Adhyaya 16

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति साल्वयादवयुद्धवर्णनम् ।। 1 ।। वासुदेव उवाच।। तां तूपयात्वा राजेन्द्र शाल्वः सौभपतिस्तदा । प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह ।।१।। समे निविष्टा सा सेना प्रभूतसलिलाशये । चतुरङ्गबलोपेता शाल्वराजाभिपालिता ।।२।। वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च । वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च तन्निविष्टमभूद्बलम् ।।३।। अनीकानां विभागेन पन्थानः षट्कृताभवन् । प्रवणा नव चैवासञ्शाल्वस्य शिबिरे नृप ।।४।। सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम् । रथनागाश्वकलिलं पदातिध्वजसङ्कुलम् ।।५।। तुष्टपुष्टजनोपेतं वीरलक्षणलक्षितम् । विचित्रध्वजसंनाहं विचित्ररथकार्मुकम् ।।६।। संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ । अभिसारयामास तदा वेगेन पतगेन्द्रवत् ।।७।। तदापतन्तं संदृश्य बलं शाल्वपतेस्तदा । निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः ।।८।। असहन्तोऽभियानं तच्छाल्वराजस्य कौरव । चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च महारथः ।।९।। ते रथैर्दंशिताः सर्वे विचित्राभरणध्वजाः । संसक्ताः शाल्वराजस्य बहुभिर्योधपुङ्गवैः ।।१०।। गृहीत्वा तु धनुः साम्बः शाल्वस्य सचिवं रणे । योधयामास संहृष्टः क्षेमवृद्धिं चमूपतिम् ।।११।। तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत् । मुमोच भरतश्रेष्ठ यथा वर्षं सहस्रदृक् ।।१२।। तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः । क्षेमवृद्धिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः ।।१३।। ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमवृद्धिरपि स्म ह । मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम् ।।१४।। ततो मायामयं जालं माययैव विदार्य सः । साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत ।।१५।। ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमवृद्धिश्चमूपतिः । अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः ।।१६।। तस्मिन्विप्रद्रुते क्रूरे शाल्वस्याथ चमूपतौ । वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली ।।१७।। अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः । वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन् ।।१८।। स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम् । चिक्षेप तरसा वीरो व्याविध्य सत्यविक्रमः ।।१९।। तया त्वभिहतो राजन्वेगवानपतद्भुवि । वातरुग्ण इव क्षुण्णो जीर्णमूलो वनस्पतिः ।।२०।। तस्मिन्निपतिते वीरे गदानुन्ने महासुरे । प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः ।।२१।। चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः । महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः ।।२२।। ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः । वृत्रवासवयो राजन्यथा पूर्वं तथाभवत् ।।२३।। अन्योन्यस्याभिसङ्क्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः । विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ ।।२४।। रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम् । अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम् ।।२५।। स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः । चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत् ।।२६।। विविन्ध्यं निहतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम् । कामगेन स सौभेन शाल्वः पुनरुपागमत् ।।२७।। ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम् । दृष्ट्वा शाल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम् ।।२८।। ततो निर्याय कौन्तेय व्यवस्थाप्य च तद्बलम् । आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत् ।।२९।। सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि । निवारयन्तं सङ्ग्रामे बलात्सौभं सराजकम् ।।३०।। अहं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव । धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयाम्यद्य यादवाः ।।३१।। आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति । मयाभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति ।।३२।। एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन । विष्ठितं तद्बलं वीर युयुधे च यथासुखम् ।।३३।। 