Adhyaya 158

Verse 1

विप्रवेषेण पाण्डवनिकटचिरवासिना जटासुरेण भीमासंनिधाने द्रौपदीसहितान्युधिष्ठिरादीनपहृत्य पलायनम् ।। 1 ।। मध्येमार्गं यदृच्छासमागतेन भीमन तस्य मारणम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतस्तत्र पाण्डवान्। [पर्वतेन्द्रे द्विजैः सार्धं पार्तागमनकाङ्क्षया ।।]

vipraveṣeṇa pāṇḍavanikaṭaciravāsinā jaṭāsureṇa bhīmāsaṃnidhāne draupadīsahitānyudhiṣṭhirādīnapahṛtya palāyanam || 1 || madhyemārgaṃ yadṛcchāsamāgatena bhīmana tasya māraṇam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatastānpariviśvastānvasatastatra pāṇḍavān| [parvatendre dvijaiḥ sārdhaṃ pārtāgamanakāṅkṣayā ||]

Verse 2

गतेषु तेषु रक्षःसु भीमसेनात्मजेऽपि च। रहितान्मीमसेनेन कदाचित्तान्यदृच्छया। जहार धर्मराजं वै यमौ कृष्णां च राक्षसः ।।

gateṣu teṣu rakṣaḥsu bhīmasenātmaje'pi ca| rahitānmīmasenena kadācittānyadṛcchayā| jahāra dharmarājaṃ vai yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ ||

Verse 3

जनमेजय उवाच। ब्रह्मन्कथं धर्मराजं यमौ कृष्णां च राक्षसः। जहार चित्रं भीमश्च गतो राक्षसकण्टकः। वक्तुमर्हसि विप्राग्र्य व्यक्तमेतन्ममाऽनघ ।।

janamejaya uvāca| brahmankathaṃ dharmarājaṃ yamau kṛṣṇāṃ ca rākṣasaḥ| jahāra citraṃ bhīmaśca gato rākṣasakaṇṭakaḥ| vaktumarhasi viprāgrya vyaktametanmamā'nagha ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। ब्राह्मणो मन्त्रकुशलः सर्वास्त्रेष्वस्त्रवित्तमः। इति ब्रुवन्पाण्डवेयान्पर्युपास्ते स्म नित्यदा । परीप्समानः पार्थानां कलापांश्च धनूंषि च ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि जटासुरवधपर्वणि अष्टपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 158 ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| brāhmaṇo mantrakuśalaḥ sarvāstreṣvastravittamaḥ| iti bruvanpāṇḍaveyānparyupāste sma nityadā | parīpsamānaḥ pārthānāṃ kalāpāṃśca dhanūṃṣi ca || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi jaṭāsuravadhaparvaṇi aṣṭapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 158 ||

Verse 5

अन्तरं संपरिप्रेप्सुर्द्रौपद्या हरणं प्रति। दुष्टात्मा पापबुद्धिः स नाम्ना ख्यातो जटासुरः ।।

antaraṃ saṃpariprepsurdraupadyā haraṇaṃ prati| duṣṭātmā pāpabuddhiḥ sa nāmnā khyāto jaṭāsuraḥ ||

Verse 6

[पोषणं तस् राजेनद्र चक्रे पाण्डवनन्दनः। बुबुधे न च तं पापं भस्मच्छन्नमिवानलम् ।।

[poṣaṇaṃ tas rājenadra cakre pāṇḍavanandanaḥ| bubudhe na ca taṃ pāpaṃ bhasmacchannamivānalam ||

Verse 7

स भीमसेने निष्क्रान्ते मृगयार्थमरिंदमे। [घटोत्कचं सानुचरं दृष्ट्वा विप्रद्रुतं दिशः ।।

sa bhīmasene niṣkrānte mṛgayārthamariṃdame| [ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ dṛṣṭvā vipradrutaṃ diśaḥ ||

