Adhyaya 169

Verse 1

अर्जुनेन स्वस्येन्द्रलोकगमनप्रकारस्य तत्रनिवासप्रकारकथनपूर्वकमिन्द्रादस्त्रप्राप्तिप्रकारस्यच कथनम् ।। 1 ।। अर्जुन उवाच। ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत। प्रसादाद्देवदेवस्यत्र्यम्बकस्य महात्मनः ।।

arjunena svasyendralokagamanaprakārasya tatranivāsaprakārakathanapūrvakamindrādastraprāptiprakārasyaca kathanam || 1 || arjuna uvāca| tatastāmavasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata| prasādāddevadevasyatryambakasya mahātmanaḥ ||

Verse 2

व्युषितो रजनीं चाहंकृत्वापौर्वाह्णिकीः क्रियाः। अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा ।।

vyuṣito rajanīṃ cāhaṃkṛtvāpaurvāhṇikīḥ kriyāḥ| apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavānasmi yaṃ purā ||

Verse 3

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम्। भगवन्तं महादेवं समेतोस्मीति भारत ।।

tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvameva nyavedayam| bhagavantaṃ mahādevaṃ sametosmīti bhārata ||

Verse 4

स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः। दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित् ।।

sa māmuvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ| dṛṣṭastvayā mahādevo yathā nānyena kenacit ||

Verse 5

समेतं लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः। द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति ।।

sametaṃ lokapālaistu sarvairvaivasvatādibhiḥ| draṣṭāsyanagha devendraṃ sa ca te'strāṇi dāsyati ||

Verse 6

एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः। अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसन्निभः ।।

evamuktvā sa māṃ rājannāśliṣya ca punaḥ punaḥ| agacchatsa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasannibhaḥ ||

Verse 7

अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः। पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन् ।।

athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvātpuṇyaḥ samīraṇaḥ| punarnavamimaṃ lokaṃ kurvanniva sapatnahan ||

Verse 8

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च। शैशिरस्य गिरे पादे प्रादुरासन्समीपतः ।।

divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca| śaiśirasya gire pāde prādurāsansamīpataḥ ||

Verse 9

वादित्राणिच दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः। स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः ।।

vāditrāṇica divyāni sughoṣāṇi samantataḥ| stutayaścendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ ||

Verse 10

गणाश्चाप्सरसां तत्रगन्धर्वाणां तथैव च। पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः ।।

gaṇāścāpsarasāṃ tatragandharvāṇāṃ tathaiva ca| purastāddevadevasya jagurgītāni sarvaśaḥ ||

Verse 11

मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन्। महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि एकोनसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः ।।

marutāṃ ca gaṇāstatra devayānairupāgaman| mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nivātakavacayuddhaparvaṇi ekonasaptatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 12

ततो मरुत्वानहरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः। शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदाऽमरैः ।।

tato marutvānaharibhiryuktairvāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ| śacīsahāyastatrāyātsaha sarvaistadā'maraiḥ ||

Verse 13

एतस्मिन्नैव काले तु कुबेरो नरवाहनः। दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः ।।

etasminnaiva kāle tu kubero naravāhanaḥ| darśayāmāsa māṃ rāja~llakṣmyā paramayā yutaḥ ||

Verse 14

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यस्थितम्। वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम् ।। देवयानैर्विमानैः। देवसद्मनिवासिनः स्त्रीबालादयः शचीजयन्तादय इत्यर्थः ।।

dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyasthitam| varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānamavasthitam || devayānairvimānaiḥ| devasadmanivāsinaḥ strībālādayaḥ śacījayantādaya ityarthaḥ ||

Verse 15

ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः। सव्यसाचिन्निरीक्षास्माँल्लोकपालानवस्थितान् ।।

te māmūcurmahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ| savyasācinnirīkṣāsmā~llokapālānavasthitān ||

Verse 16

सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम्। अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः ।।

surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavānasi śaṃkaram| asmatto'pi gṛhāṇa tvamastrāṇīti samantataḥ ||

