Adhyaya 164

Verse 1

धौम्येन युधिष्ठिरंप्रति मेरुमन्दववर्णनपूर्वकं चन्द्रसूर्यादिगतिप्रकारनिरूपणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः सूर्योदये धौम्यः पाञ्चालीसहितांस्च तान्। आर्ष्टिणेन सहितः पाण्डवानभ्यवर्तत ।।

dhaumyena yudhiṣṭhiraṃprati merumandavavarṇanapūrvakaṃ candrasūryādigatiprakāranirūpaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ sūryodaye dhaumyaḥ pāñcālīsahitāṃsca tān| ārṣṭiṇena sahitaḥ pāṇḍavānabhyavartata ||

Verse 2

तेऽभिवाद्यार्ष्टिषेणस्य पादौ धौम्यस्य चैव ह। ततः प्राञ्जलयः सर्वे ब्राह्मणांस्तानपूजयन् ।।

te'bhivādyārṣṭiṣeṇasya pādau dhaumyasya caiva ha| tataḥ prāñjalayaḥ sarve brāhmaṇāṃstānapūjayan ||

Verse 3

आर्ष्टिषेणं परिष्वज्य पुत्रवद्भरतर्षभ। धर्मराजं स्पृशन्पाणौ पाणिना स महातपाः। प्राचीं दिशमभिप्रेक्ष्य महर्षिरिदमब्रवीत् ।।

ārṣṭiṣeṇaṃ pariṣvajya putravadbharatarṣabha| dharmarājaṃ spṛśanpāṇau pāṇinā sa mahātapāḥ| prācīṃ diśamabhiprekṣya maharṣiridamabravīt ||

Verse 4

असौ सागरपर्यन्तां भूमिमावृत्य तिष्ठति। शैलराजो महाराज मन्दरोऽभिविराजयन्। इन्द्रवैश्रवणोपेतां दिशं पाण्डव रक्षति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि चतुःषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 164 ।।

asau sāgaraparyantāṃ bhūmimāvṛtya tiṣṭhati| śailarājo mahārāja mandaro'bhivirājayan| indravaiśravaṇopetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣati || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi yakṣayuddhaparvaṇi catuḥṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 164 ||

Verse 5

पर्वतैश्च वनान्तैश्च काननैश्चैव शोभितम्। एतमाहुर्महेन्द्रस्य राज्ञो वैश्रवणस्य च। ऋषयः सर्वधर्मज्ञाः सर्वे तात मनीषिणः ।।

parvataiśca vanāntaiśca kānanaiścaiva śobhitam| etamāhurmahendrasya rājño vaiśravaṇasya ca| ṛṣayaḥ sarvadharmajñāḥ sarve tāta manīṣiṇaḥ ||

Verse 6

अतश्चोद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठन्ति वै प्रजाः। ऋषयश्चापि धर्मज्ञाः सिद्धाः साध्याश्च देवताः ।।

ataścodyantamādityamupatiṣṭhanti vai prajāḥ| ṛṣayaścāpi dharmajñāḥ siddhāḥ sādhyāśca devatāḥ ||

Verse 7

यमस्तु राजा धर्मज्ञः सर्वप्राणभृतां प्रभुः। प्रेतसत्वगतीमेतां दक्षिणामाश्रितो दिशम् ।। इन्द्रवैश्रवणांवेतां दिशं पाण्डव रक्षतः इति झ. पाठः ।। प्रेतसत्वगतीं मृतानां प्राणिनां गम्याम् ।।

yamastu rājā dharmajñaḥ sarvaprāṇabhṛtāṃ prabhuḥ| pretasatvagatīmetāṃ dakṣiṇāmāśrito diśam || indravaiśravaṇāṃvetāṃ diśaṃ pāṇḍava rakṣataḥ iti jha. pāṭhaḥ || pretasatvagatīṃ mṛtānāṃ prāṇināṃ gamyām ||

Verse 8

एतत्संयमनं पुण्यमतीवाद्भुतदर्शनम्। प्रेतराजस्य भवनमृद्ध्या परमया युतम् ।।

etatsaṃyamanaṃ puṇyamatīvādbhutadarśanam| pretarājasya bhavanamṛddhyā paramayā yutam ||

