi patito bhūmau na ca māmajahātsmṛtiḥ| smārtamasti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā || ṣaṣṭhe kāle'ṣṭadhāvibhaktasyāhno bhāge ||

Verse 21

यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विभागवित्। स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः ।। स्मार्तं स्मृतिविषयम्। पुराणं चिरकालीनमपि स्मरामीत्यर्थः ।।

yastu te vyāhṛtānpraśnānpratibrūyādvibhāgavit| sa tvāṃ mokṣayitā śāpāditi māmabravīdṛṣiḥ || smārtaṃ smṛtiviṣayam| purāṇaṃ cirakālīnamapi smarāmītyarthaḥ ||

Verse 22

गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोपि बलीयसः। सत्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति ।।

gṛhītasya tvayā rājanprāṇinopi balīyasaḥ| satvabhraṃśo'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati ||

Verse 23

इतिचाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम्। मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः ।।

iticāpyahamaśrauṣaṃ vacasteṣāṃ dayāvatām| mayi saṃjātahārdānāmatha te'ntarhitā dvijāḥ ||

Verse 24

सोहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ। सर्पयोनिमिमां प्राप्यकालाकाङ्क्षी महाद्युते ।।

sohaṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye'śucau| sarpayonimimāṃ prāpyakālākāṅkṣī mahādyute ||

Verse 25

तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम्। न ते कुप्ये महासर्प नात्मने द्विजसत्तम ।।

tamuvāca mahābāhurbhīmaseno bhujaṅgamam| na te kupye mahāsarpa nātmane dvijasattama ||

Verse 26

यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः। आगमे यदि वाऽपाये न तत्र ग्लपयेन्मनः ।। विभागविदात्मानात्मविवेकवित् ।।

yasmādabhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ| āgame yadi vā'pāye na tatra glapayenmanaḥ || vibhāgavidātmānātmavivekavit ||

Verse 27

दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति। दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् ।।

daivaṃ puruṣakāreṇa ko vañcayitumarhati| daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam ||

Verse 28

पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम्। इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम् ।।

paśya daivopaghātāddhi bhujavīryavyapāśrayam| imāmavasthāṃ saṃprāptamanimittamihādya mām ||

Verse 29

किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम्। तथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान् ।।

kiṃtu nādyānuśocāmi tathā''tmānaṃ vināśitam| tathā tu vipine nyastānbhrātṝnrājyaparicyutān ||

Verse 30

हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः। मां समुद्वीक्षमाणास्ते प्रयतिष्यन्ति विह्वलाः ।।

himavāṃśca sudurgo'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ| māṃ samudvīkṣamāṇāste prayatiṣyanti vihvalāḥ ||

Verse 31

विनष्टमथ मां श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः। धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना ।। कदाचिदभावी सामर्थ्यहीनः कदाचित् भावी सामर्थ्यवान् अवश्यं भवति ।।

vinaṣṭamatha māṃ śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ| dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā || kadācidabhāvī sāmarthyahīnaḥ kadācit bhāvī sāmarthyavān avaśyaṃ bhavati ||

Verse 32

अथवा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति। सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः ।।

athavā nārjuno dhīmānviṣādamupayāsyati| sarvāstravidanādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ ||

Verse 33

समर्थः स महाबाहुरेकाङ्ना सुमहाबलः। देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमञ्जसा ।।

samarthaḥ sa mahābāhurekāṅnā sumahābalaḥ| devarājamapi sthānātpracyāvayitumañjasā ||

Verse 34

किं पुनर्धृतराष्ट्रस् पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम्। विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम् ।।

kiṃ punardhṛtarāṣṭras putraṃ durdyūtadevinam| vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhamohaparāyaṇam ||

Verse 35

मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम्। याऽस्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः ।।

mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm| yā'smākaṃ nityamāśāste mahattvamadhikaṃ paraiḥ ||

Verse 36

तस्याः कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद्भुजङ्गम्। सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः ।।

tasyāḥ kathaṃ tvanāthāyā madvināśādbhujaṅgam| saphalāste bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ ||

Verse 37

नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ। मद्वाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ ।।

nakulaḥ sahadevaśca yamau ca guruvartinau| madvāhubalasaṃguptau nityaṃ puruṣamāninau ||