Verse 17

ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान्। प्रत्यगृह्णां तदाऽस्त्राणि महान्ति विविधानि च ।।

tato'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān| pratyagṛhṇāṃ tadā'strāṇi mahānti vividhāni ca ||

Verse 18

गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोस्मि भारत। अथ देवा ययुः सर्वेयथागतमरिंदम ।।

gṛhītāstrastato devairanujñātosmi bhārata| atha devā yayuḥ sarveyathāgatamariṃdama ||

Verse 19

मघवानपि मां देवो रथमारोप्य सुप्रभम्। उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव महायशाः ।।

maghavānapi māṃ devo rathamāropya suprabham| uvāca bhagavānvākyaṃ smayanniva mahāyaśāḥ ||

Verse 20

पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय। अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरत्रषभ ।।

puraivāgamanādasmādvedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya| ataḥ paraṃ tvahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatraṣabha ||

Verse 21

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत्। तपश्चेदं महत्त्प्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव ।।

tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto'sakṛt| tapaścedaṃ mahattptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava ||

Verse 22

भूयश्चैव च तप्तव्यं तपश्चरणमुत्तमम्। दुश्चरं घोरमस्त्राणां तपोबलकरं तव ।।

bhūyaścaiva ca taptavyaṃ tapaścaraṇamuttamam| duścaraṃ ghoramastrāṇāṃ tapobalakaraṃ tava ||

Verse 23

स्वर्गस्त्ववश्यं गन्तव्यस्त्वया शत्रुनिषूदन। मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति ।।

svargastvavaśyaṃ gantavyastvayā śatruniṣūdana| mātalirmanniyogāttvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati ||

Verse 24

विदितस्त्वंहि देवानां मुनीनां च महात्मनाम्। इहस्थः पाण्डवश्रेष्ठ तपः कुर्वन्सुदुष्करम् ।।

viditastvaṃhi devānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām| ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvansuduṣkaram ||

Verse 25

ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम। आचार्यं वरयेऽहं त्वामस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर ।।

tato'hamabruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavanmama| ācāryaṃ varaye'haṃ tvāmastrārthaṃ tridaśeśvara ||

Verse 26

इन्द्र उवाच। क्रूरकर्माऽस्त्रवित्तात भविष्यसि परंतप। यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि ।।

indra uvāca| krūrakarmā'stravittāta bhaviṣyasi paraṃtapa| yadarthamastrāṇīpsustvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi ||

Verse 27

ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन्। मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनाऽस्त्रप्रतिघातनात् ।। यथास्थानं प्राच्यामिन्द्रं प्रतीच्यां वरुणमित्यादि ।।

tato'hamabruvaṃ nāhaṃ divyānyastrāṇi śatruhan| mānuṣeṣu prayokṣyāmi vinā'strapratighātanāt || yathāsthānaṃ prācyāmindraṃ pratīcyāṃ varuṇamityādi ||

Verse 28

तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप। लेकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुङ्गव ।।

tāni divyāni me'strāṇi prayaccha vibudhādhipa| lekāṃścāstrajitānpaścāllabheyaṃ surapuṅgava ||

Verse 29

इन्द्र उवाच। परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय। ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव ।।

indra uvāca| parīkṣārthaṃ mayaitatte vākyamuktaṃ dhanaṃjaya| mamātmajasya vacanaṃ sūpapannamidaṃ tava ||

Verse 30

शिक्ष मे भवनं गत्वासर्वाण्यस्त्राणि भारत। वायोरग्नेर्वसुभ्योऽपि वरुणात्समरुद्गणात् ।।

śikṣa me bhavanaṃ gatvāsarvāṇyastrāṇi bhārata| vāyoragnervasubhyo'pi varuṇātsamarudgaṇāt ||

Verse 31

साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम्। वैष्णवानि च सर्वाणि नैर्ऋतानि तथैव च ।।

sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām| vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca ||

Verse 32

मद्गतानि च जानीहि सर्वास्त्राणि कुरूद्वह। एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत ।।

madgatāni ca jānīhi sarvāstrāṇi kurūdvaha| evamuktvā tu māṃ śakrastatraivāntaradhīyata ||

