Adhyaya 18

Verse 1

प्रद्युम्ने साल्वबाणाभिहत्या मूर्च्छिते सारथिना रणाङ्गणादन्यतो रथयापनम् ।। 1 ।। ततः प्रतिबुद्धेन प्रद्युम्नेन सारधिं प्रति सविषादोक्तिः ।। 2 ।। वासुदेव उवाच।। शाल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनां वरे । वृष्णयो भग्नसङ्कल्पा विव्यथुः पृतनागताः ।।१।। हाहाकृतमभूत्सार्वं वृष्ण्यन्धकबलं तदा । प्रद्युम्ने पतिते राजन्परे च मुदिताभवन् ।।२।। तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः । रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्ततः ।।३।। नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत् । धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसञ्ज्ञोऽब्रवीदिदम् ।।४।। सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः । नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते ।।५।। कच्चित्सौते न ते मोहः शाल्वं दृष्ट्वा महाहवे । विषादो वा रणं दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ।।६।। सूत उवाच।। जानार्दने न मे मोहो नापि मे भयमाविशत् । अतिभारं तु ते मन्ये शाल्वं केशवनन्दन ।।७।। सोऽपयामि शनैर्वीर बलवानेष पापकृत् । मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी ।।८।। आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाप्यहम् । रक्षितव्यो रथी नित्यमिति कृत्वापयाम्यहम् ।।९।। एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः । नसमं रौक्मिणेयाहं रणं मत्वापयाम्यहम् ।।१०।। वासुदेव उवाच।। एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान् । उवाच सूतं कौरव्य निवर्तय रथं पुनः ।।११।। दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथञ्चन । व्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित् ।।१२।। न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति सङ्गरम् । यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ।।१३।। तथा स्त्रियं वै यो हन्ति वृद्धं बालं तथैव च । विरथं विप्रकीर्णं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ।।१४।। त्वं च सूतकुले जातो विनीतः सूतकर्मणि । धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके ।।१५।। स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे । अपयानं पुनः सौते मैवं कार्षीः कथञ्चन ।।१६।। अपयातं हतं पृष्ठे भीतं रणपलायिनम् । गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ।।१७।। केशवस्याग्रजो वापि नीलवासा मदोत्कटः । किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः ।।१८।। किं वक्ष्यति शिनेर्नप्ता नरसिंहो महाधनुः । अपयातं रणात्सौते साम्बश्च समितिञ्जयः ।।१९।। चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ । अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ।।२०।। शूरं सम्भावितं सन्तं नित्यं पुरुषमानिनम् । स्त्रियश्च वृष्णीवीराणां किं मां वक्ष्यन्ति सङ्गताः ।।२१।। प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम् । धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ।।२२।। धिग्वाचा परिहासोऽपि मम वा मद्विधस्य वा । मृत्युनाभ्यधिकः सौते स त्वं मा व्यपयाः पुनः ।।२३।। भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः । यज्ञं भरतसिंहस्य पार्थस्यामिततेजसः ।।२४।। कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः । शाल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ।।२५।। स च सम्भावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः । तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथम् ।।२६।। उपयातं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम् । पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ।।२७।। सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः । मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहम् ।।२८।। त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः । त्वयापनीतो विवशो न जीवेयं कथञ्चन ।।२९।। स निवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन । न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथञ्चन ।।३०।। न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कदाचन । अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ।।३१।। कदा वा सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम् । अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा ।।३२।। न युक्तं भवता त्यक्तुं सङ्ग्रामं दारुकात्मज । मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम् ।।३३।। 3.19.33 वासुदेव उवाच। साल्वबाणार्दिते तस्मिन्प्रद्युम्ने बलिनांवरे। वृष्णयो भग्नसंकल्पा विव्यथुः पृतनामुखे ।।