3.16.33 वासुदेव उवाच। तां तूपयातो राजेन्द्र साल्वः सौभपतिस्तदा। प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati sālvayādavayuddhavarṇanam || 1 || vāsudeva uvāca|| tāṃ tūpayātvā rājendra śālvaḥ saubhapatistadā | prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha ||1|| same niviṣṭā sā senā prabhūtasalilāśaye | caturaṅgabalopetā śālvarājābhipālitā ||2|| varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca | valmīkāṃścaiva caityāṃśca tanniviṣṭamabhūdbalam ||3|| anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ ṣaṭkṛtābhavan | pravaṇā nava caivāsañśālvasya śibire nṛpa ||4|| sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam | rathanāgāśvakalilaṃ padātidhvajasaṅkulam ||5|| tuṣṭapuṣṭajanopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam | vicitradhvajasaṃnāhaṃ vicitrarathakārmukam ||6|| saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha | abhisārayāmāsa tadā vegena patagendravat ||7|| tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ śālvapatestadā | niryāya yodhayāmāsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ ||8|| asahanto'bhiyānaṃ tacchālvarājasya kaurava | cārudeṣṇaśca sāmbaśca pradyumnaśca mahārathaḥ ||9|| te rathairdaṃśitāḥ sarve vicitrābharaṇadhvajāḥ | saṃsaktāḥ śālvarājasya bahubhiryodhapuṅgavaiḥ ||10|| gṛhītvā tu dhanuḥ sāmbaḥ śālvasya sacivaṃ raṇe | yodhayāmāsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemavṛddhiṃ camūpatim ||11|| tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat | mumoca bharataśreṣṭha yathā varṣaṃ sahasradṛk ||12|| tadbāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ | kṣemavṛddhirmahārāja himavāniva niścalaḥ ||13|| tataḥ sāmbāya rājendra kṣemavṛddhirapi sma ha | mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram ||14|| tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidārya saḥ | sāmbaḥ śarasahasreṇa rathamasyābhyavarṣata ||15|| tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemavṛddhiścamūpatiḥ | apāyājjavanairaśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ ||16|| tasminvipradrute krūre śālvasyātha camūpatau | vegavānnāma daiteyaḥ sutaṃ me'bhyadravadbalī ||17|| abhipannastu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ | vegaṃ vegavato rājaṃstasthau vīro vidhārayan ||18|| sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām | cikṣepa tarasā vīro vyāvidhya satyavikramaḥ ||19|| tayā tvabhihato rājanvegavānapatadbhuvi | vātarugṇa iva kṣuṇṇo jīrṇamūlo vanaspatiḥ ||20|| tasminnipatite vīre gadānunne mahāsure | praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayāmāsa me sutaḥ ||21|| cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ | mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ ||22|| tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ | vṛtravāsavayo rājanyathā pūrvaṃ tathābhavat ||23|| anyonyasyābhisaṅkruddhāvanyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ | vinadantau mahārāja siṃhāviva mahābalau ||24|| raukmiṇeyastato bāṇamagnyarkopamavarcasam | abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam ||25|| sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ | cikṣepa me suto rājansa gatāsurathāpatat ||26|| vivindhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm | kāmagena sa saubhena śālvaḥ punarupāgamat ||27|| tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tadbalam | dṛṣṭvā śālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam ||28|| tato niryāya kaunteya vyavasthāpya ca tadbalam | ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyamabravīt ||29|| sarve bhavantastiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi | nivārayantaṃ saṅgrāme balātsaubhaṃ sarājakam ||30|| ahaṃ saubhapateḥ senāmāyasairbhujagairiva | dhanurbhujavinirmuktairnāśayāmyadya yādavāḥ ||31|| āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍadya naśyati | mayābhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati ||32|| evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana | viṣṭhitaṃ tadbalaṃ vīra yuyudhe ca yathāsukham ||33|| 3.16.33 vāsudeva uvāca| tāṃ tūpayāto rājendra sālvaḥ saubhapatistadā| prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha ||