Verse 9

यं प्राप्य सविता राजन्सत्येन प्रतितिष्ठति। अस्तं पर्वतराजानमेतमाहुर्मनीषिणः ।।

yaṃ prāpya savitā rājansatyena pratitiṣṭhati| astaṃ parvatarājānametamāhurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 10

एवं पर्वतराजानं समुद्रं च महोदधिम्। अवसन्वरुणो राजा भूतानि परिरक्षति ।। संयमनं नामतः ।।

evaṃ parvatarājānaṃ samudraṃ ca mahodadhim| avasanvaruṇo rājā bhūtāni parirakṣati || saṃyamanaṃ nāmataḥ ||

Verse 11

उदीचीं दीपयन्नेष दिशं तिष्ठति कीर्तिमान्। महामेरुर्महाभाग शिवो ब्रह्मविदांगतिः ।।

udīcīṃ dīpayanneṣa diśaṃ tiṣṭhati kīrtimān| mahāmerurmahābhāga śivo brahmavidāṃgatiḥ ||

Verse 12

यस्मिन्ब्रह्मसदश्चैव भूतात्मा चावतिष्ठते। प्रजापतिः सृजन्सर्वं यत्किंचिज्जङ्गमागमम् ।। आवसन्नधितिष्ठन् ।।

yasminbrahmasadaścaiva bhūtātmā cāvatiṣṭhate| prajāpatiḥ sṛjansarvaṃ yatkiṃcijjaṅgamāgamam || āvasannadhitiṣṭhan ||

Verse 13

यानाहुर्ब्रह्मणः पुत्रान्मानसान्दक्षसप्तमान्। तेषामपि महामेरुः शिवं स्थानमनामयम् ।।

yānāhurbrahmaṇaḥ putrānmānasāndakṣasaptamān| teṣāmapi mahāmeruḥ śivaṃ sthānamanāmayam ||

Verse 14

अत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनरेषोदयन्ति च। सप्त देवर्षयस्तात वसिष्ठप्रमुखास्तदा ।।

atraiva pratitiṣṭhanti punareṣodayanti ca| sapta devarṣayastāta vasiṣṭhapramukhāstadā ||

Verse 15

देशं विरजसं पश्य मेरोः शिखरमुत्तमम्। यत्रात्मतृप्तैरध्यास्ते देवैः सह पितामहः ।।

deśaṃ virajasaṃ paśya meroḥ śikharamuttamam| yatrātmatṛptairadhyāste devaiḥ saha pitāmahaḥ ||

Verse 16

यमाहुः सर्वभूतानां प्रकृतेः प्रकृतिं ध्रुवम्। अनादिनिधनं देवं प्रभुं नारायणं परम् ।।

yamāhuḥ sarvabhūtānāṃ prakṛteḥ prakṛtiṃ dhruvam| anādinidhanaṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ param ||

Verse 17

ब्रह्मणः सदनात्तस्य परं स्थानं प्रकाशते। देवाश्च यत्नात्पश्यन्ति सर्वतेजोमयं शुभम् ।। भूतात्मा सर्वे षां भूतानामात्मा। संपूर्णब्रह्माण्डपिण्डभिमानित्वात् ।।

brahmaṇaḥ sadanāttasya paraṃ sthānaṃ prakāśate| devāśca yatnātpaśyanti sarvatejomayaṃ śubham || bhūtātmā sarve ṣāṃ bhūtānāmātmā| saṃpūrṇabrahmāṇḍapiṇḍabhimānitvāt ||

Verse 18

अत्यर्कानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः। स्वयैव प्रभया राजन्दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः ।।

atyarkānaladīptaṃ tatsthānaṃ viṣṇormahātmanaḥ| svayaiva prabhayā rājanduṣprekṣyaṃ devadānavaiḥ ||

Verse 19

प्राच्यां नारायणस्थानं मेरावतिविराजते ।।

prācyāṃ nārāyaṇasthānaṃ merāvativirājate ||

Verse 20

यत्र भूतेश्वरस्तात सर्वप्रकृतिरात्मभूः। भासयन्सर्वभूतानि सुश्रियाऽभिविराजते ।।

yatra bhūteśvarastāta sarvaprakṛtirātmabhūḥ| bhāsayansarvabhūtāni suśriyā'bhivirājate ||