pradyumne sālvabāṇābhihatyā mūrcchite sārathinā raṇāṅgaṇādanyato rathayāpanam || 1 || tataḥ pratibuddhena pradyumnena sāradhiṃ prati saviṣādoktiḥ || 2 || vāsudeva uvāca|| śālvabāṇārdite tasminpradyumne balināṃ vare | vṛṣṇayo bhagnasaṅkalpā vivyathuḥ pṛtanāgatāḥ ||1|| hāhākṛtamabhūtsārvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tadā | pradyumne patite rājanpare ca muditābhavan ||2|| taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathirjavanairhayaiḥ | raṇādapāharattūrṇaṃ śikṣito dārukistataḥ ||3|| nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut | dhanurgṛhītvā yantāraṃ labdhasañjño'bravīdidam ||4|| saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmādyāsi parāṅmukhaḥ | naiṣa vṛṣṇipravīrāṇāmāhave dharma ucyate ||5|| kaccitsaute na te mohaḥ śālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave | viṣādo vā raṇaṃ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham ||6|| sūta uvāca|| jānārdane na me moho nāpi me bhayamāviśat | atibhāraṃ tu te manye śālvaṃ keśavanandana ||7|| so'payāmi śanairvīra balavāneṣa pāpakṛt | mohitaśca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī ||8|| āyuṣmaṃstvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyastvayāpyaham | rakṣitavyo rathī nityamiti kṛtvāpayāmyaham ||9|| ekaścāsi mahābāho bahavaścāpi dānavāḥ | nasamaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇaṃ matvāpayāmyaham ||10|| vāsudeva uvāca|| evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān | uvāca sūtaṃ kauravya nivartaya rathaṃ punaḥ ||11|| dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathañcana | vyapayānaṃ raṇātsaute jīvato mama karhicit ||12|| na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṅgaram | yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam ||13|| tathā striyaṃ vai yo hanti vṛddhaṃ bālaṃ tathaiva ca | virathaṃ viprakīrṇaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā ||14|| tvaṃ ca sūtakule jāto vinītaḥ sūtakarmaṇi | dharmajñaścāsi vṛṣṇīnāmāhaveṣvapi dāruke ||15|| sa jānaṃścaritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe | apayānaṃ punaḥ saute maivaṃ kārṣīḥ kathañcana ||16|| apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhītaṃ raṇapalāyinam | gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ ||17|| keśavasyāgrajo vāpi nīlavāsā madotkaṭaḥ | kiṃ vakṣyati mahābāhurbaladevaḥ samāgataḥ ||18|| kiṃ vakṣyati śinernaptā narasiṃho mahādhanuḥ | apayātaṃ raṇātsaute sāmbaśca samitiñjayaḥ ||19|| cārudeṣṇaśca durdharṣastathaiva gadasāraṇau | akrūraśca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe ||20|| śūraṃ sambhāvitaṃ santaṃ nityaṃ puruṣamāninam | striyaśca vṛṣṇīvīrāṇāṃ kiṃ māṃ vakṣyanti saṅgatāḥ ||21|| pradyumno'yamupāyāti bhītastyaktvā mahāhavam | dhigenamiti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhviti ||22|| dhigvācā parihāso'pi mama vā madvidhasya vā | mṛtyunābhyadhikaḥ saute sa tvaṃ mā vyapayāḥ punaḥ ||23|| bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ | yajñaṃ bharatasiṃhasya pārthasyāmitatejasaḥ ||24|| kṛtavarmā mayā vīro niryāsyanneva vāritaḥ | śālvaṃ nivārayiṣye'haṃ tiṣṭha tvamiti sūtaja ||25|| sa ca sambhāvayanmāṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ | taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahāratham ||26|| upayātaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam | puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam ||27|| sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye'ndhakavṛṣṇayaḥ | mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tānaham ||28|| tyaktvā raṇamimaṃ saute pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ | tvayāpanīto vivaśo na jīveyaṃ kathañcana ||29|| sa nivarta rathenāśu punardārukanandana | na caitadevaṃ kartavyamathāpatsu kathañcana ||30|| na jīvitamahaṃ saute bahu manye kadācana | apayāto raṇādbhītaḥ pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ ||31|| kadā vā sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam | apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā ||32|| na yuktaṃ bhavatā tyaktuṃ saṅgrāmaṃ dārukātmaja | mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam ||33|| 3.19.33 vāsudeva uvāca| sālvabāṇārdite tasminpradyumne balināṃvare| vṛṣṇayo bhagnasaṃkalpā vivyathuḥ pṛtanāmukhe ||