Verse 8

लोमशप्रभृतींस्तांस्तु महर्षीश्च समाहितान्। स्नातुं विनिर्गतान्दृष्ट्वा पुष्पार्थं च तपोधनान्] ।।

lomaśaprabhṛtīṃstāṃstu maharṣīśca samāhitān| snātuṃ vinirgatāndṛṣṭvā puṣpārthaṃ ca tapodhanān] ||

Verse 9

रूपमन्यत्समास्थाय विकृतं भैरवं महत्। गृहीत्वा सर्वशस्त्राणि द्रौपदीं परिगृह्य च। प्रातिष्ठत सुदुष्टात्मा त्रीन्गृहीत्वा च पाण्डवान् ।।

rūpamanyatsamāsthāya vikṛtaṃ bhairavaṃ mahat| gṛhītvā sarvaśastrāṇi draupadīṃ parigṛhya ca| prātiṣṭhata suduṣṭātmā trīngṛhītvā ca pāṇḍavān ||

Verse 10

[विक्रम्य कौशिकं खङ्गं मोक्षयित्वा ग्रहं रिपोः।] आक्रन्दद्भीमसेन वै येन यातो महाबलः ।। कलापान् निषङ्गान् ।।

[vikramya kauśikaṃ khaṅgaṃ mokṣayitvā grahaṃ ripoḥ|] ākrandadbhīmasena vai yena yāto mahābalaḥ || kalāpān niṣaṅgān ||

Verse 11

तमब्रवीद्धर्मराजो ह्रियमाणो युधिष्ठिरः। धर्मस्ते हीयते मूढ न चैनं समवेक्षसे ।।

tamabravīddharmarājo hriyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ| dharmaste hīyate mūḍha na cainaṃ samavekṣase ||

Verse 12

येऽन्ये क्वचिन्मनुष्येषु तिर्यग्योनिगताश्च ये। धर्मं ते समवेक्षन्ते रक्षांसि च विशेषतः ।।

ye'nye kvacinmanuṣyeṣu tiryagyonigatāśca ye| dharmaṃ te samavekṣante rakṣāṃsi ca viśeṣataḥ ||

Verse 13

धर्मस्यराक्षसा मूलं धर्मं ते विदुरुत्तमम्। एतत्परीक्ष्यसर्वं त्वं समीपे स्थातुमर्हसि ।।

dharmasyarākṣasā mūlaṃ dharmaṃ te viduruttamam| etatparīkṣyasarvaṃ tvaṃ samīpe sthātumarhasi ||

Verse 14

देवाश्च ऋषयः सिद्धाः पितरश्चापि राक्षस। गन्धर्वोरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ।।

devāśca ṛṣayaḥ siddhāḥ pitaraścāpi rākṣasa| gandharvoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavastathā ||

Verse 15

तिर्यग्योनिगताश्चैव अपि कीटपिपीलिकाः। मनुष्यानुपजीवन्ति ततस्त्वमपि जीवसि ।।

tiryagyonigatāścaiva api kīṭapipīlikāḥ| manuṣyānupajīvanti tatastvamapi jīvasi ||

Verse 16

समृद्ध्या यस्य लोकस्य लोको युष्माकमृध्यति। इमं च लोकं शोचन्तमनुशोचन्ति देवताः। पूज्यमानाश्च वर्धन्ते हव्यकव्यैर्यथाविधि ।। कौशिकं कोशादागतम्। ग्रहं ग्रहणम् ।।

samṛddhyā yasya lokasya loko yuṣmākamṛdhyati| imaṃ ca lokaṃ śocantamanuśocanti devatāḥ| pūjyamānāśca vardhante havyakavyairyathāvidhi || kauśikaṃ kośādāgatam| grahaṃ grahaṇam ||

Verse 17

वयं राष्ट्रस्य गोप्तारो रक्षितारश्च राक्षस। राष्ट्रस्यारक्ष्यमाणस्य कुतो भूतिः कुतः सुखम् ।।

vayaṃ rāṣṭrasya goptāro rakṣitāraśca rākṣasa| rāṣṭrasyārakṣyamāṇasya kuto bhūtiḥ kutaḥ sukham ||

