Adhyaya 180

Verse 1

वने मृगयार्थमटतो भीमस्य महताऽजगरेण ग्रहणम् ।। 1 ।। जनमेजय उवाच। कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रमः। भयमाहारयत्तीव्रं तस्मादजगरान्मुने ।।

vane mṛgayārthamaṭato bhīmasya mahatā'jagareṇa grahaṇam || 1 || janamejaya uvāca| kathaṃ nāgāyutaprāṇo bhīmo bhīmaparākramaḥ| bhayamāhārayattīvraṃ tasmādajagarānmune ||

Verse 2

पौलस्त्यं धनदं युद्दे य आह्वयति दर्पितः। नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम् ।।

paulastyaṃ dhanadaṃ yudde ya āhvayati darpitaḥ| nalinyāṃ kadanaṃ kṛtvā nihantā yakṣarakṣasām ||

Verse 3

तं संससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम्। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।।

taṃ saṃsasi bhayāviṣṭamāpannamarisūdanam| etadicchāmyahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। बह्वाश्चर्ये वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम्। प्राप्तानामाश्रमं राजन्राजर्षेर्वृषपर्वणः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bahvāścarye vane teṣāṃ vasatāmugradhanvinām| prāptānāmāśramaṃ rājanrājarṣervṛṣaparvaṇaḥ ||

Verse 5

यदृच्छया धनुष्पाणिर्बद्धखङ्गो वृकोदरः। ददर्श तद्वनं रम्यं देवगन्धर्वसेवितम् ।।

yadṛcchayā dhanuṣpāṇirbaddhakhaṅgo vṛkodaraḥ| dadarśa tadvanaṃ ramyaṃ devagandharvasevitam ||

Verse 6

स ददर्श शुभान्देशान्गिरेर्हिमवतस्तदा। देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान् ।।

sa dadarśa śubhāndeśāngirerhimavatastadā| devarṣisiddhacaritānapsarogaṇasevitān ||

Verse 7

चकोरैरुपचक्रैशच् पक्षिभिर्जीवजीवकैः। कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च तत्र तत्र निनादितान् ।।

cakorairupacakraiśac pakṣibhirjīvajīvakaiḥ| kokilairbhṛṅgarājaiśca tatra tatra nināditān ||

Verse 8

नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलैः। उपेतान्बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनैः ।।

nityapuṣpaphalairvṛkṣairhimasaṃsparśakomalaiḥ| upetānbahulacchāyairmanonayananandanaiḥ ||

Verse 9

स संपश्यन्गिरिनदीर्वैडूर्यमणिसंनिभैः। सलिलैर्हिमसंकाशैर्हंसकारण्डवायुतैः ।।

sa saṃpaśyangirinadīrvaiḍūryamaṇisaṃnibhaiḥ| salilairhimasaṃkāśairhaṃsakāraṇḍavāyutaiḥ ||

Verse 10

वनानि देवदारूणां मेघानामिव वागुराः। हरिचन्दनमिश्राणि तुङ्गकालीयकान्यपि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि आजगरपर्वणि अशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 180 ।।

vanāni devadārūṇāṃ meghānāmiva vāgurāḥ| haricandanamiśrāṇi tuṅgakālīyakānyapi || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ājagaraparvaṇi aśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 180 ||

Verse 11

मृगयां परिधावन्स समेषु मरुधन्वसु। विध्यन्मृगाञ्शरैः शुद्धैश्चचार स महाबलः ।। तुङ्गं कालीयकं च काष्ठविशेषौ ।।

mṛgayāṃ paridhāvansa sameṣu marudhanvasu| vidhyanmṛgāñśaraiḥ śuddhaiścacāra sa mahābalaḥ || tuṅgaṃ kālīyakaṃ ca kāṣṭhaviśeṣau ||

Verse 12

भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दंष्ट्रिणं बलात्। निघ्नन्नागशतप्राणो वने तस्मिन्महाबलः ।।

bhīmasenastu vikhyāto mahāntaṃ daṃṣṭriṇaṃ balāt| nighnannāgaśataprāṇo vane tasminmahābalaḥ ||

Verse 13

मृगाणां सवराहाणां महिषाणां महाभुजः। विनिघ्नंस्तत्रतत्रैव भीमो भीमपराक्रमः ।।

mṛgāṇāṃ savarāhāṇāṃ mahiṣāṇāṃ mahābhujaḥ| vinighnaṃstatratatraiva bhīmo bhīmaparākramaḥ ||

Verse 14

स मातङ्गशतप्राणो मनुष्यशतवारणः। सिंहशार्दूलविक्रान्तो वने तस्मिन्महाबलः ।।

sa mātaṅgaśataprāṇo manuṣyaśatavāraṇaḥ| siṃhaśārdūlavikrānto vane tasminmahābalaḥ ||

Verse 15

वृक्षानुत्पाटयामास तरसा वै बभञ्ज च। पृथिव्याश्च प्रदेशान्वै नादयंस्तु वनानि च ।।

vṛkṣānutpāṭayāmāsa tarasā vai babhañja ca| pṛthivyāśca pradeśānvai nādayaṃstu vanāni ca ||

Verse 16

पर्वताग्राणि वै मृद्गन्नादयानश्च विज्वरः। प्रक्षिपन्पादपांश्चापि नादेनापूरयन्महीम् ।।

parvatāgrāṇi vai mṛdgannādayānaśca vijvaraḥ| prakṣipanpādapāṃścāpi nādenāpūrayanmahīm ||