Verse 2

हाहाकृतमभूत्सर्वं वृष्ण्यन्धकबलं ततः। प्रद्युम्ने मोहिते राजन्साल्वः प्रमुदितोऽभवत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्णणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि अष्टादशोऽध्यायः ।। 19 ।। ==टिप्पणी==

hāhākṛtamabhūtsarvaṃ vṛṣṇyandhakabalaṃ tataḥ| pradyumne mohite rājansālvaḥ pramudito'bhavat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparṇaṇi arjunābhigamanaparvaṇi aṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 19 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

तं तथा मोहितं दृष्ट्वा सारथिर्जवनैर्हयैः। रणादपाहरत्तूर्णं शिक्षितो दारुकिस्तदा ।।

taṃ tathā mohitaṃ dṛṣṭvā sārathirjavanairhayaiḥ| raṇādapāharattūrṇaṃ śikṣito dārukistadā ||

Verse 4

नातिदूरापयाते तु रथे रथवरप्रणुत्। धनुर्गृहीत्वा यन्तारं लब्धसज्ञोऽब्रवीदिदम् ।।

nātidūrāpayāte tu rathe rathavarapraṇut| dhanurgṛhītvā yantāraṃ labdhasajño'bravīdidam ||

Verse 5

सौते किं ते व्यवसितं कस्माद्यासि पराङ्मुखः। नैष वृष्णिप्रवीराणामाहवे धर्म उच्यते ।।

saute kiṃ te vyavasitaṃ kasmādyāsi parāṅmukhaḥ| naiṣa vṛṣṇipravīrāṇāmāhave dharma ucyate ||

Verse 6

कच्चित्सौते न ते मोहः साल्वं दृष्ट्वा महाहवे। विषादो वा रणँ दृष्ट्वा ब्रूहि मे त्वं यथातथम् ।।

kaccitsaute na te mohaḥ sālvaṃ dṛṣṭvā mahāhave| viṣādo vā raṇa~ dṛṣṭvā brūhi me tvaṃ yathātatham ||

Verse 7

सौतिरुवाच। जानार्दने न मे मोहो नापि मां भयमाविशत्। अतिभारं तु ते मन्ये साल्वं केशवनन्दन ।।

sautiruvāca| jānārdane na me moho nāpi māṃ bhayamāviśat| atibhāraṃ tu te manye sālvaṃ keśavanandana ||

Verse 8

सोभियाति शनैर्वीर बलवानेष पापकृत्। मोहितश्च रणे शूरो रक्ष्यः सारथिना रथी ।।

sobhiyāti śanairvīra balavāneṣa pāpakṛt| mohitaśca raṇe śūro rakṣyaḥ sārathinā rathī ||

Verse 9

आयुष्मंस्त्वं मया नित्यं रक्षितव्यस्त्वयाऽप्यहम्। रक्षितव्यो रणे नित्यमिति कृत्वाऽपयाम्यहम् ।।

āyuṣmaṃstvaṃ mayā nityaṃ rakṣitavyastvayā'pyaham| rakṣitavyo raṇe nityamiti kṛtvā'payāmyaham ||

Verse 10

एकश्चासि महाबाहो बहवश्चापि दानवाः। न समं रौक्मिणेयाहं रणए मत्वाऽपयामि वा ।।

ekaścāsi mahābāho bahavaścāpi dānavāḥ| na samaṃ raukmiṇeyāhaṃ raṇae matvā'payāmi vā ||

Verse 11

वासुदेव उवाच। एवं ब्रुवति सूते तु तदा मकरकेतुमान्। उवाच सूतं कौरव्य संनिवर्त्य रथं पुनः ।। परे च मुदिता भृशम्। इति झ. पाठः ।।

vāsudeva uvāca| evaṃ bruvati sūte tu tadā makaraketumān| uvāca sūtaṃ kauravya saṃnivartya rathaṃ punaḥ || pare ca muditā bhṛśam| iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 12