Verse 21

नात्र ब्रह्मर्षयस्तात कुत एव महर्षयः। प्राप्नुवन्ति गतिं ह्येतां यतीनां भावितात्मनाम् ।।

nātra brahmarṣayastāta kuta eva maharṣayaḥ| prāpnuvanti gatiṃ hyetāṃ yatīnāṃ bhāvitātmanām ||

Verse 22

न तं ज्योतींपि सर्वाणि प्राप्य भासन्ति पाण्डव। स्वयंप्रभुरचिन्त्यात्मा तत्र ह्यतिविराजते ।।

na taṃ jyotīṃpi sarvāṇi prāpya bhāsanti pāṇḍava| svayaṃprabhuracintyātmā tatra hyativirājate ||

Verse 23

यतयस्तत्र गच्छन्ति भक्त्या नारायणं हरिम्। परेण तपसा युक्ता भाविताः कर्मभिः शुभैः। योगसिद्धा महात्मानस्तमोमोहविवर्जिताः ।।

yatayastatra gacchanti bhaktyā nārāyaṇaṃ harim| pareṇa tapasā yuktā bhāvitāḥ karmabhiḥ śubhaiḥ| yogasiddhā mahātmānastamomohavivarjitāḥ ||

Verse 24

तत्र गत्वा पुनर्नेमं लोकमायान्ति भारत। स्वयंभुवं महात्मानं देवदेवं सनातनम् ।।

tatra gatvā punarnemaṃ lokamāyānti bhārata| svayaṃbhuvaṃ mahātmānaṃ devadevaṃ sanātanam ||

Verse 25

स्थानमेतन्महाभाव ध्रुवमक्षयमव्ययम्। ईश्वरस्य सदा ह्येतत्प्रणमात्र युधिष्ठिर ।। ब्रह्मणः चतुर्मुखस्य ।।

sthānametanmahābhāva dhruvamakṣayamavyayam| īśvarasya sadā hyetatpraṇamātra yudhiṣṭhira || brahmaṇaḥ caturmukhasya ||

Verse 26

[एनं त्वहरहर्मेरुं सूर्याचन्द्रमसौ ध्रुवम्। प्रदक्षिणमुपावृत्यकुरुतः कुरुनन्दन ।। प्रणम नमस्कुरु ।।

[enaṃ tvaharaharmeruṃ sūryācandramasau dhruvam| pradakṣiṇamupāvṛtyakurutaḥ kurunandana || praṇama namaskuru ||

Verse 27

ज्योतींषि चाप्यशेषेण सर्वाण्यनघ सर्वतः। परियान्ति महाराज गिरिराजं प्रदक्षिणम् ।।]

jyotīṃṣi cāpyaśeṣeṇa sarvāṇyanagha sarvataḥ| pariyānti mahārāja girirājaṃ pradakṣiṇam ||]

Verse 28

एतं ज्योतींषि सर्वाणि प्रकर्षन्भगवानपि। कुरुते वितमस्कर्मा आदित्योऽभिप्रदक्षिणम् ।।

etaṃ jyotīṃṣi sarvāṇi prakarṣanbhagavānapi| kurute vitamaskarmā ādityo'bhipradakṣiṇam ||

Verse 29

अस्तं प्राप्य ततः सन्ध्यामतिक्रम्य दिवाकरः। उदीचीं भजते काष्ठां बहुधा पर्वसन्धिषु ।।

astaṃ prāpya tataḥ sandhyāmatikramya divākaraḥ| udīcīṃ bhajate kāṣṭhāṃ bahudhā parvasandhiṣu ||

Verse 30

सुमेरुमनुवृत्तः स पुनर्गच्छति पाण्डव। प्राङ्युखः सविता देवः सर्वभूतहिते रतः ।।

sumerumanuvṛttaḥ sa punargacchati pāṇḍava| prāṅyukhaḥ savitā devaḥ sarvabhūtahite rataḥ ||

Verse 31

स सम्यग्विभजन्कालान्बहुधा पर्वसन्धिषु। तथैव भगवान्सोमो नक्षत्रैः सह गच्छति ।।

sa samyagvibhajankālānbahudhā parvasandhiṣu| tathaiva bhagavānsomo nakṣatraiḥ saha gacchati ||