Verse 18

न च राजाऽवमन्तव्यो रक्षसा जात्वनागसि। अनुरप्यपचारश्च नास्त्यस्माकं नराशन ।।

na ca rājā'vamantavyo rakṣasā jātvanāgasi| anurapyapacāraśca nāstyasmākaṃ narāśana ||

Verse 19

विघसाशान्यथाशक्त्या कुर्महे देवतादिषु। गुरूंश्च ब्राह्मणांश्चैव प्रमाणप्रवणाः सदा ।। युष्माकं देवासुरादीनाम्। ऋध्यति वृद्धिं गच्छति ।।

vighasāśānyathāśaktyā kurmahe devatādiṣu| gurūṃśca brāhmaṇāṃścaiva pramāṇapravaṇāḥ sadā || yuṣmākaṃ devāsurādīnām| ṛdhyati vṛddhiṃ gacchati ||

Verse 20

द्रोग्धव्यं न च मित्रेषु न विश्वस्तेषु कर्हिचित्। येषां चान्नानि भुञ्जीत यत्रच स्यात्प्रतिश्रयः ।। विघसाशान् देवादिशेषान्नं विघसं तस्य आशो भोजनं येषां तान् ।।

drogdhavyaṃ na ca mitreṣu na viśvasteṣu karhicit| yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta yatraca syātpratiśrayaḥ || vighasāśān devādiśeṣānnaṃ vighasaṃ tasya āśo bhojanaṃ yeṣāṃ tān ||

Verse 21

स त्वं प्रतिश्रयेऽस्माकं पूज्यमानः सुखोषितः। भुक्त्वा चान्नानि दुष्प्रज्ञ कथमस्माञ्जिहीर्षसि ।।

sa tvaṃ pratiśraye'smākaṃ pūjyamānaḥ sukhoṣitaḥ| bhuktvā cānnāni duṣprajña kathamasmāñjihīrṣasi ||

Verse 22

एवमेव वृथाचारो वृथा वृद्धो वृथामतिः। वृथामरणमर्हस्त्वं वृथाऽद्य नमविष्यसि ।। प्रतिश्रयो गृहम् ।।

evameva vṛthācāro vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ| vṛthāmaraṇamarhastvaṃ vṛthā'dya namaviṣyasi || pratiśrayo gṛham ||

Verse 23

अथ चेद्दुष्टबुद्धिस्त्वं सर्वैर्धर्मैर्विवर्जितः। प्रदाय शस्त्राण्यस्माकं युद्धेन द्रौपदीं हर ।।

atha cedduṣṭabuddhistvaṃ sarvairdharmairvivarjitaḥ| pradāya śastrāṇyasmākaṃ yuddhena draupadīṃ hara ||

Verse 24

अथ चेत्त्वमविज्ञाय इदं कर्म करिष्यसि। अधर्मं चाप्यकीर्तिं च लोके प्राप्स्यसि केवलं ।।

atha cettvamavijñāya idaṃ karma kariṣyasi| adharmaṃ cāpyakīrtiṃ ca loke prāpsyasi kevalaṃ ||

Verse 25

एतामद्य परामृश्य स्त्रियं राक्षस मानुषीम्। विषमेतत्समालोड्य कुम्भेन प्राशितं त्वया ।।

etāmadya parāmṛśya striyaṃ rākṣasa mānuṣīm| viṣametatsamāloḍya kumbhena prāśitaṃ tvayā ||

Verse 26

ततो युधिष्ठिरस्तस्य भारिकः समपद्यत। स तु भाराभिभूतात्मा न तथा शीघ्रगोऽभवत् ।। नभविष्यसि मरिष्यति ।।

tato yudhiṣṭhirastasya bhārikaḥ samapadyata| sa tu bhārābhibhūtātmā na tathā śīghrago'bhavat || nabhaviṣyasi mariṣyati ||