दारुकात्मज मैवं त्वं पुनः कार्षीः कथंचन। न्यपयानं रणात्सौते जीवतो मम कर्हिचित् ।।

dārukātmaja maivaṃ tvaṃ punaḥ kārṣīḥ kathaṃcana| nyapayānaṃ raṇātsaute jīvato mama karhicit ||

Verse 13

न स वृष्णिकुले जातो यो वै त्यजति संगरम्। यो वा निपतितं हन्ति तवास्मीति च वादिनम् ।।

na sa vṛṣṇikule jāto yo vai tyajati saṃgaram| yo vā nipatitaṃ hanti tavāsmīti ca vādinam ||

Verse 14

तथा स्त्रियं च यो हन्ति बालं वृद्धं तथैव च। विरथं मुक्तकेशं च भग्नशस्त्रायुधं तथा ।।

tathā striyaṃ ca yo hanti bālaṃ vṛddhaṃ tathaiva ca| virathaṃ muktakeśaṃ ca bhagnaśastrāyudhaṃ tathā ||

Verse 15

त्वं च सूतकुले जातो विदितः सूतकर्मणि। धर्मज्ञश्चासि वृष्णीनामाहवेष्वपि दारुके ।।

tvaṃ ca sūtakule jāto viditaḥ sūtakarmaṇi| dharmajñaścāsi vṛṣṇīnāmāhaveṣvapi dāruke ||

Verse 16

स जानंश्चरितं कृत्स्नं वृष्णीनां पृतनामुखे। अपयानं पुन सौते मैवं कार्षीः कथंचन ।।

sa jānaṃścaritaṃ kṛtsnaṃ vṛṣṇīnāṃ pṛtanāmukhe| apayānaṃ puna saute maivaṃ kārṣīḥ kathaṃcana ||

Verse 17

अपयातं हतं पृष्ठे भ्रान्तं रणपलायितम्। गदाग्रजो दुराधर्षः किं मां वक्ष्यति माधवः ।।

apayātaṃ hataṃ pṛṣṭhe bhrāntaṃ raṇapalāyitam| gadāgrajo durādharṣaḥ kiṃ māṃ vakṣyati mādhavaḥ ||

Verse 18

केशवस्याग्रजो वाऽपि नीलवासा मदोत्कटः। किं वक्ष्यति महाबाहुर्बलदेवः समागतः ।।

keśavasyāgrajo vā'pi nīlavāsā madotkaṭaḥ| kiṃ vakṣyati mahābāhurbaladevaḥ samāgataḥ ||

Verse 19

किं वक्ष्यतिशिनेर्नप्ता रणसिंहो महारथः। अपयातं रणात्सूत साम्बश्च समितिंजयः ।। रथं पुनः इति झ. पाठः ।।

kiṃ vakṣyatiśinernaptā raṇasiṃho mahārathaḥ| apayātaṃ raṇātsūta sāmbaśca samitiṃjayaḥ || rathaṃ punaḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 20

चारुदेष्णश्च दुर्धर्षस्तथैव गदसारणौ। अक्रूरश्च महाबाहुः किं मां वक्ष्यति सारथे ।।

cārudeṣṇaśca durdharṣastathaiva gadasāraṇau| akrūraśca mahābāhuḥ kiṃ māṃ vakṣyati sārathe ||

Verse 21

शूरं संभावितं शान्तं नित्यं पुरुषमानिनम्। स्त्रियश्च वृष्णिवीराणां किं मांवक्ष्यन्ति संगताः ।।

śūraṃ saṃbhāvitaṃ śāntaṃ nityaṃ puruṣamāninam| striyaśca vṛṣṇivīrāṇāṃ kiṃ māṃvakṣyanti saṃgatāḥ ||

Verse 22

प्रद्युम्नोऽयमुपायाति भीतस्त्यक्त्वा महाहवम्। धिगेनमिति वक्ष्यन्ति न तु वक्ष्यन्ति साध्विति ।।

pradyumno'yamupāyāti bhītastyaktvā mahāhavam| dhigenamiti vakṣyanti na tu vakṣyanti sādhviti ||