Verse 32

एवमेतं त्वतिक्रम्य महामेरुमतन्द्रितः। सोमश्च विभजन्कालं बहुधा पर्वसन्धिषु। भासयन्सर्वभूतानि पुनर्गच्छति सागरम् ।। उपावृत्य अप्रदक्षिणं गत्वैव। भचक्रवेगात् कुलालचक्रे प्रतीपं क्रमन्ती पिपीलिकेव प्रदक्षिणं कुरुत इत्यर्थः ।।

evametaṃ tvatikramya mahāmerumatandritaḥ| somaśca vibhajankālaṃ bahudhā parvasandhiṣu| bhāsayansarvabhūtāni punargacchati sāgaram || upāvṛtya apradakṣiṇaṃ gatvaiva| bhacakravegāt kulālacakre pratīpaṃ kramantī pipīlikeva pradakṣiṇaṃ kuruta ityarthaḥ ||

Verse 33

तथा तमिस्रहा देवो मयूखैर्भासयञ्जगत्। मार्गमेतमसंबाधमादित्यः परिवर्तते ।।

tathā tamisrahā devo mayūkhairbhāsayañjagat| mārgametamasaṃbādhamādityaḥ parivartate ||

Verse 34

सिसृक्षुः शिशिराण्येव दक्षिणां भजते दिशम्। ततः सर्वाणि भूतानि कालं शिशिरमृच्छति ।। पुनर्गच्छति मन्दरमिति झ. पाठः ।।

sisṛkṣuḥ śiśirāṇyeva dakṣiṇāṃ bhajate diśam| tataḥ sarvāṇi bhūtāni kālaṃ śiśiramṛcchati || punargacchati mandaramiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 35

स्थावराणां च भूतानां जङ्गमानां च तेजसा। तेजांसि समुपादत्ते निवृत्तः स विभावसुः ।। शिशिराणि शीतानि ।।

sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jaṅgamānāṃ ca tejasā| tejāṃsi samupādatte nivṛttaḥ sa vibhāvasuḥ || śiśirāṇi śītāni ||

Verse 36

ततः स्वेदः क्लमस्तन्द्री ग्लानिश्च भजते नरान्। प्राणिभिः सततं स्वप्नोह्यभीक्ष्णं च निपेव्यते ।।

tataḥ svedaḥ klamastandrī glāniśca bhajate narān| prāṇibhiḥ satataṃ svapnohyabhīkṣṇaṃ ca nipevyate ||

Verse 37

एवमेतमनिर्देश्यं मार्गमावृत्य भानुमान्। पुनः सृजति वर्षाणि भगवान्भासयन्प्रजाः ।। तेजांसि समुपादत्ते ग्रीष्मे ।।

evametamanirdeśyaṃ mārgamāvṛtya bhānumān| punaḥ sṛjati varṣāṇi bhagavānbhāsayanprajāḥ || tejāṃsi samupādatte grīṣme ||

Verse 38

वृष्टिमारुतसंतापैः सुखैः स्थावरजङ्गमान्। वर्धयनसुमहातेजाः पुनः प्रतिनिवर्तते ।।

vṛṣṭimārutasaṃtāpaiḥ sukhaiḥ sthāvarajaṅgamān| vardhayanasumahātejāḥ punaḥ pratinivartate ||

Verse 39

एवमेष चरन्पार्थ कालचक्रमतन्द्रितः। प्रकर्षन्सर्वभूतानि सविता परिवर्तते ।।

evameṣa caranpārtha kālacakramatandritaḥ| prakarṣansarvabhūtāni savitā parivartate ||

Verse 40

संतता गतिरेतस्य नैष तिष्ठति पाण्डव। आदायैव तु भूतानां तेजो विसृजते पुनः ।।

saṃtatā gatiretasya naiṣa tiṣṭhati pāṇḍava| ādāyaiva tu bhūtānāṃ tejo visṛjate punaḥ ||

Verse 41

विभजन्सर्वभूतानामायुः कर्म च भारत। अहोरात्रं कलाः काष्ठाः सृजत्येष सदा विभुः ।।

vibhajansarvabhūtānāmāyuḥ karma ca bhārata| ahorātraṃ kalāḥ kāṣṭhāḥ sṛjatyeṣa sadā vibhuḥ ||