Verse 27

अथाब्रवीद्द्रौपदीं च नकुलं च युधिष्ठिरः। मा भैष्टं राक्षसान्मूढाद्गतिरस्य मया हृता ।।

athābravīddraupadīṃ ca nakulaṃ ca yudhiṣṭhiraḥ| mā bhaiṣṭaṃ rākṣasānmūḍhādgatirasya mayā hṛtā ||

Verse 28

नातिदूरे महबाहुर्भविता पवनात्मजः। अस्मिन्मुहूर्ते संप्राप्ते नभविष्यति राक्षसः ।।

nātidūre mahabāhurbhavitā pavanātmajaḥ| asminmuhūrte saṃprāpte nabhaviṣyati rākṣasaḥ ||

Verse 29

सहदेवस्तु तं दृष्ट्वा राक्षसं मूढचेतसम्। उवाच वचनं राजन्कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।।

sahadevastu taṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ mūḍhacetasam| uvāca vacanaṃ rājankuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 30

राजन्किं नाम सत्कृत्यं क्षत्रियस्यास्त्यतोऽधिकम्। यद्युद्धेऽभिमुखः प्राणांस्त्यजेच्छत्रुं जयेत वा ।। गुरुकः समपद्यतेति झ. पाठः ।।

rājankiṃ nāma satkṛtyaṃ kṣatriyasyāstyato'dhikam| yadyuddhe'bhimukhaḥ prāṇāṃstyajecchatruṃ jayeta vā || gurukaḥ samapadyateti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 31

एष वास्मान्वयं वैनं युध्यमानाः परंतप। सूदयेम महाबाहो देशः कालो ह्ययं नृप ।।

eṣa vāsmānvayaṃ vainaṃ yudhyamānāḥ paraṃtapa| sūdayema mahābāho deśaḥ kālo hyayaṃ nṛpa ||

Verse 32

क्षत्रधर्मस्य संप्राप्तः कालः सत्यपराक्रम। जयन्तो हन्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ।।

kṣatradharmasya saṃprāptaḥ kālaḥ satyaparākrama| jayanto hanyamānā vā prāptumarhāma sadgatim ||

Verse 33

राक्षसे जीवमानेऽद्य रविरस्तमियाद्यदि। नाहं ब्रूयां पुनर्जातु क्षत्रियोस्मीति भारत ।।

rākṣase jīvamāne'dya ravirastamiyādyadi| nāhaṃ brūyāṃ punarjātu kṣatriyosmīti bhārata ||

Verse 34

भोभो राक्षस तिष्ठस्व सहदेवोस्मि पाण्डवः। हत्वा रवा मां नयस्वैनां हतो वा स्वप्स्यसीह वै ।।

bhobho rākṣasa tiṣṭhasva sahadevosmi pāṇḍavaḥ| hatvā ravā māṃ nayasvaināṃ hato vā svapsyasīha vai ||

Verse 35

तदा ब्रुवति माद्रेये भीमसेनो यदृच्छया। प्रादृश्यत महाबाहुः सवज्र इव वासवः ।।

tadā bruvati mādreye bhīmaseno yadṛcchayā| prādṛśyata mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ ||

Verse 36

सोऽपश्यद्धातरौ तत्र द्रौपदीं च यशस्विनीम्। क्षितिस्थं सहदेवं च क्षिपन्तं राक्षसं तदा ।।

so'paśyaddhātarau tatra draupadīṃ ca yaśasvinīm| kṣitisthaṃ sahadevaṃ ca kṣipantaṃ rākṣasaṃ tadā ||

Verse 37

मार्गाच्च राक्षसं मूढं कालोपहतचेतसम्। भ्रमन्तं तत्रतत्रैव दैवेन परिमोहितम् ।।

mārgācca rākṣasaṃ mūḍhaṃ kālopahatacetasam| bhramantaṃ tatratatraiva daivena parimohitam ||

Verse 38

हृतान्संदृश्य तान्भ्रातृन्द्रौपदीं च महाबलः। क्रोधमाहारयद्भीमो राक्षसंचेदमब्रवीत् ।।

hṛtānsaṃdṛśya tānbhrātṛndraupadīṃ ca mahābalaḥ| krodhamāhārayadbhīmo rākṣasaṃcedamabravīt ||

