Adhyaya 163

Verse 1

कुबेरेण युधिष्ठिरानुशासनपूर्वकं स्वभवनगमनम् ।। 1 ।। कुबेराज्ञया राक्षसपूजितैर्युधिष्ठिरादिभिस्तद्रात्रौ तद्गृहे सुखवासः ।। 2 ।। धनद उवाच। युधिष्ठिर धृतिर्दाक्ष्यं देशकालपराक्रमाः। लोकतन्त्रविधानानामेष पञ्चविधो विधिः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि यक्षयुद्धपर्वणि त्रिषष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 163 ।।

kubereṇa yudhiṣṭhirānuśāsanapūrvakaṃ svabhavanagamanam || 1 || kuberājñayā rākṣasapūjitairyudhiṣṭhirādibhistadrātrau tadgṛhe sukhavāsaḥ || 2 || dhanada uvāca| yudhiṣṭhira dhṛtirdākṣyaṃ deśakālaparākramāḥ| lokatantravidhānānāmeṣa pañcavidho vidhiḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi yakṣayuddhaparvaṇi triṣaṣṭyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 163 ||

Verse 2

धृतिमन्तश्च दक्षाश्च स्वे स्वे कर्मणि भारत। पराक्रमविधानज्ञा नराः कृतयुगेऽभवन् ।।

dhṛtimantaśca dakṣāśca sve sve karmaṇi bhārata| parākramavidhānajñā narāḥ kṛtayuge'bhavan ||

Verse 3

धृतिमान्देशकालज्ञः सर्वधर्मविधानवित्। क्षत्रियः क्षत्रियश्रेष्ठ शास्ति वै पृथिवीमनु ।।

dhṛtimāndeśakālajñaḥ sarvadharmavidhānavit| kṣatriyaḥ kṣatriyaśreṣṭha śāsti vai pṛthivīmanu ||

Verse 4

य एवं वर्तते पार्थ पुरुषः सर्वकर्मसु। स लोके लभते वीर यशः प्रेत्य च सद्गतिम् ।।

ya evaṃ vartate pārtha puruṣaḥ sarvakarmasu| sa loke labhate vīra yaśaḥ pretya ca sadgatim ||

Verse 5

देशकालान्तरप्रेप्सुः कृत्वा शक्रः पराक्रमम्। संप्राप्तस्त्रिदिवे राज्यं वृत्रहा वसुभिः सह ।।

deśakālāntaraprepsuḥ kṛtvā śakraḥ parākramam| saṃprāptastridive rājyaṃ vṛtrahā vasubhiḥ saha ||

Verse 6

[यस्तु केवलसंरम्भात्प्रपातं न निरीक्षते।] पापात्मा पापबुद्धिर्यः पापमेवानुवर्तते। कर्मणामविभागज्ञः प्रेत्य चेह विनश्यति ।। दाक्ष्यं यत्नशीलता। पराक्रमः शत्रूणामभिभावनहेतुः क्रिया। विधानानां कार्याणां विधिरभ्युदयहेतुः। अदेशे अकाले च कृतं धृत्यादिकमभिभवहेतुरित्यर्थः ।।

[yastu kevalasaṃrambhātprapātaṃ na nirīkṣate|] pāpātmā pāpabuddhiryaḥ pāpamevānuvartate| karmaṇāmavibhāgajñaḥ pretya ceha vinaśyati || dākṣyaṃ yatnaśīlatā| parākramaḥ śatrūṇāmabhibhāvanahetuḥ kriyā| vidhānānāṃ kāryāṇāṃ vidhirabhyudayahetuḥ| adeśe akāle ca kṛtaṃ dhṛtyādikamabhibhavaheturityarthaḥ ||

Verse 7

अकालज्ञः सुदुर्मेधाः कार्याणामविशेषवित्। वृथाचारसमारम्भः प्रेत्य चेह विनश्यति ।।

akālajñaḥ sudurmedhāḥ kāryāṇāmaviśeṣavit| vṛthācārasamārambhaḥ pretya ceha vinaśyati ||

Verse 8

साहसे वर्तमानानां निकृतीनां दुरात्मनाम्। सर्वेषामर्थलिप्सूनां पापो भवति निश्चयः ।। संरम्भात् कोपात् ।।

sāhase vartamānānāṃ nikṛtīnāṃ durātmanām| sarveṣāmarthalipsūnāṃ pāpo bhavati niścayaḥ || saṃrambhāt kopāt ||