Verse 2

समे निविष्टां सा सेना प्रभूतसलिलाशये। चतुरङ्गबलोपेता साल्वराजाभिपालिता ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि षोडशोऽध्यायः ।। 16 ।। ==टिप्पणी==

same niviṣṭāṃ sā senā prabhūtasalilāśaye| caturaṅgabalopetā sālvarājābhipālitā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च। वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च संनिविष्टमभूद्बलम् ।।

varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca| valmīkāṃścaiva caityāṃśca saṃniviṣṭamabhūdbalam ||

Verse 4

अनीकानां विभागेन पन्थानः सुकृतास्तथा। प्रथमा नवमाश्चैव साल्वस्य शिबिरे नृप ।। समे देशे ।।

anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ sukṛtāstathā| prathamā navamāścaiva sālvasya śibire nṛpa || same deśe ||

Verse 5

सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम्। रथनागाश्वकलिलं पदातिजनसंकुलम् ।। प्रवणाय च नैवासन्निति झ. पाठः ।।

sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam| rathanāgāśvakalilaṃ padātijanasaṃkulam || pravaṇāya ca naivāsanniti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 6

तुष्टपुष्टबलोपेतं वीरलक्षणलक्षितम्। विचित्रध्वजसन्नाहं विचित्ररथकार्मुकम् ।।

tuṣṭapuṣṭabalopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam| vicitradhvajasannāhaṃ vicitrarathakārmukam ||

Verse 7

संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ। अभिसारयामास तदा वेगैन पतगेन्द्रवत् ।। कलिलं संकटम्। पदातिध्वजसंकुलमिति झ. पाठः ।।

saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha| abhisārayāmāsa tadā vegaina patagendravat || kalilaṃ saṃkaṭam| padātidhvajasaṃkulamiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 8

तदापतन्तं संदृश्य बलं साल्वपतेस्तदा। निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः ।। अभिसारयामास नगरसमीपं गमयामास। सैन्यं पतगेन्द्रवत्सौभं चोपरितः अभिसारयामास ।।

tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ sālvapatestadā| niryāya yodhayāmāsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ || abhisārayāmāsa nagarasamīpaṃ gamayāmāsa| sainyaṃ patagendravatsaubhaṃ coparitaḥ abhisārayāmāsa ||

Verse 9

असहन्तोऽभियानं तत्साल्वराजस्य कौरव। चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च रमहारथः ।।

asahanto'bhiyānaṃ tatsālvarājasya kaurava| cārudeṣṇaśca sāmbaśca pradyumnaśca ramahārathaḥ ||

Verse 10

ते रथैर्दंशिताः सर्वेविचित्राभरणध्वजाः। संसक्ताः साल्वराजस्य बहुभिर्योधपुङ्गवैः ।।

te rathairdaṃśitāḥ sarvevicitrābharaṇadhvajāḥ| saṃsaktāḥ sālvarājasya bahubhiryodhapuṅgavaiḥ ||

Verse 11

गृहीत्वा कार्मुकं साम्बः साल्वस्य सचिवं रणे। यीधयामास संहृष्टः क्षेमधूर्तिं चमूपतिम् ।।

gṛhītvā kārmukaṃ sāmbaḥ sālvasya sacivaṃ raṇe| yīdhayāmāsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemadhūrtiṃ camūpatim ||

Verse 12

तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत्। मुमोच भरतश्रेष्ठ यथावर्षं सहस्रदृक् ।।

tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat| mumoca bharataśreṣṭha yathāvarṣaṃ sahasradṛk ||

Verse 13

तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः। क्षेमधूर्तिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः ।।

tadbāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ| kṣemadhūrtirmahārāja himavāniva niścalaḥ ||

Verse 14

ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमधूर्तिरपि स्वयम्। मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम् ।।

tataḥ sāmbāya rājendra kṣemadhūrtirapi svayam| mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram ||

Verse 15

ततो मायामयं जालं माययैव विदार्यसः। साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत ।।

tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidāryasaḥ| sāmbaḥ śarasahasreṇa rathamasyābhyavarṣata ||

Verse 16

ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमधूर्तिश्चमूपतिः। अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः ।। आपतन्समापतत् ।।

tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemadhūrtiścamūpatiḥ| apāyājjavanairaśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ || āpatansamāpatat ||

Verse 17

तस्मिन्विप्रद्रुते शरे साल्वस्याथ चमूपतौ। वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली ।।

tasminvipradrute śare sālvasyātha camūpatau| vegavānnāma daiteyaḥ sutaṃ me'bhyadravadbalī ||

Verse 18

अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः। वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन् ।। क्षेमधूर्तिः स्मयन्निवेति क. ट. पाठः। अपायात्पलायितः ।।

abhipannastu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ| vegaṃ vegavato rājaṃstasthau vīro vidhārayan || kṣemadhūrtiḥ smayanniveti ka. ṭa. pāṭhaḥ| apāyātpalāyitaḥ ||

