Adhyaya 178

Verse 1

अर्जुनसमागमानन्तरं युधिष्ठिरेण गन्धमादनादवतरणाध्यवसायः ।। 1 ।। लोमशेन पाण्डवान्प्रति जयाशीर्वचनपूर्वकं स्वर्गंप्रति गमनम् ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। तस्मिन्कृतास्त्रे रथिनां प्रवीरे। प्रत्यागते भवनाद्वृत्रहन्तुः। अतः परं किमकुर्वन्त पार्थाः समेत्य शूरेण धनंजयेन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि आजगरपर्वणि अष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 178 ।।

arjunasamāgamānantaraṃ yudhiṣṭhireṇa gandhamādanādavataraṇādhyavasāyaḥ || 1 || lomaśena pāṇḍavānprati jayāśīrvacanapūrvakaṃ svargaṃprati gamanam || 2 || janamejaya uvāca| tasminkṛtāstre rathināṃ pravīre| pratyāgate bhavanādvṛtrahantuḥ| ataḥ paraṃ kimakurvanta pārthāḥ sametya śūreṇa dhanaṃjayena || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi ājagaraparvaṇi aṣṭasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 178 ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। वनेषु तेष्वेव तु ते नरेन्द्राः सहार्जुनेनेन्द्रसमेन वीराः। तस्मिंश्च शैलप्रवरे सुरम्ये धनेश्वराक्रीडगता विजह्रुः ।। वृत्रहन्तुरिन्द्रस्य ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| vaneṣu teṣveva tu te narendrāḥ sahārjunenendrasamena vīrāḥ| tasmiṃśca śailapravare suramye dhaneśvarākrīḍagatā vijahruḥ || vṛtrahanturindrasya ||

Verse 3

वेश्मानि तान्यप्रतिमानि पश्यन् क्रीडाश्च नानाद्रुमसन्निबद्धाः। चचार धन्वी बहुधा नरेन्द्रः सोऽस्त्रेषु यत्तः सततं किरीटी ।।

veśmāni tānyapratimāni paśyan krīḍāśca nānādrumasannibaddhāḥ| cacāra dhanvī bahudhā narendraḥ so'streṣu yattaḥ satataṃ kirīṭī ||

Verse 4

अवाप्य वासं नरदेवपुत्राः प्रसादजं वैश्रवणस्य राज्ञः। न प्राणिनां ते स्पृहयन्ति राज- ञ्शिवश् कालः स बभूव तेषाम् ।। आक्रीडं उद्यानम् ।।

avāpya vāsaṃ naradevaputrāḥ prasādajaṃ vaiśravaṇasya rājñaḥ| na prāṇināṃ te spṛhayanti rāja- ñśivaś kālaḥ sa babhūva teṣām || ākrīḍaṃ udyānam ||

Verse 5

समेत्य पार्थेन यथैकरात्र- मूषुः समास्तत्रतथा चतस्रः। पूर्वाश्च षट् ता दश पाण्डवानां शिवा बभूवुर्वसतां वनेषु ।। वासं स्थानम्। प्राणिनां भूमिस्तानामैश्वर्यमिति शेषः ।।

sametya pārthena yathaikarātra- mūṣuḥ samāstatratathā catasraḥ| pūrvāśca ṣaṭ tā daśa pāṇḍavānāṃ śivā babhūvurvasatāṃ vaneṣu || vāsaṃ sthānam| prāṇināṃ bhūmistānāmaiśvaryamiti śeṣaḥ ||

Verse 6

ततोऽब्रवीद्वायुसुतस्तरस्वी जिष्णुश्च राजानमुपोपविश्य। यमौ च वीरौ सुरराजकल्पा- वेकान्तमास्थाय हितं प्रियं च ।।

tato'bravīdvāyusutastarasvī jiṣṇuśca rājānamupopaviśya| yamau ca vīrau surarājakalpā- vekāntamāsthāya hitaṃ priyaṃ ca ||

Verse 7

तव प्रतिज्ञां कुरुराज सत्यां चिकीर्षमाणास्त्वदनुप्रियं च। ततो न गच्छाम वनान्यपास्य सुयोधनं सानुचरं निहन्तुम् ।।

tava pratijñāṃ kururāja satyāṃ cikīrṣamāṇāstvadanupriyaṃ ca| tato na gacchāma vanānyapāsya suyodhanaṃ sānucaraṃ nihantum ||