Verse 9

अधर्मज्ञोऽवलिप्तश्च बालबुद्धिरमर्षणः। निर्भयो भीमसेनोऽयं तं शाधि पुरुषर्षभ ।। निकृतीनां वञ्जनापराणाम् ।।

adharmajño'valiptaśca bālabuddhiramarṣaṇaḥ| nirbhayo bhīmaseno'yaṃ taṃ śādhi puruṣarṣabha || nikṛtīnāṃ vañjanāparāṇām ||

Verse 10

आर्ष्टिषेणस् राजर्षेः प्राप्य भूयस्त्वमाश्रमम्। तमिस्रां प्रथमां तत्र वीतशोकभयो वस ।।

ārṣṭiṣeṇas rājarṣeḥ prāpya bhūyastvamāśramam| tamisrāṃ prathamāṃ tatra vītaśokabhayo vasa ||

Verse 11

अलकां सह गन्धर्वैर्यक्षैश्च सह किन्नरैः। गमिष्यामि महाबाहो त्वं चापि बदरीं व्रज ।।

alakāṃ saha gandharvairyakṣaiśca saha kinnaraiḥ| gamiṣyāmi mahābāho tvaṃ cāpi badarīṃ vraja ||

Verse 12

मन्नियुक्ता मनुष्येन्द्र सर्वे च गिरिवासिनः। रक्षन्तु त्वां महाबाहो सहितं द्विजसत्तमैः ।।

manniyuktā manuṣyendra sarve ca girivāsinaḥ| rakṣantu tvāṃ mahābāho sahitaṃ dvijasattamaiḥ ||

Verse 13

साहसेषु च संतिष्ठंस्त्वया शैले वृकोदरः। वार्यतां साध्वयं राजंस्त्वया धर्मभृतांवर ।।

sāhaseṣu ca saṃtiṣṭhaṃstvayā śaile vṛkodaraḥ| vāryatāṃ sādhvayaṃ rājaṃstvayā dharmabhṛtāṃvara ||

Verse 14

इतः परं च वो राजन्द्रक्ष्यन्ति वनगोचराः। उपश्थास्यन्ति वो राजन्रक्षिष्यन्ते च वः सदा ।।

itaḥ paraṃ ca vo rājandrakṣyanti vanagocarāḥ| upaśthāsyanti vo rājanrakṣiṣyante ca vaḥ sadā ||

Verse 15

तथैव चान्नपानानि स्वादूनि च बबूनि च। आहरिष्यन्ति मत्प्रेष्याः सदा वः पुरुषर्षभाः ।।

tathaiva cānnapānāni svādūni ca babūni ca| āhariṣyanti matpreṣyāḥ sadā vaḥ puruṣarṣabhāḥ ||

Verse 16

यथा जिष्णुर्महेन्द्रस्य यथा वायोर्वृकोदरः। धर्मस्य त्वं यथा तात योगोत्पन्नो निजः सुतः ।।

yathā jiṣṇurmahendrasya yathā vāyorvṛkodaraḥ| dharmasya tvaṃ yathā tāta yogotpanno nijaḥ sutaḥ ||

Verse 17

आत्मजावात्मसंपन्नौ यमौ चोभौ यथाश्विनोः। रक्ष्यास्तद्वन्ममापीह यूयं सर्वे युधिष्ठिर ।।

ātmajāvātmasaṃpannau yamau cobhau yathāśvinoḥ| rakṣyāstadvanmamāpīha yūyaṃ sarve yudhiṣṭhira ||

Verse 18

अर्थतत्त्वविधानज्ञः सर्वधर्मविधानवित्। भीमसेनादवरजः पल्गुनः कुशली दिवि ।। अवलिप्तो गर्वितः ।।

arthatattvavidhānajñaḥ sarvadharmavidhānavit| bhīmasenādavarajaḥ palgunaḥ kuśalī divi || avalipto garvitaḥ ||

Verse 19

याः काश्चन मता लोके स्वर्ग्याः परमसंपदः। जनमप्रभृति ताः सर्वाः स्थितास्तात धनंजये ।। तत्त्वं याथात्म्यम्। विधानं प्राप्त्युपायम् ।।

yāḥ kāścana matā loke svargyāḥ paramasaṃpadaḥ| janamaprabhṛti tāḥ sarvāḥ sthitāstāta dhanaṃjaye || tattvaṃ yāthātmyam| vidhānaṃ prāptyupāyam ||