Verse 38

भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ। मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः ।।

bhaviṣyato nirutsāhau bhraṣṭavīryaparākramau| madvināśātparidyūnāviti me vartate matiḥ ||

Verse 39

एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः। भुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम् ।।

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ| bhujaṅgabhogasaṃruddho nāśakacca viceṣṭitum ||

Verse 40

युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्तचेतनः। अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन् ।।

yudhiṣṭhirastu kaunteyo babhūvāsvastacetanaḥ| aniṣṭadarśanānghorānutpātānparicintayan ||

Verse 41

दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता। दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह ।।

dāruṇaṃ hyaśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā| dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha ||

Verse 42

एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना। रक्तं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभासुरा ।। परुषोक्तिभिरिति सेषः ।।

ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā| raktaṃ vamantī dadṛśe pratyādityamabhāsurā || paruṣoktibhiriti seṣaḥ ||

Verse 43

प्रववौ चानिलो रूक्षश्चण्डः सर्करकर्षणः। अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च ।।

pravavau cānilo rūkṣaścaṇḍaḥ sarkarakarṣaṇaḥ| apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca ||

Verse 44

पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहियाहीति वाशति। मुहुर्मुहुः स्फुरति च दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा ।। वर्तिका पक्षिविशेषः ।।

pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhiyāhīti vāśati| muhurmuhuḥ sphurati ca dakṣiṇo'sya bhujastathā || vartikā pakṣiviśeṣaḥ ||

Verse 45

हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परितप्यति। सव्यस्याक्ष्णओ विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत ।। दक्षिणो भुज स्फुरतीति भविष्यतोऽनिष्टप्रशमनस्य लिङ्गम् ।।

hṛdayaṃ caraṇaścāpi vāmo'sya paritapyati| savyasyākṣṇao vikāraścāpyaniṣṭaḥ samapadyata || dakṣiṇo bhuja sphuratīti bhaviṣyato'niṣṭapraśamanasya liṅgam ||

Verse 46

धर्मराजोपि मेधावी शङ्कमानो महद्भयम्। द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत ।।

dharmarājopi medhāvī śaṅkamāno mahadbhayam| draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata ||

Verse 47

शंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम्। स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः ।।

śaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram| sa pratasthe mahābāhurdhaumyena sahito nṛpaḥ ||

Verse 48

द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम्। नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति ।।

draupadyā rakṣaṇaṃ kāryamityuvāca dhanaṃjayam| nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijānprati ||

Verse 49

स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः। मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने ।।

sa tasya padamunnīya tasmādevāśramātprabhuḥ| mṛgayāmāsa kaunteyo bhīmasenaṃ mahāvane ||

Verse 50

स प्राचीं दिशमास्थाय महतो गजयूथपान्। ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम् ।। विकारः स्फुरणम् ।।

sa prācīṃ diśamāsthāya mahato gajayūthapān| dadarśa pṛthivīṃ cihnairbhīmasya paricihnitām || vikāraḥ sphuraṇam ||

Verse 51

ततो मृगसहस्राणि मृगेनद्राणां शतानि च। पतितानि वने दृष्ट्वा मार्गं तस्याविशन्नृपः ।।

tato mṛgasahasrāṇi mṛgenadrāṇāṃ śatāni ca| patitāni vane dṛṣṭvā mārgaṃ tasyāviśannṛpaḥ ||

Verse 52

धावतस्तस्य वीरस् मृगार्थं वातरंहसः। ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथिः ।।

dhāvatastasya vīras mṛgārthaṃ vātaraṃhasaḥ| ūruvātavinirbhagnāndrumānvyāvarjitānpathiḥ ||

Verse 53

स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे। [रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रद्रुमसंकुले ।।

sa gatvā taistadā cihnairdadarśa girigahvare| [rūkṣamārutabhūyiṣṭhe niṣpatradrumasaṃkule ||

Verse 54

ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले। अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे।] गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा ।। यूथपान्पतितान्ददर्शेत्यन्वयः ।।

īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṃkule| aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe|] gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭamanujaṃ tadā || yūthapānpatitāndadarśetyanvayaḥ ||