Adhyaya 17

Verse 1

कृष्णेन् युधिष्ठिरंप्रति साल्वप्रद्युम्नयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। वासुदेव उवाच।। एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान्भरतर्षभ । दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम् ।।१।। उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमलङ्कृतम् । उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात्परान् ।।२।। विक्षिपन्नादयंश्चापि धनुःश्रेष्ठं महाबलः । तूणखड्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।।३।। स विद्युच्चलितं चापं विहरन्वै तलात्तलम् । मोहयामास दैतेयान्सर्वान्सौभनिवासिनः ।।४।। नास्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत् । अन्तरं ददृशे कश्चिन्निघ्नतः शात्रवान्रणे ।।५।। मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य; चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य । सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य; शुश्राव लोकोऽद्भुतरूपमग्र्यम् ।।६।। जलेचरः काञ्चनयष्टिसंस्थो; व्यात्ताननः सर्वतिमिप्रमाथी । वित्रासयन्राजति वाहमुख्ये; शाल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्र्यः ।।७।। ततः स तूर्णं निष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः । शाल्वमेवाभिदुद्राव विधास्यन्कलहं नृप ।।८।। अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महाहवे । नामर्षयत सङ्क्रुद्धः शाल्वः कुरुकुलोद्वह ।।९।। स रोषमदमत्तो वै कामगादवरुह्य च । प्रद्युम्नं योधयामास शाल्वः परपुरञ्जयः ।।१०।। तयोः सुतुमुलं युद्धं शाल्ववृष्णिप्रवीरयोः । समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव ।।११।। तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः । सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षः सतूणवान् ।।१२।। स तं रथवरं श्रीमान्समारुह्य किल प्रभो । मुमोच बाणान्कौरव्य प्रद्युम्नाय महाबलः ।।१३।। ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत्तरसा रणे । प्रद्युम्नो भुजवेगेन शाल्वं संमोहयन्निव ।।१४।। स तैरभिहतः सङ्ख्ये नामर्षयत सौभराट् । शरान्दीप्ताग्निसङ्काशान्मुमोच तनये मम ।।१५।। स शाल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः । मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे ।।१६।। तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः । बिभेद हृदयं पत्री स पपात मुमोह च ।।१७।। तस्मिन्निपतिते वीरे शाल्वराजे विचेतसि । सम्प्राद्रवन्दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुन्धराम् ।।१८।। हाहाकृतमभूत्सैन्यं शाल्वस्य पृथिवीपते । नष्टसञ्ज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृप ।।१९।। तत उत्थाय कौरव्य प्रतिलभ्य च चेतनाम् । मुमोच बाणं तरसा प्रद्युम्नाय महाबलः ।।२०।। तेन विद्धो महाबाहुः प्रद्युम्नः समरे स्थितः । जत्रुदेशे भृशं वीरो व्यवासीदद्रथे तदा ।।२१।। तं स विद्ध्वा महाराज शाल्वो रुक्मिणिनन्दनम् । ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन्महीम् ।।२२।। ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत । मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान्दुरासदान् ।।२३।। स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः । निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद्रणाजिरे ।।२४।। 3.17.25 वासुदेव उवाच। एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान्यादवर्षभ। दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सप्तदशोऽध्यायः ।। 17 ।। ==टिप्पणी==

