Adhyaya 168

Verse 1

अर्जुनेन स्वस्य किरातरूपिणा सह युद्धप्रकारस्य पाशुपताश्रलाभप्रकारस्य च कथनम् ।। 1 ।। वैशपायन उवाच। यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः। कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मराजमपूजयत् ।।

arjunena svasya kirātarūpiṇā saha yuddhaprakārasya pāśupatāśralābhaprakārasya ca kathanam || 1 || vaiśapāyana uvāca| yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ| kṛṣṇayā caiva bībhatsurdharmarājamapūjayat ||

Verse 2

अभिवादयमानं तं मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम्। हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि अष्टषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 168

abhivādayamānaṃ taṃ mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam| harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo'rjunamabravīt || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nivātakavacayuddhaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 168

Verse 3

कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे रव्यतिगतस्तव। कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः ।।

kathamarjuna kālo'yaṃ svarge ravyatigatastava| kathaṃ cāstrāṇyavāptāni devarājaśca toṣitaḥ ||

Verse 4

सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव। कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव ।।

samyagvā te gṛhītāni kaccidastrāṇi pāṇḍava| kaccitsurādhipaḥ prīto rudraścāstrāṇyadāttava ||

Verse 5

यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृत्। यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधिताश्च ते ।।

yathā dṛṣṭaśca te śakro bhagavānvā pinākadhṛt| yathaivāstrāṇyavāptāni yathaivārādhitāśca te ||

Verse 6

यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम। कृतप्रियस्त्वयाऽस्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम् ।।

yathoktavāṃstvāṃ bhagavāñśatakraturariṃdama| kṛtapriyastvayā'smīti tasya te kiṃ priyaṃ kṛtam ||

Verse 7

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते। यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथाऽनघ ।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute| yathā tuṣṭo mahādevo devarājastathā'nagha ||

Verse 8

यच्चापि वज्रपाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम। एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय ।।

yaccāpi vajrapāṇestu priyaṃ kṛtamariṃdama| etadākhyāhi me sarvamakhilena dhanaṃjaya ||

Verse 9

अर्जुन उवाच। शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान्। शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम् ।। प्रहृष्टो धर्मपुत्रः ।।

arjuna uvāca| śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān| śatakratumahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram || prahṛṣṭo dharmaputraḥ ||

Verse 10

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन। भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम् ।।

vidyāmadhītya tāṃ rājaṃstvayoktāmarimardana| bhavatā ca samādiṣṭastapase prasthito vanam ||

Verse 11

भृगुतुन्दमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः। एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि ।।

bhṛgutundamatho gatvā kāmyakādāsthitastapaḥ| ekarātroṣitaḥ kaṃcidapaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi ||

Verse 12

स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे। तस्मा अवितथं सर्वमब्रवं कुरुनन्दन ।।

sa māmapṛcchatkaunteya kvāsi gantā bravīhi me| tasmā avitathaṃ sarvamabravaṃ kurunandana ||

Verse 13

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम। अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि ।।

sa tathyaṃ mama tacchrutvā brāhmaṇo rājasattama| apūjayata māṃ rājanprītimāṃścābhavanmayi ||

Verse 14

ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत। तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिषम् ।।

tato māmabravītprītastapa ātiṣṭha bhārata| tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhiṣam ||

Verse 15

ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम्। तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः ।। हन्तेत्यव्ययं वाक्यारम्भे हर्षे वा ।।

tato'haṃ vacanāttasya girimāruhya śaiśiram| tapo'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ || hantetyavyayaṃ vākyārambhe harṣe vā ||

Verse 16

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः। निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन ।।

dvitīyaścāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ| nirāhārastṛtīye'tha māse pāṇḍavanandana ||

Verse 17

ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा। न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत् ।। शैशिरं हिममयम् ।।

ūrdhvabāhuścaturthaṃ tu māsamasmi sthitastadā| na ca me hīyate prāṇastadadbhutamivābhavat || śaiśiraṃ himamayam ||

Verse 18

पञ्चमे त्वथ संप्राप्ते प्रथमे दिवसे गते। वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत् ।। प्राणो बलम् ।।

pañcame tvatha saṃprāpte prathame divase gate| varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpaṃ samāgamat || prāṇo balam ||

Verse 19

निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि। संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः ।। चतुर्थे मास्यतिक्रान्ते इति ध. पाठः। वराहवत् संस्थितं आकारो यस्य ।।

nighnanprothena pṛthivīṃ vilikhaṃścaraṇairapi| saṃmārjañjaṭhareṇorvīṃ vivartaṃśca muhurmuhuḥ || caturthe māsyatikrānte iti dha. pāṭhaḥ| varāhavat saṃsthitaṃ ākāro yasya ||

