Adhyaya 174

Verse 1

अर्जुनेन निवातकवचवधानन्तरं पुनः स्वगैप्रति प्रस्तानम् ।। 1 ।। अर्जुन उवाच। अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति स्म मायया। अदृश्यनास्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम् ।।

arjunena nivātakavacavadhānantaraṃ punaḥ svagaiprati prastānam || 1 || arjuna uvāca| adṛśyamānāste daityā yodhayanti sma māyayā| adṛśyanāstravīryeṇa tānapyahamayodhayam ||

Verse 2

गाण्डीवमुक्ता विशिखाः सम्यगस्त्रप्रचोदिताः। अच्छिन्दन्नुत्तमाङ्गानि यत्रयत्र स्म तेऽभवन् ।।

gāṇḍīvamuktā viśikhāḥ samyagastrapracoditāḥ| acchindannuttamāṅgāni yatrayatra sma te'bhavan ||

Verse 3

ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि। संहृत्य रमायां सहसा प्राविशन्पुरमात्मनः ।।

tato nivātakavacā vadhyamānā mayā yudhi| saṃhṛtya ramāyāṃ sahasā prāviśanpuramātmanaḥ ||

Verse 4

व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने। अपश्यं दानवांस्तत्र हताञ्शतसहस्रशः ।।

vyapayāteṣu daityeṣu prādurbhūte ca darśane| apaśyaṃ dānavāṃstatra hatāñśatasahasraśaḥ ||

Verse 5

विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च। शतशः स्म प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च ।।

viniṣpiṣṭāni tatraiṣāṃ śastrāṇyābharaṇāni ca| śataśaḥ sma pradṛśyante gātrāṇi kavacāni ca ||

Verse 6

हयानां नान्तरं ह्यासीत्पदाद्विचलितुं पदम्। उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्ततः ।।

hayānāṃ nāntaraṃ hyāsītpadādvicalituṃ padam| utpatya sahasā tasthurantarikṣagamāstataḥ ||

Verse 7

ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम्। अदृश्या ह्यभ्यवर्तन्त विसृजन्तः शिलोच्चयान् ।।

tato nivātakavacā vyoma saṃchādya kevalam| adṛśyā hyabhyavartanta visṛjantaḥ śiloccayān ||

Verse 8

अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणानथ। व्यगृह्णन्दानवा घोरा रथचक्रे च भारत ।।

antarbhūmigatāścānye hayānāṃ caraṇānatha| vyagṛhṇandānavā ghorā rathacakre ca bhārata ||

Verse 9

विनिगृह्य हयांश्चान्ये रथं च मम युध्यतः। सर्वतो मामविध्यन्त सरथं धरणीधरैः ।।

vinigṛhya hayāṃścānye rathaṃ ca mama yudhyataḥ| sarvato māmavidhyanta sarathaṃ dharaṇīdharaiḥ ||

Verse 10

पर्वतैरुपचीयद्भिः पतद्भिश्च तथाऽपरैः। स देशो यत्रवर्तामि गुहेव समपद्यत ।।

parvatairupacīyadbhiḥ patadbhiśca tathā'paraiḥ| sa deśo yatravartāmi guheva samapadyata ||

Verse 11

पर्वतैश्चाद्यमानोऽहं निगृहीतैश्च वाजिभिः। अगच्छं परमामार्तिं मातलिस्तदलक्षयत् ।।

parvataiścādyamāno'haṃ nigṛhītaiśca vājibhiḥ| agacchaṃ paramāmārtiṃ mātalistadalakṣayat ||

Verse 12

लक्षयित्वा च मां भीतमिदं वचनमब्रवीत्। आर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय ।।

lakṣayitvā ca māṃ bhītamidaṃ vacanamabravīt| ārjunārjuna mā bhaistvaṃ vajramastramudīraya ||

Verse 13

ततोऽहं तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा वज्रमुदीरयम्। देवराजस् दयितं वज्रमस्त्रं नराधिप ।।

tato'haṃ tasya tadvākyaṃ śrutvā vajramudīrayam| devarājas dayitaṃ vajramastraṃ narādhipa ||

Verse 14

अचलं स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्र्य च। अमुञ्चं वज्रसंस्पर्शानायतान्निशिताञ्सरान् ।।

acalaṃ sthānamāsādya gāṇḍīvamanumantrya ca| amuñcaṃ vajrasaṃsparśānāyatānniśitāñsarān ||

Verse 15

ततो मायाश् ताः सर्वा निवातकवचांश्च तान्। ते वज्रचोदिता बाणा वज्रभूताः रसमाविशन् ।।

tato māyāś tāḥ sarvā nivātakavacāṃśca tān| te vajracoditā bāṇā vajrabhūtāḥ rasamāviśan ||

Verse 16

ते वज्रवेगविहता दानवाः पर्वतोपमाः। इतरेतरमाश्लिष्य न्यपतन्पृथिवीतले ।।

te vajravegavihatā dānavāḥ parvatopamāḥ| itaretaramāśliṣya nyapatanpṛthivītale ||

Verse 17

अन्तर्भूमौ च येऽगृह्णन्दानवा रथवाजिनः। अनुप्रविश्य तान्वाणाः प्राहिण्वन्यमसादनम् ।।

antarbhūmau ca ye'gṛhṇandānavā rathavājinaḥ| anupraviśya tānvāṇāḥ prāhiṇvanyamasādanam ||

Verse 18

हतैर्निवातकवचैर्निरस्तैः पर्वतोपमैः। समाच्छाद्यत देशः स विकीर्णैरिव पर्वतैः ।।

hatairnivātakavacairnirastaiḥ parvatopamaiḥ| samācchādyata deśaḥ sa vikīrṇairiva parvataiḥ ||