Verse 33

अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम्। दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप ।। अस्त्रस्यैव प्रतिघातार्थमस्त्रं मोक्ष्ये नत्वन्यत्र मानुषे ।।

athāpaśyaṃ hariyujaṃ rathamaindramupasthitam| divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa || astrasyaiva pratighātārthamastraṃ mokṣye natvanyatra mānuṣe ||

Verse 34

लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः। द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते ।।

lokapāleṣu yāteṣu māmuvācātha mātaliḥ| draṣṭumicchati śakrastvāṃ devarājo mahādyute ||

Verse 35

संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम्। पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज ।।

saṃsiddhastvaṃ mahābāho kuru kāryamanuttamam| paśya puṇyakṛtāṃ lokānsaśarīro divaṃ vraja ||

Verse 36

देवराजः सहस्राक्षस्त्वां दिदृक्षति भारत। इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम् ।।

devarājaḥ sahasrākṣastvāṃ didṛkṣati bhārata| ityukto'haṃ mātalinā girimāmantrya śaiśiram ||

Verse 37

प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम्। चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः ।।

pradakṣiṇamupāvṛtya samārohaṃ rathottamam| codayāmāsa sa hayānmanomārutaraṃhasaḥ ||

Verse 38

[मातलिर्हयतत्त्वज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः। अवैक्षत च मे वक्रृंस्तितस्याथ ससारथिः। तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत् ।।

[mātalirhayatattvajño yathāvadbhūridakṣiṇaḥ| avaikṣata ca me vakrṛṃstitasyātha sasārathiḥ| tathā bhrānte rathe rājanvismitaścedamabravīt ||

Verse 39

अत्यद्भुतमिदं त्वद्यविचित्रं प्रतिभाति मे। यदास्थितो रथं दिव्यं पदान्न चलितः पदम् ।।] मायामयमिवात्यद्भुतम् ।।

atyadbhutamidaṃ tvadyavicitraṃ pratibhāti me| yadāsthito rathaṃ divyaṃ padānna calitaḥ padam ||] māyāmayamivātyadbhutam ||

Verse 40

देवराजोऽपिहि मया नित्यमत्रोपलक्षितः। विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ ।।

devarājo'pihi mayā nityamatropalakṣitaḥ| vicalanprathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha ||

Verse 41

त्वं पुनः स्थित एवात्ररथे भ्रान्ते कुरूद्वह। अतिशक्रमिदं सर्वं तवेति प्रतिभाति मे ।।

tvaṃ punaḥ sthita evātrarathe bhrānte kurūdvaha| atiśakramidaṃ sarvaṃ taveti pratibhāti me ||

Verse 42

इत्युक्त्वाऽऽकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान्। दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत ।।

ityuktvā''kāśamāviśya mātalirvibudhālayān| darśayāmāsa me rājanvimānāni ca bhārata ||

Verse 43

[स रथो हरिभिर्युक्तो ह्यूर्ध्वमाचक्रमे ततः। ऋषयो देवताश्चैव पूजयन्ति नरोत्तम ।।

[sa ratho haribhiryukto hyūrdhvamācakrame tataḥ| ṛṣayo devatāścaiva pūjayanti narottama ||

Verse 44

ततः कामगमाँल्लोकानपश्यं वै सुरर्षिणाम्। गन्धर्वाप्सरसां चैव प्रभावममितौजसाम् ।।] पदात् रस्थानात् न चलितः। रथस्य भ्रमणेपि दृढासन इत्यर्थः ।।

tataḥ kāmagamā~llokānapaśyaṃ vai surarṣiṇām| gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvamamitaujasām ||] padāt rasthānāt na calitaḥ| rathasya bhramaṇepi dṛḍhāsana ityarthaḥ ||

Verse 45

नन्दनादीनि देवानां वनान्युपवनानि च। दर्शयामास मे शीघ्रं मातलिः शक्रसारथिः ।।

nandanādīni devānāṃ vanānyupavanāni ca| darśayāmāsa me śīghraṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ ||