Verse 8

एकादशं वर्षमिदं वसामः सुयोधनेनात्तसुखाः सुखार्हाः। तं वञ्चयित्वाऽधमबुद्धिशील- मज्ञातवासं सुखमाप्नुयाम ।।

ekādaśaṃ varṣamidaṃ vasāmaḥ suyodhanenāttasukhāḥ sukhārhāḥ| taṃ vañcayitvā'dhamabuddhiśīla- majñātavāsaṃ sukhamāpnuyāma ||

Verse 9

तवाज्ञया पार्थिव निर्विशङ्का विहाय मानं विचरामो वनानि। समीपवासेन विलोभितास्ते ज्ञास्यन्ति नास्मानपकृष्टदेशान् ।। पूर्वाश् षट् समाः ।।

tavājñayā pārthiva nirviśaṅkā vihāya mānaṃ vicarāmo vanāni| samīpavāsena vilobhitāste jñāsyanti nāsmānapakṛṣṭadeśān || pūrvāś ṣaṭ samāḥ ||

Verse 10

संवत्सरं तत्र विहृत्य गूढं नराधमं तं सुखमुद्धरेम। निर्यात्य वैरं सफलं सपुष्पं तस्मै नरेन्द्राधमपूरुषाय ।। अपकृष्टदेशान् दूरस्थान् न ज्ञास्यन्ति अपितु समीपस्थानेव ।।

saṃvatsaraṃ tatra vihṛtya gūḍhaṃ narādhamaṃ taṃ sukhamuddharema| niryātya vairaṃ saphalaṃ sapuṣpaṃ tasmai narendrādhamapūruṣāya || apakṛṣṭadeśān dūrasthān na jñāsyanti apitu samīpasthāneva ||

Verse 11

सुयोधनायानुचरैर्वृताय ततो महीं प्राप्नुहि धर्मराज। स्वर्गोपमं देशमिमं चरद्भिः शक्यो विहन्तुं नरदेव शोकः ।।

suyodhanāyānucarairvṛtāya tato mahīṃ prāpnuhi dharmarāja| svargopamaṃ deśamimaṃ caradbhiḥ śakyo vihantuṃ naradeva śokaḥ ||

Verse 12

कीर्तिस्तु ते भारत पुण्यगन्धा नश्येद्धि लोकेषु चराचरेषु। तत्प्राप्य राज्यंकुरुपुङ्गवानां शक्यं महत्प्राप्तुमथ क्रियाश्च ।।

kīrtistu te bhārata puṇyagandhā naśyeddhi lokeṣu carācareṣu| tatprāpya rājyaṃkurupuṅgavānāṃ śakyaṃ mahatprāptumatha kriyāśca ||

Verse 13

इदं तु शक्यं सततं नरेन्द्र प्राप्तुं त्वया यल्लभसे कुबेरात्। कुरुष्व बुद्धिं द्विषतां वधाय कृतागसां भारत निग्रहे च ।। निर्यात्य प्रत्यर्प्य। अपकारिणेऽपकारं कृत्वेत्यर्थः। फलं राज्यप्राप्तिः। पुष्पं शत्रुवधः ।।

idaṃ tu śakyaṃ satataṃ narendra prāptuṃ tvayā yallabhase kuberāt| kuruṣva buddhiṃ dviṣatāṃ vadhāya kṛtāgasāṃ bhārata nigrahe ca || niryātya pratyarpya| apakāriṇe'pakāraṃ kṛtvetyarthaḥ| phalaṃ rājyaprāptiḥ| puṣpaṃ śatruvadhaḥ ||

Verse 14

तेजस्तवोग्रं न सहेत राजन् समेत्य साक्षादपि वज्रपाणिः। न हि व्यथां जातु करिष्यतस्तौ समेत्य देवैरपि धर्मराज ।। निग्रहे च बन्धने वा। भ्रातृत्वाद्वधेऽप्रवृत्तिश्चेदिति भावः ।।

tejastavograṃ na saheta rājan sametya sākṣādapi vajrapāṇiḥ| na hi vyathāṃ jātu kariṣyatastau sametya devairapi dharmarāja || nigrahe ca bandhane vā| bhrātṛtvādvadhe'pravṛttiścediti bhāvaḥ ||

Verse 15

तवार्थसिद्ध्यर्थमपि प्रवृत्तौ सुपर्णकेतुश्च शिनेश्च नप्ता। यथैव कृष्णोऽप्रतिमो बलेन तथैव राजन्स शिनिप्रवीरः ।। समेत्य युद्धं प्राप्य ।।

tavārthasiddhyarthamapi pravṛttau suparṇaketuśca śineśca naptā| yathaiva kṛṣṇo'pratimo balena tathaiva rājansa śinipravīraḥ || sametya yuddhaṃ prāpya ||