kṛṣṇen yudhiṣṭhiraṃprati sālvapradyumnayuddhavarṇanam || 1 || vāsudeva uvāca|| evamuktvā raukmiṇeyo yādavānbharatarṣabha | daṃśitairharibhiryuktaṃ rathamāsthāya kāñcanam ||1|| ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanamalaṅkṛtam | utpatadbhirivākāśaṃ tairhayairanvayātparān ||2|| vikṣipannādayaṃścāpi dhanuḥśreṣṭhaṃ mahābalaḥ | tūṇakhaḍgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān ||3|| sa vidyuccalitaṃ cāpaṃ viharanvai talāttalam | mohayāmāsa daiteyānsarvānsaubhanivāsinaḥ ||4|| nāsya vikṣipataścāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt | antaraṃ dadṛśe kaścinnighnataḥ śātravānraṇe ||5|| mukhasya varṇo na vikalpate'sya; celuśca gātrāṇi na cāpi tasya | siṃhonnataṃ cāpyabhigarjato'sya; śuśrāva loko'dbhutarūpamagryam ||6|| jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho; vyāttānanaḥ sarvatimipramāthī | vitrāsayanrājati vāhamukhye; śālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ ||7|| tataḥ sa tūrṇaṃ niṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ | śālvamevābhidudrāva vidhāsyankalahaṃ nṛpa ||8|| abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāhave | nāmarṣayata saṅkruddhaḥ śālvaḥ kurukulodvaha ||9|| sa roṣamadamatto vai kāmagādavaruhya ca | pradyumnaṃ yodhayāmāsa śālvaḥ parapurañjayaḥ ||10|| tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ śālvavṛṣṇipravīrayoḥ | sametā dadṛśurlokā balivāsavayoriva ||11|| tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ | sadhvajaḥ sapatākaśca sānukarṣaḥ satūṇavān ||12|| sa taṃ rathavaraṃ śrīmānsamāruhya kila prabho | mumoca bāṇānkauravya pradyumnāya mahābalaḥ ||13|| tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjattarasā raṇe | pradyumno bhujavegena śālvaṃ saṃmohayanniva ||14|| sa tairabhihataḥ saṅkhye nāmarṣayata saubharāṭ | śarāndīptāgnisaṅkāśānmumoca tanaye mama ||15|| sa śālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ | mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinamāhave ||16|| tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ | bibheda hṛdayaṃ patrī sa papāta mumoha ca ||17|| tasminnipatite vīre śālvarāje vicetasi | samprādravandānavendrā dārayanto vasundharām ||18|| hāhākṛtamabhūtsainyaṃ śālvasya pṛthivīpate | naṣṭasañjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpa ||19|| tata utthāya kauravya pratilabhya ca cetanām | mumoca bāṇaṃ tarasā pradyumnāya mahābalaḥ ||20|| tena viddho mahābāhuḥ pradyumnaḥ samare sthitaḥ | jatrudeśe bhṛśaṃ vīro vyavāsīdadrathe tadā ||21|| taṃ sa viddhvā mahārāja śālvo rukmiṇinandanam | nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayanmahīm ||22|| tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata | mumoca bāṇāṃstvaritaḥ punaranyāndurāsadān ||23|| sa tairabhihato bāṇairbahubhistena mohitaḥ | niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno'bhūdraṇājire ||24|| 3.17.25 vāsudeva uvāca| evamuktvā raukmiṇeyo yādavānyādavarṣabha| daṃśitairharibhiryuktaṃ rathamāsthāya kāñcanam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 || ==ṭippaṇī==

Verse 2

उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमलङ्कृतम्। उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात्परान् ।। हरिभिः अश्वैः ।।

ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanamalaṅkṛtam| utpatadbhirivākāśaṃ tairhayairanvayātparān || haribhiḥ aśvaiḥ ||

Verse 3

विक्षिपन्नादयंश्चापि धनुः श्रेष्ठं महाबलैः। तूणखङ्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् ।। व्यात्ताननमिवान्तकं इति झ. पाठः। अन्वयात् उपगतः ।।

vikṣipannādayaṃścāpi dhanuḥ śreṣṭhaṃ mahābalaiḥ| tūṇakhaṅgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān || vyāttānanamivāntakaṃ iti jha. pāṭhaḥ| anvayāt upagataḥ ||

Verse 4

सविद्युच्छुरितं चापं विहरन्वै तलात्तलम्। मोहयामास दैतेयान्सर्वान्सौभनिवासिनः ।। विक्षिपन् परान्धिक्वुर्वन्। महाहलैः हयैः ।।

savidyucchuritaṃ cāpaṃ viharanvai talāttalam| mohayāmāsa daiteyānsarvānsaubhanivāsinaḥ || vikṣipan parāndhikvurvan| mahāhalaiḥ hayaiḥ ||

Verse 5

तस्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत्। नान्तरं ददृशे कश्चिन्नघ्नितः शात्रवान्रणे ।। समानं विद्युच्छुरितेन विद्युत्कम्पनेनेति। विद्युच्छुरितम्। तलात्तलं सव्यापसव्यहस्ततलपरिवर्तेन ।।

tasya vikṣipataścāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt| nāntaraṃ dadṛśe kaścinnaghnitaḥ śātravānraṇe || samānaṃ vidyucchuritena vidyutkampaneneti| vidyucchuritam| talāttalaṃ savyāpasavyahastatalaparivartena ||

Verse 6

मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य। सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य शुश्राव लोकोऽद्भुतवीर्यमग्र्यम् ।। विक्षिप्तः कर्षतः ।।

mukhasya varṇo na vikalpate'sya celuśca gātrāṇi na cāpi tasya| siṃhonnataṃ cāpyabhigarjato'sya śuśrāva loko'dbhutavīryamagryam || vikṣiptaḥ karṣataḥ ||

Verse 7

जलेचरः काञ्चनयष्टिसंस्थो व्यात्ताननः शत्रुबलप्रमाथी। वित्रासयन्राजति वाहमुख्ये साल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्र्यः ।। विकल्पते भिद्यते ।।

jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho vyāttānanaḥ śatrubalapramāthī| vitrāsayanrājati vāhamukhye sālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ || vikalpate bhidyate ||

Verse 8

ततस्तूर्णं विनिष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः। साल्वमेवाभिदुद्राव विधित्सुः कलहं नृप ।।

tatastūrṇaṃ viniṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ| sālvamevābhidudrāva vidhitsuḥ kalahaṃ nṛpa ||