Verse 39

विज्ञातोऽसि मया पूर्वं चेष्टञ्शस्त्रपरीक्षणे। आस्था तु त्वयि मे नास्ति यतोसि न हतस्तदा ।। सत्कृत्यं साधुकार्यम् ।।

vijñāto'si mayā pūrvaṃ ceṣṭañśastraparīkṣaṇe| āsthā tu tvayi me nāsti yatosi na hatastadā || satkṛtyaṃ sādhukāryam ||

Verse 40

ब्रह्मरूपप्रतिच्छन्नो न नो वदसि चाप्रियम्। प्रियेषु रममाणं त्वां न चैवाप्रियकारिणम्। ब्रह्मरूपेण विहितं नैव हन्यामनागसम् ।। आस्था त्वन्मारणे आदरः ।।

brahmarūpapraticchanno na no vadasi cāpriyam| priyeṣu ramamāṇaṃ tvāṃ na caivāpriyakāriṇam| brahmarūpeṇa vihitaṃ naiva hanyāmanāgasam || āsthā tvanmāraṇe ādaraḥ ||

Verse 41

राक्षसं जानमानोऽपि यो हन्यान्नरकं व्रजेत्। अपक्वस्य च कालेन वधस्तव न विद्यते ।।

rākṣasaṃ jānamāno'pi yo hanyānnarakaṃ vrajet| apakvasya ca kālena vadhastava na vidyate ||

Verse 42

नूनमद्यासि संपक्वो यथा ते मतिरीदृशी। दत्ता कृष्णापहरणे कालेनाद्भुतकर्मणा। सोपि कालं समासाद्य तथाऽद्य नभविष्यसि ।। अतिथि ब्रह्मरूपं च कथं इति झ. पाठः ।।

nūnamadyāsi saṃpakvo yathā te matirīdṛśī| dattā kṛṣṇāpaharaṇe kālenādbhutakarmaṇā| sopi kālaṃ samāsādya tathā'dya nabhaviṣyasi || atithi brahmarūpaṃ ca kathaṃ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 43

बडिशोऽयंत्वया ग्रस्तः कालसूत्रेण लम्बितः। मत्स्योऽम्भसीव स्यूतास्यः कथमद्य गमिष्यसि ।। कालपक्व इदानीं त्वं यथेति थ. पाठः ।।

baḍiśo'yaṃtvayā grastaḥ kālasūtreṇa lambitaḥ| matsyo'mbhasīva syūtāsyaḥ kathamadya gamiṣyasi || kālapakva idānīṃ tvaṃ yatheti tha. pāṭhaḥ ||

Verse 44

यं चासि प्रस्थितो देशं मनः पूर्वं गतं च ते। न तं गन्तासि गन्तासि मार्गं बकहिडिम्बयोः ।।

yaṃ cāsi prasthito deśaṃ manaḥ pūrvaṃ gataṃ ca te| na taṃ gantāsi gantāsi mārgaṃ bakahiḍimbayoḥ ||

Verse 45

एवमुक्तस्तु भीमेन राक्षसः कालचोदितः। भीत उत्सृज्य तान्सर्वान्युद्धाय समुपस्थितः ।।

evamuktastu bhīmena rākṣasaḥ kālacoditaḥ| bhīta utsṛjya tānsarvānyuddhāya samupasthitaḥ ||

Verse 46

अब्रवीच्च पुनर्भीमं रोषात्प्रस्फुरिताधरः। न मे मूढा दिशः पाप त्वदर्थं मे विलम्बनम् ।।

abravīcca punarbhīmaṃ roṣātprasphuritādharaḥ| na me mūḍhā diśaḥ pāpa tvadarthaṃ me vilambanam ||

Verse 47

श्रुता मे राक्षसा ये ये त्वया विनिहता रणे। तेषामद्यकरिष्यामि तवास्रेणोदकक्रियाम् ।। बडिशो मत्स्यवेधनम् ।।