Verse 46

ततः शक्रस्य भवनमपश्यभमरावतीम्। दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम् ।।

tataḥ śakrasya bhavanamapaśyabhamarāvatīm| divyaiḥ kāmaphalairvṛkṣai ratnaiśca samalaṃkṛtām ||

Verse 47

न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः। न बाधते तत्ररजस्तत्रास्ति न जरा नृप ।।

na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ| na bādhate tatrarajastatrāsti na jarā nṛpa ||

Verse 48

न तत्रशोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते। दिवौकसां महाराज न ग्लानिररिमर्दन। न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुबं वा विशांपते ।।

na tatraśoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate| divaukasāṃ mahārāja na glānirarimardana| na krodhalobhau tatrāstāmaśubaṃ vā viśāṃpate ||

Verse 49

नित्यं तुष्टाश् ते राजन्प्राणिनः सुरवेश्मनि। नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः ।।

nityaṃ tuṣṭāś te rājanprāṇinaḥ suraveśmani| nityapuṣpaphalāstatra pādapā haritacchadāḥ ||

Verse 50

पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः। शीतस्तत्रववौ वायुः सुगन्धो वीजते शुभः ।।

puṣkariṇyaśca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ| śītastatravavau vāyuḥ sugandho vījate śubhaḥ ||

Verse 51

सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता। मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः। विमानगामिनश्चात्रदृश्यन्ते बहवोऽमराः ।।

sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā| mṛgadvijāśca bahavo rucirā madhurasvarāḥ| vimānagāminaścātradṛśyante bahavo'marāḥ ||

Verse 52

ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान्। आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम् ।।

tato'paśyaṃ vasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān| ādityānaśvinau caiva tānsarvānpratyapūjayam ||

Verse 53

ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च। अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामे विजयेन च ।। सुरर्षिणमिति दैर्ध्याभाव आर्षः ।।

te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca| astraiścāpyanvajānanta saṃgrāme vijayena ca || surarṣiṇamiti dairdhyābhāva ārṣaḥ ||

Verse 54

प्रविश्य तां पुरीं दिव्यां देवगन्धर्वपूजिताम्। देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः ।।

praviśya tāṃ purīṃ divyāṃ devagandharvapūjitām| devarājaṃ sahasrākṣamupātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ ||

Verse 55

ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतांवरः। बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः ।।

dadāvardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃvaraḥ| bahumānācca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ ||

Verse 56

तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिणैः। अस्त्रार्तमवसं स्वर्गे शिक्षाणोऽस्त्राणि भारत ।।

tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhūridakṣiṇaiḥ| astrārtamavasaṃ svarge śikṣāṇo'strāṇi bhārata ||

Verse 57

विश्वावसोश्च वै पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा। स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप ।।

viśvāvasośca vai putraścitraseno'bhavatsakhā| sa ca gāndharvamakhilaṃ grāhayāmāsa māṃ nṛpa ||

Verse 58

तत्राहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः। सुखं शक्रस् भवने सर्वकामसमन्वितः ।।

tatrāhamavasaṃ rājangṛhītāstraḥ supūjitaḥ| sukhaṃ śakras bhavane sarvakāmasamanvitaḥ ||

Verse 59

शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम्। पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यन्तीर्भरतर्षभ ।।

śṛṇvanvai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam| paśyaṃścāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyantīrbharatarṣabha ||

Verse 60

तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ञाय भारत। अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः ।। अन्वजानन्त वीर्यादिमान्भवेत्याशीर्वादान्ददुरित्यर्थः ।।

tatsarvamanavajñāya tathyaṃ vijñāya bhārata| atyarthaṃ pratigṛhyāhamastreṣveva vyavasthitaḥ || anvajānanta vīryādimānbhavetyāśīrvādāndadurityarthaḥ ||

Verse 61

ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः। एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि ।। अनवज्ञाय आदृत्य। तथ्यं यथावत्। अत्यथै पुरुषार्थ इति विज्ञाय ।।

tato'tuṣyatsahasrākṣastena kāmena me vibhuḥ| evaṃ me vasato rājanneṣa kālo'tyagāddivi || anavajñāya ādṛtya| tathyaṃ yathāvat| atyathai puruṣārtha iti vijñāya ||