Verse 9

अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महारणे। नामर्षयत संक्रुद्वः साल्वः कुरुकुलोद्वह ।।

abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāraṇe| nāmarṣayata saṃkrudvaḥ sālvaḥ kurukulodvaha ||

Verse 10

सरोषमहमत्तो वै कामगादवरुह्य च। प्रद्युम्नं योधयामास साल्वः परपुरंजयः ।।

saroṣamahamatto vai kāmagādavaruhya ca| pradyumnaṃ yodhayāmāsa sālvaḥ parapuraṃjayaḥ ||

Verse 11

तयोः सुतुमुलं युद्धं साल्ववृष्णिप्रवीरयोः। समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव ।।

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sālvavṛṣṇipravīrayoḥ| sametā dadṛśurlokā balivāsavayoriva ||

Verse 12

तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः। सपताकः सध्वजश्च सानुकर्षः स तूणवान् ।। जलेचरः मीनः। सर्वतिमिप्रमाथी इति झ. पाठः। वाहमुख्ये रथषेष्ठे ।।

tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ| sapatākaḥ sadhvajaśca sānukarṣaḥ sa tūṇavān || jalecaraḥ mīnaḥ| sarvatimipramāthī iti jha. pāṭhaḥ| vāhamukhye rathaṣeṣṭhe ||

Verse 13

स तं रथवरं श्रीमान्समारुह्य किल प्रभो। मुमोच बाणान्कौख्य प्रद्युम्नाय महाबलः ।।

sa taṃ rathavaraṃ śrīmānsamāruhya kila prabho| mumoca bāṇānkaukhya pradyumnāya mahābalaḥ ||

Verse 14

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत्तरसा रणे। प्रद्युम्नो भुजवेगेन साल्वं संमोहयन्निव ।।

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjattarasā raṇe| pradyumno bhujavegena sālvaṃ saṃmohayanniva ||

Verse 15

स तैरभिहतः सङ्ख्ये नामर्यत सौभराट्। शरान्दीप्ताग्निसंकाशान्मुमोच तनये मम ।।

sa tairabhihataḥ saṅkhye nāmaryata saubharāṭ| śarāndīptāgnisaṃkāśānmumoca tanaye mama ||

Verse 16

तमापतन्तं बाणौधं स चिच्छेद महाबलः। ततश्चान्याञ्शरान्दीप्तान्प्रचिक्षेप सुते मम ।। सानुकर्षः रथाधस्थकाष्ठं अनुकर्षः सः। रथः तूणवान् ।।

tamāpatantaṃ bāṇaudhaṃ sa ciccheda mahābalaḥ| tataścānyāñśarāndīptānpracikṣepa sute mama || sānukarṣaḥ rathādhasthakāṣṭhaṃ anukarṣaḥ saḥ| rathaḥ tūṇavān ||

Verse 17

स साल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः। मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे ।।

sa sālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ| mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinamāhave ||

Verse 18

तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः। विवेश हृदयं पत्री स पपात भृशहतः ।।

tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ| viveśa hṛdayaṃ patrī sa papāta bhṛśahataḥ ||

Verse 19

तस्मिन्निपतिते वीरे साल्वराजे विचेतसि। संप्रद्रबन्दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम् ।।

tasminnipatite vīre sālvarāje vicetasi| saṃpradrabandānavendrā dārayanto vasuṃdharām ||

Verse 20

हाहाकृतमभूत्सैन्यं साल्वस्य पृथिवीपते। नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृपे ।।

hāhākṛtamabhūtsainyaṃ sālvasya pṛthivīpate| naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpe ||

Verse 21

तत उत्थाय राजेन्द्र प्रतिलभ्य च चेतनाम्। मुमोच बाणान्सहसा प्रद्युम्नाय महाबलः ।।

tata utthāya rājendra pratilabhya ca cetanām| mumoca bāṇānsahasā pradyumnāya mahābalaḥ ||

Verse 22

तेन बाणेन महता प्रद्युम्नः समरे स्थितः। जत्रुदेशे भृशं विद्धो व्यथितो ददृशे तदा ।। आपततेति विसर्गलोप आर्षः ।।

tena bāṇena mahatā pradyumnaḥ samare sthitaḥ| jatrudeśe bhṛśaṃ viddho vyathito dadṛśe tadā || āpatateti visargalopa ārṣaḥ ||

Verse 23

तं स विद्ध्वा महाराज साल्वो रुक्मिणिनन्दनम्। ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन्महीम् ।।

taṃ sa viddhvā mahārāja sālvo rukmiṇinandanam| nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayanmahīm ||

Verse 24

ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत। मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान्दुरात्मवान् ।।

tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata| mumoca bāṇāṃstvaritaḥ punaranyāndurātmavān ||

Verse 25

स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः। निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद्रणाजिरे ।।

sa tairabhihato bāṇairbahubhistena mohitaḥ| niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno'bhūdraṇājire ||