Verse 23

धिग्वाचा परिहासोपि मम वा मद्विधस्य वा। मृत्युनाऽभ्यधिकः सौते स त्वं माव्यपयाः पुनः ।।

dhigvācā parihāsopi mama vā madvidhasya vā| mṛtyunā'bhyadhikaḥ saute sa tvaṃ māvyapayāḥ punaḥ ||

Verse 24

भारं हि मयि संन्यस्य यातो मधुनिहा हरिः। यज्ञं बारतसिंहस्य न हि शक्योऽद्यमर्षितुम् ।

bhāraṃ hi mayi saṃnyasya yāto madhunihā hariḥ| yajñaṃ bāratasiṃhasya na hi śakyo'dyamarṣitum |

Verse 25

कृतवर्मा मया वीरो निर्यास्यन्नेव वारितः। साल्वं निवारयिष्येऽहं तिष्ठ त्वमिति सूतज ।।

kṛtavarmā mayā vīro niryāsyanneva vāritaḥ| sālvaṃ nivārayiṣye'haṃ tiṣṭha tvamiti sūtaja ||

Verse 26

स च संभावयन्मां वै निवृत्तो हृदिकात्मजः। तं समेत्य रणं त्यक्त्वा किं वक्ष्यामि महारथं ।।

sa ca saṃbhāvayanmāṃ vai nivṛtto hṛdikātmajaḥ| taṃ sametya raṇaṃ tyaktvā kiṃ vakṣyāmi mahārathaṃ ||

Verse 27

उपयान्तं दुराधर्षं शङ्खचक्रगदाधरम्। पुरुषं पुण्डरीकाक्षं किं वक्ष्यामि महाभुजम् ।।

upayāntaṃ durādharṣaṃ śaṅkhacakragadādharam| puruṣaṃ puṇḍarīkākṣaṃ kiṃ vakṣyāmi mahābhujam ||

Verse 28

सात्यकिं बलदेवं च ये चान्येऽन्धकवृष्णयः। मया स्पर्धन्ति सततं किं नु वक्ष्यामि तानहं ।।

sātyakiṃ baladevaṃ ca ye cānye'ndhakavṛṣṇayaḥ| mayā spardhanti satataṃ kiṃ nu vakṣyāmi tānahaṃ ||

Verse 29

त्यक्त्वा रणमिमं सौते पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः। त्वयाऽपनीती विवशो न जीवेयं कथंचन ।।

tyaktvā raṇamimaṃ saute pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ| tvayā'panītī vivaśo na jīveyaṃ kathaṃcana ||

Verse 30

संनिवर्त रथेनाशु पुनर्दारुकनन्दन। न चैतदेवं कर्तव्यमथापत्सु कथंचन ।।

saṃnivarta rathenāśu punardārukanandana| na caitadevaṃ kartavyamathāpatsu kathaṃcana ||

Verse 31

न जीवितमहं सौते बहु मन्ये कथंचन। अपयातो रणाद्भीतः पृष्ठतोऽभ्याहतः शरैः ।।

na jīvitamahaṃ saute bahu manye kathaṃcana| apayāto raṇādbhītaḥ pṛṣṭhato'bhyāhataḥ śaraiḥ ||

Verse 32

कदाऽपि सूतपुत्र त्वं जानीषे मां भयार्दितम्। अपयातं रणं हित्वा यथा कापुरुषं तथा ।।

kadā'pi sūtaputra tvaṃ jānīṣe māṃ bhayārditam| apayātaṃ raṇaṃ hitvā yathā kāpuruṣaṃ tathā ||

Verse 33

अयुक्तं तु मया त्यक्तुं संग्रामं दारुकात्मज। मयि युद्धार्थिनि भृशं स त्वं याहि यतो रणम् ।।

ayuktaṃ tu mayā tyaktuṃ saṃgrāmaṃ dārukātmaja| mayi yuddhārthini bhṛśaṃ sa tvaṃ yāhi yato raṇam ||