Verse 19

न हयानां क्षतिः काचिन्न रथस् न मातलेः। मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत् ।।

na hayānāṃ kṣatiḥ kācinna rathas na mātaleḥ| mama cādṛśyata tadā tadadbhutamivābhavat ||

Verse 20

ततो मां प्रहसन्राजन्मातलिः प्रत्यभाषत। नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्यं यदीक्ष्यते ।।

tato māṃ prahasanrājanmātaliḥ pratyabhāṣata| naitadarjuna deveṣu tvayi vīryaṃ yadīkṣyate ||

Verse 21

हतेष्वसुरसङ्घेषु दारास्तेषां तु सर्वशः। प्राक्रोशन्नगरे तस्मिन्यथा शरदि लक्ष्मणाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि चतुःसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 174

hateṣvasurasaṅgheṣu dārāsteṣāṃ tu sarvaśaḥ| prākrośannagare tasminyathā śaradi lakṣmaṇāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nivātakavacayuddhaparvaṇi catuḥsaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 174

Verse 22

ततो मातलिना सार्धमहं तत्पुरमभ्ययाम्। त्रासयन्रथघोषेण निवातकवचस्त्रियः ।।

tato mātalinā sārdhamahaṃ tatpuramabhyayām| trāsayanrathaghoṣeṇa nivātakavacastriyaḥ ||

Verse 23

तान्दृष्ट्वा दशसाहस्रान्मयूरसदृशान्हयान्। रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन्गणशः स्त्रियः ।।

tāndṛṣṭvā daśasāhasrānmayūrasadṛśānhayān| rathaṃ ca ravisaṃkāśaṃ prādravangaṇaśaḥ striyaḥ ||

Verse 24

ताभिराभरणैः शब्दस्त्रासिताभिः समीरितः। शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्तदा ।।

tābhirābharaṇaiḥ śabdastrāsitābhiḥ samīritaḥ| śilānāmiva śaileṣu patantīnāmabhūttadā ||

Verse 25

वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ताः स्वानि वेश्मान्यथाविशन्। बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च ।।

vitrastā daityanāryastāḥ svāni veśmānyathāviśan| bahuratnavicitrāṇi śātakumbhamayāni ca ||

Verse 26

तदद्भुताकारमहं दृष्ट्वा नगरमुत्तमम्। विशिष्टं देवनगरादपृच्छं मातलिं ततः ।।

tadadbhutākāramahaṃ dṛṣṭvā nagaramuttamam| viśiṣṭaṃ devanagarādapṛcchaṃ mātaliṃ tataḥ ||

Verse 27

इदमेवंविधं कस्माद्देवता न विशन्त्युत। पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये ।।

idamevaṃvidhaṃ kasmāddevatā na viśantyuta| puraṃdarapurāddhīdaṃ viśiṣṭamiti lakṣaye ||

Verse 28

मातलिरुवाच। आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य नः पुरम्। ततो निवातकवचैरितः प्रच्याविताः सुराः ।।

mātaliruvāca| āsīdidaṃ purā pārtha devarājasya naḥ puram| tato nivātakavacairitaḥ pracyāvitāḥ surāḥ ||

Verse 29

तपस्तप्त्वा महत्तीव्रं प्रसाद्य च पितामहम्। इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्चाभयं युधि ।।

tapastaptvā mahattīvraṃ prasādya ca pitāmaham| idaṃ vṛtaṃ nivāsāya devebhyaścābhayaṃ yudhi ||

Verse 30

ततः शक्रेण भगवान्स्वयंभूरभिचोदितः। विधत्तां भगवानत्रेत्यात्मनो हितकाम्यया ।।

tataḥ śakreṇa bhagavānsvayaṃbhūrabhicoditaḥ| vidhattāṃ bhagavānatretyātmano hitakāmyayā ||

Verse 31

तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति भारत। भवितान्तस्त्वमप्येषां देहेनान्येन वृत्रहन् ।।

tata ukto bhagavatā diṣṭamatreti bhārata| bhavitāntastvamapyeṣāṃ dehenānyena vṛtrahan ||

Verse 32

तत एषां वधार्थाय शक्रोऽस्त्राणि ददौ तव। न हि शक्याः सुरैर्हन्तुं य एते निहतास्त्वया ।।

tata eṣāṃ vadhārthāya śakro'strāṇi dadau tava| na hi śakyāḥ surairhantuṃ ya ete nihatāstvayā ||

Verse 33

कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत। एषामन्तकरः प्राप्तस्तत्त्वया च कृतं तथा ।।

kālasya pariṇāmena tatastvamiha bhārata| eṣāmantakaraḥ prāptastattvayā ca kṛtaṃ tathā ||

Verse 34

दानवानां विनाशार्थं महास्त्राणां महद्बलम्। ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम् ।।

dānavānāṃ vināśārthaṃ mahāstrāṇāṃ mahadbalam| grāhitastvaṃ mahendreṇa puruṣendra taduttamam ||

Verse 35

उर्जुन उवाच। ततः प्रशाम्य नगरं दानवांश्च निहत्य तान्। पुनर्मातलिना सार्धमगमं देवसद्म तत् ।। लक्ष्मणाः सारस्यः ।।

urjuna uvāca| tataḥ praśāmya nagaraṃ dānavāṃśca nihatya tān| punarmātalinā sārdhamagamaṃ devasadma tat || lakṣmaṇāḥ sārasyaḥ ||