Adhyaya 179

Verse 1

गन्धमादनादवतीर्णैः पाण्डवैः क्रमेण कैलासवृषपर्वसुबाह्वादिनिवासगमनपूर्वकं पुनर्द्वैतदनमेत्य सरस्वतीतीरे सुखविहरणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं दिशां गजैः किन्नरपक्षिभिश्च। सुखं निवासं जहतां हि तेषां न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि आजगरपर्वणि एकोनाशीत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 179 ।।

gandhamādanādavatīrṇaiḥ pāṇḍavaiḥ krameṇa kailāsavṛṣaparvasubāhvādinivāsagamanapūrvakaṃ punardvaitadanametya sarasvatītīre sukhaviharaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| nagottamaṃ prasravaṇairupetaṃ diśāṃ gajaiḥ kinnarapakṣibhiśca| sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ na prītirāsīdbharatarṣabhāṇām || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ājagaraparvaṇi ekonāśītyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 179 ||

Verse 2

ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः कैलासमालोक्य महान्बभूव। कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां महीधरं वारिधरप्रकाशम् ।। नगोत्तमं गन्धमादनं जहतां त्यजताम् ।।

tatastu teṣāṃ punareva harṣaḥ kailāsamālokya mahānbabhūva| kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ mahīdharaṃ vāridharaprakāśam || nagottamaṃ gandhamādanaṃ jahatāṃ tyajatām ||

Verse 3

समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधान् गोष्ठान्हरीणां गिरिगह्वराणि। बहुप्रकाराणि समीक्ष्यवीराः स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र ।। कुबेरस्य कान्तं प्रियम् ।।

samucchrayānparvatasaṃnirodhān goṣṭhānharīṇāṃ girigahvarāṇi| bahuprakārāṇi samīkṣyavīrāḥ sthalāni nimnāni ca tatra tatra || kuberasya kāntaṃ priyam ||

Verse 4

तथैव चान्यानि महावनानि मृगद्विजानेकपसेवितानि। आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता- स्ते धन्विनाः खङ्गधरा नराग्र्याः ।। समुच्छ्रयान् उच्चैस्त्वानि। संनिरोधान् संकीर्णत्वानि। गोष्ठान् स्थानानि। हरीणां सिंहानाम् ।।

tathaiva cānyāni mahāvanāni mṛgadvijānekapasevitāni| ālokayanto'bhiyayuḥ pratītā- ste dhanvināḥ khaṅgadharā narāgryāḥ || samucchrayān uccaistvāni| saṃnirodhān saṃkīrṇatvāni| goṣṭhān sthānāni| harīṇāṃ siṃhānām ||

Verse 5

वनानि रम्याणि नदीः सरांसि गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि एते निवासाः सततं बभूवु- र्निशामुखं प्राप्य नरर्षभाणाम् ।। अनेकपाः द्विपाः ।।

vanāni ramyāṇi nadīḥ sarāṃsi guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi ete nivāsāḥ satataṃ babhūvu- rniśāmukhaṃ prāpya nararṣabhāṇām || anekapāḥ dvipāḥ ||

Verse 6

ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम्। आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्तु ।।

te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya vyatītya kailāsamacintyarūpam| āseduratyarthamanoramaṃ te tamāśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇastu ||

Verse 7

समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः। शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते ।।

sametya rājñā vṛṣaparvaṇā te pratyarcitāstena ca vītamohāḥ| śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ śivaṃ yathāvadvṛṣaparvaṇaste ||

Verse 8

सुखोषितास्तस्य त एकरात्रं पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे। अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां सुखेन वीराः पुनरेव वासम् ।।

sukhoṣitāstasya ta ekarātraṃ puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe| abhyāyayuste badarīṃ viśālāṃ sukhena vīrāḥ punareva vāsam ||

Verse 9

ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा नारायणस्थानगताः समग्राः। कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम् ।। गुहा अल्पप्रमाणादरी। गह्वरं महती दरी ।।

ūṣustatastatra mahānubhāvā nārāyaṇasthānagatāḥ samagrāḥ| kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām || guhā alpapramāṇādarī| gahvaraṃ mahatī darī ||

Verse 10

तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः। ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य द्विजर्षयो वीतमला यथैव ।। नलिनीं सरसीम् ।।

tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapradhānāḥ| te remire nandanavāsametya dvijarṣayo vītamalā yathaiva || nalinīṃ sarasīm ||

Verse 11

ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा यथागतेनैव पथा समग्राः। विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः ।।

tataḥ krameṇopayayurnṛvīrā yathāgatenaiva pathā samagrāḥ| vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ ||

Verse 12

चीनांस्तुषारान्दरदांश्च सर्वान् देशान्कुलिन्दस्य च भूरिरम्यान्। अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः ।।

cīnāṃstuṣārāndaradāṃśca sarvān deśānkulindasya ca bhūriramyān| atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ puraṃ subāhordadṛśurnṛvīrāḥ ||

Verse 13

श्रुत्वा च तान्पार्थिव पुत्रपौत्रा- न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान्। प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम् ।।

śrutvā ca tānpārthiva putrapautrā- nprāptānsubāhurviṣaye samagrān| pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā taṃ cābhyanandanvṛṣabhāḥ kurūṇām ||