Verse 20

द्रमो दानं बलं बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्। एतान्यपि महासत्वे स्थितान्यमिततेजसि ।।

dramo dānaṃ balaṃ buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam| etānyapi mahāsatve sthitānyamitatejasi ||

Verse 21

न मोहात्कुरुते जिष्णुः कर्म पाण्डव गर्हितम्। न पार्थस् मृषोक्तानि कथयन्ति नरा नृषु ।।

na mohātkurute jiṣṇuḥ karma pāṇḍava garhitam| na pārthas mṛṣoktāni kathayanti narā nṛṣu ||

Verse 22

स देवपितृगन्धर्वैः कुरूणआं कीर्तिवर्धनः। आनीतः कुरुतेऽस्त्राणि शक्रसद्मनि भारत ।। स्वर्ग्याः स्वर्गाय हिताः संपदः ।।

sa devapitṛgandharvaiḥ kurūṇaāṃ kīrtivardhanaḥ| ānītaḥ kurute'strāṇi śakrasadmani bhārata || svargyāḥ svargāya hitāḥ saṃpadaḥ ||

Verse 23

योऽसौ सर्वान्महीपालान्धर्मेण वशमानयत्। स शन्तनुर्महातेजाः पितुस्तव पितामहः ।।

yo'sau sarvānmahīpālāndharmeṇa vaśamānayat| sa śantanurmahātejāḥ pitustava pitāmahaḥ ||

Verse 24

प्रीयते पार्थ पार्थेन दिवि गाण्डीवधन्वना। सम्यक्वासौ महावीर्यः कुलधुर्य इव स्थितः ।।

prīyate pārtha pārthena divi gāṇḍīvadhanvanā| samyakvāsau mahāvīryaḥ kuladhurya iva sthitaḥ ||

Verse 25

पितॄन्देवानृषीन्विप्रान्पूजयित्वा महायशाः। सप्त मुख्यान्महामेधानाहरद्यमुनां प्रति ।। कुरुते अभ्यस्यति ।।

pitṝndevānṛṣīnviprānpūjayitvā mahāyaśāḥ| sapta mukhyānmahāmedhānāharadyamunāṃ prati || kurute abhyasyati ||

Verse 26

अधिराजः स राजंस्त्वां शन्तनुः प्रपितामहः। स्वर्गजिच्छक्रलोकस्थः कुशलं परिपृच्छति ।।

adhirājaḥ sa rājaṃstvāṃ śantanuḥ prapitāmahaḥ| svargajicchakralokasthaḥ kuśalaṃ paripṛcchati ||

Verse 27

वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा तु वचनं धनदेन प्रभाषितम्। पाण्डवाश्च ततस्तेन बभूवः संप्रहर्षिताः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā tu vacanaṃ dhanadena prabhāṣitam| pāṇḍavāśca tatastena babhūvaḥ saṃpraharṣitāḥ ||

Verse 28

ततः शक्तिं गदां खङ्गं धनुश्च भरतर्षभः। प्राध्वंकृत्वा नमश्चक्रे कुबेराय वृकोदरः ।। महामेधानश्वमेधान् ।।

tataḥ śaktiṃ gadāṃ khaṅgaṃ dhanuśca bharatarṣabhaḥ| prādhvaṃkṛtvā namaścakre kuberāya vṛkodaraḥ || mahāmedhānaśvamedhān ||

Verse 29

ततोऽब्रवीद्धनाध्यक्षः शरण्यः शरणागतम्। मानहा भव शत्रूणां सुहृदां नन्दिवर्धनः ।। प्राध्वंकृत्वा बह्वा। उपसंहृत्येत्यर्थः ।।

tato'bravīddhanādhyakṣaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam| mānahā bhava śatrūṇāṃ suhṛdāṃ nandivardhanaḥ || prādhvaṃkṛtvā bahvā| upasaṃhṛtyetyarthaḥ ||

Verse 30

विभयस्ताप शैलाग्रे वसानः सह बन्धुभिः। सुपर्णपितृदेवानां सततं मानकृद्भव ।।

vibhayastāpa śailāgre vasānaḥ saha bandhubhiḥ| suparṇapitṛdevānāṃ satataṃ mānakṛdbhava ||