Verse 19

स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम्। चिक्षेप तरसा वीरो व्याविद्ध्यन्सत्यविक्रमः ।। अभिपन्नः आभिमुख्येनासादितः ।।

sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām| cikṣepa tarasā vīro vyāviddhyansatyavikramaḥ || abhipannaḥ ābhimukhyenāsāditaḥ ||

Verse 20

तया त्वभिहतो राजन्वेगवान्न्यपतद्भुवि। वातरुग्णं इव क्षुण्णो जीर्णमूलोवनस्पतिः ।। व्याविध्य सत्यविक्रमः इति झ. पाठः। तत्र व्याविध्य भ्रामयित्वेत्यर्थः ।।

tayā tvabhihato rājanvegavānnyapatadbhuvi| vātarugṇaṃ iva kṣuṇṇo jīrṇamūlovanaspatiḥ || vyāvidhya satyavikramaḥ iti jha. pāṭhaḥ| tatra vyāvidhya bhrāmayitvetyarthaḥ ||

Verse 21

तस्मिन्निपतिते वीरे गदारुग्णे महासुरे। प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः ।।

tasminnipatite vīre gadārugṇe mahāsure| praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayāmāsa me sutaḥ ||

Verse 22

चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः। महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः ।।

cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ| mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ ||

Verse 23

ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः। वृत्रवासवयो राजन्यथापूर्वं तथाऽभवत् ।।

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ| vṛtravāsavayo rājanyathāpūrvaṃ tathā'bhavat ||

Verse 24

अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः। विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ ।।

anyonyasyābhisaṃkruddhāvanyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ| vinadantau mahārāja siṃhāviva mahābalau ||

Verse 25

रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम्। अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम् ।।

raukmiṇeyastato bāṇamagnyarkopamavarcasam| abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam ||

Verse 26

स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः। चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत् ।।

sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ| cikṣepa me suto rājansa gatāsurathāpatat ||

Verse 27

विविन्ध्यं निहृतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम्। कामगेन स सौभेन साल्वः पुनरुपागमत् ।। रुग्णः क्षुण्णश्च गजादिपदाघातैः ।।

vivindhyaṃ nihṛtaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm| kāmagena sa saubhena sālvaḥ punarupāgamat || rugṇaḥ kṣuṇṇaśca gajādipadāghātaiḥ ||

Verse 28

ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम्। दृष्ट्वा साल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम् ।।

tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tadbalam| dṛṣṭvā sālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam ||

Verse 29

ततो निर्याय कौरव्य अवस्थाप्य च तद्बलम्। आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत् ।। सौभेन खेचरेण पुरेण ।।

tato niryāya kauravya avasthāpya ca tadbalam| ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyamabravīt || saubhena khecareṇa pureṇa ||

Verse 30

सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि। निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौभं सराजकम् ।।

sarve bhavantastiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi| nivārayantaṃ saṃgrāme balātsaubhaṃ sarājakam ||

Verse 31

अयं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव। धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयम्यद्य यादवाः ।। निर्याय निर्गत्य। अवस्थाप्य आश्वास्य। आनर्तानां द्वारकावासिनाम् ।।

ayaṃ saubhapateḥ senāmāyasairbhujagairiva| dhanurbhujavinirmuktairnāśayamyadya yādavāḥ || niryāya nirgatya| avasthāpya āśvāsya| ānartānāṃ dvārakāvāsinām ||

Verse 32

आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति। मयाऽभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति ।।

āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍadya naśyati| mayā'bhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati ||

Verse 33

एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन। धिष्टितं तद्बलं द्वारि युयुधे च यथासुखम् ।। धनुर्भुजविनिर्मुक्तैः धनुषः भुजेन कौटिल्येन अत्याकर्षणजेन निर्मुक्तैः. भुज कौटिल्ये तुदादिः ।।

evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana| dhiṣṭitaṃ tadbalaṃ dvāri yuyudhe ca yathāsukham || dhanurbhujavinirmuktaiḥ dhanuṣaḥ bhujena kauṭilyena atyākarṣaṇajena nirmuktaiḥ. bhuja kauṭilye tudādiḥ ||