Verse 20

अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम्। धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा ।।

anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahatkairātasaṃsthitam| dhanurbāṇāsimatprāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā ||

Verse 21

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी। अताडयं शरेणाथ तद्भूतं रोमहर्षणम् ।।

tato'haṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī| atāḍayaṃ śareṇātha tadbhūtaṃ romaharṣaṇam ||

Verse 22

युपत्तं किरातस्तु विकृष्य बलवद्धनुः। अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मेदिनीम् ।।

yupattaṃ kirātastu vikṛṣya balavaddhanuḥ| abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayanniva medinīm ||

Verse 23

सतु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः। मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया ।।

satu māmabravīdrājanmama pūrvaparigrahaḥ| mṛgayādharmamutsṛjya kimarthaṃ tāḍitastvayā ||

Verse 24

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव। संघर्षवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत ।।

eṣa te niśitairbāṇairdarpaṃ hanmi sthiro bhava| saṃgharṣavānmahākāyastato māmabhyadhāvata ||

Verse 25

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः। तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम् ।।

tato girimivātyarthamāvṛṇonmāṃ mahāśaraiḥ| taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram ||

Verse 26

ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनु यन्त्रितैः। प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम् ।। प्रोथेन मुखाग्रेण पोत्राख्येन। विवर्तन् विषमेण भावेन वर्तमानः इतस्ततः पर्यटन्वा ।।

tataḥ śarairdīptamukhairyantritairanu yantritaiḥ| pratyavidhyamahaṃ taṃ tu vajrairiva śiloccayam || prothena mukhāgreṇa potrākhyena| vivartan viṣameṇa bhāvena vartamānaḥ itastataḥ paryaṭanvā ||

Verse 27

तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा। तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम् ।।

tasya tacchatadhā rūpamabhavacca sahasradhā| tāni cāsya śarīrāṇi śarairahamatāḍayam ||

Verse 28

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत। अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः ।।

punastāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata| adṛśyanta mahārāja tānyahaṃ vyadhamaṃ punaḥ ||

Verse 29

अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः। एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि ।।

aṇurbṛhacchirā bhūtvā bṛhaccāṇuśirāḥ punaḥ| ekībhūtastadā rājanso'bhyavartata māṃ yudhi ||

Verse 30

यदाऽभिभवितुं बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे। ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ ।।

yadā'bhibhavituṃ bāṇairna ca śaknomi taṃ raṇe| tato mahāstramātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha ||

Verse 31

न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत्। तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत् ।।

na cainamaśakaṃ hantuṃ tadadbhutamivābhavat| tasminpratihate cāstre vismayo me mahānabhūt ||

Verse 32

तत्रापि च महाराज सविशेषमहं ततः। अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम् ।।

tatrāpi ca mahārāja saviśeṣamahaṃ tataḥ| astrapūgena mahatā raṇe bhūtamavākiram ||

Verse 33

स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षं शरोल्वणम्। शलभास्त्रमश्मवर्षं समास्थायाहमभ्ययाम् ।। अनुपश्चात् यन्त्रितैः दृढाकृष्टैः ।।

sthūṇākarṇamatho jālaṃ śaravarṣaṃ śarolvaṇam| śalabhāstramaśmavarṣaṃ samāsthāyāhamabhyayām || anupaścāt yantritaiḥ dṛḍhākṛṣṭaiḥ ||

Verse 34

जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप। तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम् ।।

jagrāsa prasabhaṃ tāni sarvāṇyastrāṇi me nṛpa| teṣu sarveṣu jagdheṣu brahmāstraṃ mahadādiśam ||

Verse 35

ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतश्चोपचीयत। उपचीयमानश्च तदा महास्त्रेण व्यवर्धत ।।

tataḥ prajvalitairbāṇaiḥ sarvataścopacīyata| upacīyamānaśca tadā mahāstreṇa vyavardhata ||

Verse 36

ततः संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा। क्षणएन हि दिशः स्वं च सर्वतो हि विदीपितं ।।

tataḥ saṃtāpitā lokā matprasūtena tejasā| kṣaṇaena hi diśaḥ svaṃ ca sarvato hi vidīpitaṃ ||

Verse 37

तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशामयत्। ब्र्हमास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत् ।।

tadapyastraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśāmayat| brhamāstre tu hate rājanbhayaṃ māṃ mahadāviśat ||

Verse 38

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी। सहसाऽभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत् ।।

tato'haṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī| sahasā'bhyahanaṃ bhūtaṃ tānyapyastrāṇyabhakṣayat ||