Verse 14

समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते सुतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वे। सहेनद्रसेनैः परिचारकैश्च पौरोगवैर्ये च रमहानसस्थाः ।। नन्दनमिन्द्रवनम् ।।

sametya rājñā tu subāhunā te sutairviśokapramukhaiśca sarve| sahenadrasenaiḥ paricārakaiśca paurogavairye ca ramahānasasthāḥ || nandanamindravanam ||

Verse 15

सुखोपितास्तत्रत एकरात्रं सूतान्समादाय रथांश्च सर्वान्। घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम् ।। पौरोगवैः पुरोगामिभिः पटगृहादिसामग्रीवाहः ।।

sukhopitāstatrata ekarātraṃ sūtānsamādāya rathāṃśca sarvān| ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya tato'bhyayuryāmunamadrirājam || paurogavaiḥ purogāmibhiḥ paṭagṛhādisāmagrīvāhaḥ ||

Verse 16

तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्न- हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ। विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु- स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः ।। यामुनं यमुनोद्गमम् ।।

tasmingirau prasravaṇopapanna- himottarīyāruṇapāṇḍusānau| viśākhayūpaṃ samupetya cakru- stadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ || yāmunaṃ yamunodgamam ||

Verse 17

वराहनानामृगपक्षिजुष्टं महावनं चैत्ररथप्रकाशम्। शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः संवत्सरं तत्रवने विजह्रुः ।। पुंसि यथा श्वेतमुत्तरीयं श्वेतारुणमुष्णीषं च तद्वत् गिरौ प्रस्रवणानि अरुणपाण्डसानूनि च भान्तीत्युत्प्रेक्षा। विशाखयूपं स्थानविशेषः ।।

varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ mahāvanaṃ caitrarathaprakāśam| śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ saṃvatsaraṃ tatravane vijahruḥ || puṃsi yathā śvetamuttarīyaṃ śvetāruṇamuṣṇīṣaṃ ca tadvat girau prasravaṇāni aruṇapāṇḍasānūni ca bhāntītyutprekṣā| viśākhayūpaṃ sthānaviśeṣaḥ ||

Verse 18

तत्राससादातिबलं भुजङ्गं क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम्। वृकोदरः पर्वतकन्दरायां विषादमोहव्यथितान्तरात्मा ।।

tatrāsasādātibalaṃ bhujaṅgaṃ kṣudhārditaṃ mṛtyumivograrūpam| vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ viṣādamohavyathitāntarātmā ||

Verse 19

द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः। अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम् ।। शिवेन पार्थाः इति झ. पाठः ।।

dvīpo'bhavadyatra vṛkodarasya yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ| amokṣayadyastamanantatejā grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram || śivena pārthāḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 20

ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं वने विहुर्तुं कुरवः प्रतीताः। तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा- च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः ।।

te dvādaśaṃ varṣamathopayāntaṃ vane vihurtuṃ kuravaḥ pratītāḥ| tasmādvanāccaitrarathaprakāśā- cchriyā jvalantastapasā ca yuktāḥ ||

Verse 21

ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः। सरस्वतीमेत्य निवासकामाः सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः ।।

tataśca yātvā marudhanvapārśvaṃ sadā dhanurvedaratipradhānāḥ| sarasvatīmetya nivāsakāmāḥ sarastato dvaitavanaṃ pratīyuḥ ||

Verse 22

समीक्ष् तान्द्वैतवने निविष्टा- न्निवासिनस्तत्रततोऽभिजग्मुः। तपोदमाचारसमाधियुक्ता- स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टाः ।। द्वीपो द्वीपवदाश्रयः। ग्राहेण सर्वेण ।।

samīkṣ tāndvaitavane niviṣṭā- nnivāsinastatratato'bhijagmuḥ| tapodamācārasamādhiyuktā- stṛṇodapātrāvaraṇāśmakuṭṭāḥ || dvīpo dvīpavadāśrayaḥ| grāheṇa sarveṇa ||

Verse 23

प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च तथा बदर्यः खदिराः शिरीषाः। बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः सरस्वतीतीररुहा बभूवुः ।। तृणोदपात्रावरणाः आसनार्थं तृणेन पाद्यार्थं उदकपात्रेण च आवृण्वनति ते तथाभूताः। अश्मकुट्टाः वानप्रस्था दन्तोलूखलिका एव सन्तो जरया नष्टदन्ता अश्मकुट्टा भवन्ति ।।

plakṣākṣarauhītakavetasāśca tathā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ| bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ sarasvatītīraruhā babhūvuḥ || tṛṇodapātrāvaraṇāḥ āsanārthaṃ tṛṇena pādyārthaṃ udakapātreṇa ca āvṛṇvanati te tathābhūtāḥ| aśmakuṭṭāḥ vānaprasthā dantolūkhalikā eva santo jarayā naṣṭadantā aśmakuṭṭā bhavanti ||

Verse 24

तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता- मावासभूतामिव देवतानाम्। सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः ।।

tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntā- māvāsabhūtāmiva devatānām| sarasvatīṃ prītiyutāścarantaḥ sukhaṃ vijahrurnaradevaputrāḥ ||