Verse 16

तवार्थसिद्ध्यर्थमभिप्रपन्नो यथैव कृष्णः सह यादवैस्तैः। तथैव चेमौ नरदेववर्य यमौ च वीरौ कृतिनौ प्रयोगे ।। सुपर्णकेतुः कृष्णः। शिनेर्नप्ता सात्यकिः। एतयोर्वीर्यं हितकारित्वं चाह। तथैवेति। तथैव कृष्णोऽप्रतिमो बलेन तथैव चाहं नरदेव वर्य। इति झ. पाठः। तत्र कृष्णोऽर्जुनः। अहं भीमसेन इत्यर्थः ।।

tavārthasiddhyarthamabhiprapanno yathaiva kṛṣṇaḥ saha yādavaistaiḥ| tathaiva cemau naradevavarya yamau ca vīrau kṛtinau prayoge || suparṇaketuḥ kṛṣṇaḥ| śinernaptā sātyakiḥ| etayorvīryaṃ hitakāritvaṃ cāha| tathaiveti| tathaiva kṛṣṇo'pratimo balena tathaiva cāhaṃ naradeva varya| iti jha. pāṭhaḥ| tatra kṛṣṇo'rjunaḥ| ahaṃ bhīmasena ityarthaḥ ||

Verse 17

त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः शमं करिष्याम परान्समेत्य ।। प्रयोगेऽस्त्रप्रयोगे कृतिनौ कुशलौ ।।

tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ śamaṃ kariṣyāma parānsametya || prayoge'straprayoge kṛtinau kuśalau ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा तेषां च धर्मस्य सुतो वरिष्ठः। प्रदक्षिणं स्थानमुपेत्य राजा पर्याक्रमद्वैश्रवणस्य राज्ञः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca tatastadājñāya mataṃ mahātmā teṣāṃ ca dharmasya suto variṣṭhaḥ| pradakṣiṇaṃ sthānamupetya rājā paryākramadvaiśravaṇasya rājñaḥ ||

Verse 19

संप्रार्थयामास नगेन्द्रवर्यम् ।।]

saṃprārthayāmāsa nagendravaryam ||]

Verse 20

समाप्तकर्मा सहितः सुहृद्भि- र्जित्वा सपत्नान्प्रतिलभ्य राज्यम्। शैलेन्द्र भूयस्तपसे जितात्मा द्रष्टा तवास्मीति मतिं चकार ।। त्वदर्थयोगप्रभवप्रधानाः तव अर्थयोगो धनलाभः प्रभव ऐश्वर्योत्कर्षस्तद्द्वयं प्रधानं तेषां ते तथा ।।

samāptakarmā sahitaḥ suhṛdbhi- rjitvā sapatnānpratilabhya rājyam| śailendra bhūyastapase jitātmā draṣṭā tavāsmīti matiṃ cakāra || tvadarthayogaprabhavapradhānāḥ tava arthayogo dhanalābhaḥ prabhava aiśvaryotkarṣastaddvayaṃ pradhānaṃ teṣāṃ te tathā ||

Verse 21

वृतश्च सर्वैरनुजैर्द्विजैश्च तेनैव मार्गेण पुनर्निवृत्तः। उवाह चैनान्गणशस्तथैव घटोत्कचः पर्वतनिर्झरेषु ।।

vṛtaśca sarvairanujairdvijaiśca tenaiva mārgeṇa punarnivṛttaḥ| uvāha caināngaṇaśastathaiva ghaṭotkacaḥ parvatanirjhareṣu ||

Verse 22

तान्प्रस्थितान्प्रीतमना महर्षिः पितेव पुत्राननुशिष्य सर्वान्। स लोमशो दिवमेवोर्जितश्री- र्जगाम तेषां विजयं तदोक्त्वा ।।

tānprasthitānprītamanā maharṣiḥ piteva putrānanuśiṣya sarvān| sa lomaśo divamevorjitaśrī- rjagāma teṣāṃ vijayaṃ tadoktvā ||

Verse 23

तेनार्ष्टिषेणेन तथानुशिष्टा- स्तीर्तानि रम्याणि तपोवनानि। महान्ति चान्यानि सरांसि पार्थाः कसंपश्यमानाः प्रययुर्नराग्र्याः ।।

tenārṣṭiṣeṇena tathānuśiṣṭā- stīrtāni ramyāṇi tapovanāni| mahānti cānyāni sarāṃsi pārthāḥ kasaṃpaśyamānāḥ prayayurnarāgryāḥ ||