Verse 39

एतेष्वस्त्रेषु भूतेन भक्षितेष्वायुधेषु च। मम तस् च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत ।।

eteṣvastreṣu bhūtena bhakṣiteṣvāyudheṣu ca| mama tas ca bhūtasya bāhuyuddhamavartata ||

Verse 40

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरभिसमाहतौ। अपायच्च तद्भूतमहं चापातयं महीम् ।। स्थूणाकर्ण इति शङ्कुकर्णाख्यो रुद्रावतारभेदस्तद्दैवत्यमस्रम्। जालं जलमयं वारुणम्। शैलास्त्रमश्मवर्षं च इति ध. पाठः ।।

vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talairabhisamāhatau| apāyacca tadbhūtamahaṃ cāpātayaṃ mahīm || sthūṇākarṇa iti śaṅkukarṇākhyo rudrāvatārabhedastaddaivatyamasram| jālaṃ jalamayaṃ vāruṇam| śailāstramaśmavarṣaṃ ca iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 41

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत। सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम् ।।

tataḥ prahasya tadbhūtaṃ tatraivāntaradhīyata| saha strībhirmahārāja paśyato me'dbhutopamam ||

Verse 42

मुख्यं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः। दिव्यमेव महाराज वरानोऽद्भुतमम्बरम् ।।

mukhyaṃ kṛtvā sa bhagavāṃstato'nyadrūpamātmanaḥ| divyameva mahārāja varāno'dbhutamambaram ||

Verse 43

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः। स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्यौ महेश्वरः ।।

hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃstridaśeśvaraḥ| svarūpaṃ divyamāsthāya tasyau maheśvaraḥ ||

Verse 44

सोऽदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः। धनुर्गृह्यतदा पाणौ बहुरूपः पिनाकधृत् ।। व्यायामं संघटनम् ।।

so'dṛśyata tataḥ sākṣādbhagavāngovṛṣadhvajaḥ| dhanurgṛhyatadā pāṇau bahurūpaḥ pinākadhṛt || vyāyāmaṃ saṃghaṭanam ||

Verse 45

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम्। शूलपाणिरथोवाच तुष्टोस्मीति परंतप ।।

sa māmabhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam| śūlapāṇirathovāca tuṣṭosmīti paraṃtapa ||

Verse 46

ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ। प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत् ।।

tatastaddhanurādāya tūṇau cākṣayyasāyakau| prādānmamaiva bhagavānvarayasveti cābravīt ||

Verse 47

तुष्टोस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते। मनोगतं वीर यत्ते तद्ब्रूहि वितराम्यहम्। अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम् ।।

tuṣṭosmi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te| manogataṃ vīra yatte tadbrūhi vitarāmyaham| amaratvamapāhāya brūhi yatte manogatam ||

Verse 48

ततः प्राञ्डलिरेवाहमस्त्रेषु कृतमानसः। प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे ।।

tataḥ prāñḍalirevāhamastreṣu kṛtamānasaḥ| praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanamādade ||

Verse 49

भगवानमे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम। अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित् ।।

bhagavāname prasannaścedīpsito'yaṃ varo mama| astrāṇīcchāmyahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kānicit ||

Verse 50

ददानीत्येव भगवानब्रवीत्र्यम्बकश्च माम्। रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव ।।

dadānītyeva bhagavānabravītryambakaśca mām| raudramastraṃ madīyaṃ tvāmupasthāsyati pāṇḍava ||

Verse 51

प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः। उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम् ।।

pradadau ca mama prītaḥ so'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ| uvāca ca mahādevo dattvā me'straṃ sanātanam ||

Verse 52

न प्रयोज्यंभवेदेतन्मानुषेषु कथंचन। [जगद्विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम् ।।

na prayojyaṃbhavedetanmānuṣeṣu kathaṃcana| [jagadvinirdahedevamalpatejasi pātitam ||

Verse 53

पीड्यमानन बलवत्प्रयोज्यंस्याद्धनंजय। अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः ।।

pīḍyamānana balavatprayojyaṃsyāddhanaṃjaya| astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ ||

Verse 54

ततोऽप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम्। मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे ।।

tato'pratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam| mūrtimanme sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje ||

Verse 55

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम्। दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसैः ।।

utsādanamamitrāṇāṃ parasenānikartanam| durāsadaṃ duṣprasahaṃ suradānavarākṣasaiḥ ||

Verse 56

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम्। प्रेक्षतश्चैवमे देवस्तत्रैवान्तरधीयत ।।

anujñātastvahaṃ tena tatraiva samupāviśam| prekṣataścaivame devastatraivāntaradhīyata ||