Verse 17

वेगेन न्यपतद्भीमो निर्भयश्च पुनः पुनः। आस्फोटयन्क्ष्वेडयंश्च तलतालांश्च वादयन्। चिरसंबद्धदर्पस्तु भीमसेनो वने तदा ।।

vegena nyapatadbhīmo nirbhayaśca punaḥ punaḥ| āsphoṭayankṣveḍayaṃśca talatālāṃśca vādayan| cirasaṃbaddhadarpastu bhīmaseno vane tadā ||

Verse 18

गजेनद्राश्च महासत्वा मृगेन्द्राश्च महाबलाः। भीमसेनस्य नादेन व्यमुञ्चन्त गुहा भयात् ।।

gajenadrāśca mahāsatvā mṛgendrāśca mahābalāḥ| bhīmasenasya nādena vyamuñcanta guhā bhayāt ||

Verse 19

क्वचित्प्रधावंस्तिष्ठंश्च क्वचिच्चोपविशंस्तथा। मृगप्रेप्सुर्महारौद्रे वने चरति निर्भयः ।।

kvacitpradhāvaṃstiṣṭhaṃśca kvaciccopaviśaṃstathā| mṛgaprepsurmahāraudre vane carati nirbhayaḥ ||

Verse 20

स तत्रमनुजव्याघ्रो वने वनचरोपमः। पद्भ्यामभिसमापेदे भीमसेनो महाबलः ।।

sa tatramanujavyāghro vane vanacaropamaḥ| padbhyāmabhisamāpede bhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 21

स प्रविष्टो महारण्ये नादान्नदति चाद्भुतान्। त्रासयन्सर्वभूतानि महासत्वपराक्रमः ।।

sa praviṣṭo mahāraṇye nādānnadati cādbhutān| trāsayansarvabhūtāni mahāsatvaparākramaḥ ||

Verse 22

ततो भीमस्य शब्देन भीताः सर्पा गुहाशयाः। अतिक्रान्तास्तु वेगेन जगामानुसृतः शनैः। ततोऽमरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबलः ।।

tato bhīmasya śabdena bhītāḥ sarpā guhāśayāḥ| atikrāntāstu vegena jagāmānusṛtaḥ śanaiḥ| tato'maravaraprakhyo bhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 23

स ददर्श महाकायं भुजङ्गं रोमहर्षणम्। गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम् ।।

sa dadarśa mahākāyaṃ bhujaṅgaṃ romaharṣaṇam| giridurge samāpannaṃ kāyenāvṛtya kandaram ||

Verse 24

पर्वताभोगवर्ष्माणं भोगैश्चन्द्रार्कमण्डलैः। चित्राङ्गमङ्गजैश्चित्रैर्हरिद्रासदृशच्छविम् ।। मरुधन्वसु गिरेर्निर्जलप्रदेशेषु। मरुर्ना गिरिधन्वनोरिति मेदिनी ।।

parvatābhogavarṣmāṇaṃ bhogaiścandrārkamaṇḍalaiḥ| citrāṅgamaṅgajaiścitrairharidrāsadṛśacchavim || marudhanvasu girernirjalapradeśeṣu| marurnā giridhanvanoriti medinī ||

Verse 25

गुहाकारेण वक्रेण चतुर्दंष्ट्रेण राजता। दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहानं सृक्विणी मुहुः ।।

guhākāreṇa vakreṇa caturdaṃṣṭreṇa rājatā| dīptākṣeṇātitāmreṇa lihānaṃ sṛkviṇī muhuḥ ||

Verse 26

त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम्। निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम् ।।

trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ kālāntakayamopamam| niḥśvāsakṣveḍanādena bhartsayantamiva sthitam ||

Verse 27

स भीमं सहसाऽभ्येत्य पृदाकुः क्षुधितो भृशम्। जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोर्बलात् ।। पर्वतस्याभोगः विस्तीर्णता तत्परिमाणं वर्ष्म शरीरं यस्य तम् ।।

sa bhīmaṃ sahasā'bhyetya pṛdākuḥ kṣudhito bhṛśam| jagrāhājagaro grāho bhujayorubhayorbalāt || parvatasyābhogaḥ vistīrṇatā tatparimāṇaṃ varṣma śarīraṃ yasya tam ||

Verse 28

तेन संस्पृष्टगात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा। संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि ।।

tena saṃspṛṣṭagātrasya bhīmasenasya vai tadā| saṃjñā mumoha sahasā varadānena tasya hi ||

Verse 29

दशनागसहस्राणि धारयन्ति हि यद्बलम्। इद्रलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परैः ।।

daśanāgasahasrāṇi dhārayanti hi yadbalam| idralaṃ bhīmasenasya bhujayorasamaṃ paraiḥ ||

Verse 30

स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः। विम्फुरञ्शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम् ।।

sa tejasvī tathā tena bhujagena vaśīkṛtaḥ| vimphurañśanakairbhīmo na śaśāka viceṣṭitum ||

Verse 31

नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः। गृहीतो व्यजहात्सत्वं वरदानविमोहितः ।। पृदाकुः सर्पः ।।

nāgāyutasamaprāṇaḥ siṃhaskandho mahābhujaḥ| gṛhīto vyajahātsatvaṃ varadānavimohitaḥ || pṛdākuḥ sarpaḥ ||

Verse 32

स हि प्रयत्नमकरोत्तीव्रमात्मविमोक्षणे। न चैनमशकद्वीरः कथंचित्प्रतिबाधितुम् ।।

sa hi prayatnamakarottīvramātmavimokṣaṇe| na cainamaśakadvīraḥ kathaṃcitpratibādhitum ||