Verse 31

ऋजुं पश्यत मा वक्रं सत्यं वदत माऽनृतम्। दीर्घं पश्यत मा ह्रस्वं परं पश्यत माऽपरम् ।।

ṛjuṃ paśyata mā vakraṃ satyaṃ vadata mā'nṛtam| dīrghaṃ paśyata mā hrasvaṃ paraṃ paśyata mā'param ||

Verse 32

स्वेषु वेश्मसु रम्येषु वसतामित्रतापनाः। कामान्न परिहास्यन्ति यक्षा वोभरतर्षभाः ।। नन्दिः समृद्धिः ।।

sveṣu veśmasu ramyeṣu vasatāmitratāpanāḥ| kāmānna parihāsyanti yakṣā vobharatarṣabhāḥ || nandiḥ samṛddhiḥ ||

Verse 33

शीघ्रमेव गुडाकेशः कृतास्त्रः पुरुषर्षभः। साक्षान्मघवतोत्सृष्टः संप्राप्स्यति धनंजयः ।।

śīghrameva guḍākeśaḥ kṛtāstraḥ puruṣarṣabhaḥ| sākṣānmaghavatotsṛṣṭaḥ saṃprāpsyati dhanaṃjayaḥ ||

Verse 34

एवमुत्तमकर्माणमनुशिष्य युधिष्ठिरम्। अस्तं गिरिमिवादित्यः प्रययौ गुह्यकाधिपः ।।

evamuttamakarmāṇamanuśiṣya yudhiṣṭhiram| astaṃ girimivādityaḥ prayayau guhyakādhipaḥ ||

Verse 35

तं परिस्तोमसंकीर्णैर्नानारत्नविभूषितैः। यानैरनुययुर्यक्षा राक्षसाश्च सहस्रशः ।। स्वेषु वेश्मसु अस्मदीयेषु। कामान् काम्यमानानर्थान् न परिहास्यन्ति किंतु साधयिष्यन्त्येवेत्यर्थः ।।

taṃ paristomasaṃkīrṇairnānāratnavibhūṣitaiḥ| yānairanuyayuryakṣā rākṣasāśca sahasraśaḥ || sveṣu veśmasu asmadīyeṣu| kāmān kāmyamānānarthān na parihāsyanti kiṃtu sādhayiṣyantyevetyarthaḥ ||

Verse 36

पक्षिणामिव कनिर्घोषः कुबेरसदनं प्रति। बभूव परमाश्वानामैरावतपथे यथा ।। परिस्तोमाश्रित्रकम्बला हस्त्यादीनां पल्याणभूताः ।।

pakṣiṇāmiva kanirghoṣaḥ kuberasadanaṃ prati| babhūva paramāśvānāmairāvatapathe yathā || paristomāśritrakambalā hastyādīnāṃ palyāṇabhūtāḥ ||

Verse 37

ते जग्मुस्तूर्णमाकाशं धनाधिपतिवाजिनः। प्रकर्षन्त इवाभ्राणि पिबन्त इवमारुतम् ।।

te jagmustūrṇamākāśaṃ dhanādhipativājinaḥ| prakarṣanta ivābhrāṇi pibanta ivamārutam ||

Verse 38

ततस्तानि शरीराणि गतसत्वानि रक्षसाम्। अपाकृष्यन्त शैलाग्राद्धनाधिपतिशासनात् ।। ऐरावतपथे इनद्‌रपुरीप्रदेशे ।।

tatastāni śarīrāṇi gatasatvāni rakṣasām| apākṛṣyanta śailāgrāddhanādhipatiśāsanāt || airāvatapathe inad‌rapurīpradeśe ||

Verse 39

तेषां हि शापकालः स कृतोऽगस्त्येन धीमता। समरे निहतास्तस्माच्छापस्यान्तोऽभवत्तदा ।।

teṣāṃ hi śāpakālaḥ sa kṛto'gastyena dhīmatā| samare nihatāstasmācchāpasyānto'bhavattadā ||

Verse 40

पाण्डवाश्महात्मानस्तेषु वेश्मसु तां क्षपाम्। सुखमूषुर्गतोद्वेगाः पूजिताः सह राक्षसैः ।।

pāṇḍavāśmahātmānasteṣu veśmasu tāṃ kṣapām| sukhamūṣurgatodvegāḥ pūjitāḥ saha rākṣasaiḥ ||