śrutā me rākṣasā ye ye tvayā vinihatā raṇe| teṣāmadyakariṣyāmi tavāsreṇodakakriyām || baḍiśo matsyavedhanam ||

Verse 48

एवमुक्त्वातदा भीमं राक्षसो योद्धुमाययौ। करालवदनः क्रोधात्कालसर्प इव श्वसन् ।।

evamuktvātadā bhīmaṃ rākṣaso yoddhumāyayau| karālavadanaḥ krodhātkālasarpa iva śvasan ||

Verse 49

एवमुक्तस्ततो भीमः सृक्विणी परिलेलिहन्। स्मयमान इव क्रोधात्साक्षात्कालान्तकोपमः ।।

evamuktastato bhīmaḥ sṛkviṇī parilelihan| smayamāna iva krodhātsākṣātkālāntakopamaḥ ||

Verse 50

ब्रुवन्वै तिष्ठतिष्ठेति क्रोधसंरक्तलोचनः। बाहुसंरम्भमेवेच्छन्नभिदुद्राव राक्षसम् ।।

bruvanvai tiṣṭhatiṣṭheti krodhasaṃraktalocanaḥ| bāhusaṃrambhamevecchannabhidudrāva rākṣasam ||

Verse 51

मुहुर्मुहुर्व्याददानः सृक्विणी परिसंलिहन्।] अभिदुद्राव संरब्धो बलो वज्रधरं यथा ।।

muhurmuhurvyādadānaḥ sṛkviṇī parisaṃlihan|] abhidudrāva saṃrabdho balo vajradharaṃ yathā ||

Verse 52

भीमसेनोऽप्यवष्टब्धो नियुद्धायाभवत्स्थितः। राक्षसोऽपि च विस्रब्धो बाहुयुद्धमकाङ्क्षत ।।

bhīmaseno'pyavaṣṭabdho niyuddhāyābhavatsthitaḥ| rākṣaso'pi ca visrabdho bāhuyuddhamakāṅkṣata ||

Verse 53

वर्तमाने तयो राजन्बाहुयुद्धे सुदारुणे। माद्रीपुत्रावतिक्रुद्धावुभावप्यभ्यधावताम् ।।

vartamāne tayo rājanbāhuyuddhe sudāruṇe| mādrīputrāvatikruddhāvubhāvapyabhyadhāvatām ||

Verse 54

न्यवारयत्तौ प्रहसन्कुन्तीपुत्रो वृकोदरः। शक्तोऽहं राक्षसस्येति प्रेक्षध्वमिति चाब्रवीत् ।।

nyavārayattau prahasankuntīputro vṛkodaraḥ| śakto'haṃ rākṣasasyeti prekṣadhvamiti cābravīt ||

Verse 55

आत्मना भ्रातृभिश्चैव धर्मेण सुकृतेन च। इष्टेन च शपे राजन्सूदयिष्यामि राक्षसम् ।।

ātmanā bhrātṛbhiścaiva dharmeṇa sukṛtena ca| iṣṭena ca śape rājansūdayiṣyāmi rākṣasam ||

Verse 56

इत्येवमुक्त्वा तौ वीरौ स्पर्धमानौ परस्परम्। बाहुभिः समसज्जेतामुभौ रक्षोवृकोदरौ ।।

ityevamuktvā tau vīrau spardhamānau parasparam| bāhubhiḥ samasajjetāmubhau rakṣovṛkodarau ||

Verse 57

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्भीमरक्षसोः। अमृष्यमाणयोः सङ्ख्ये शक्रशम्बरयोरिव ।।

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayorbhīmarakṣasoḥ| amṛṣyamāṇayoḥ saṅkhye śakraśambarayoriva ||

Verse 58

तौ वीरौ समभिक्रुद्धावन्योन्यं पर्यधावताम्। आरुज्यारुज्यतौ वृक्षानन्योन्यमभिजघ्नतुः। जीमूताविव धर्मान्ते विनदन्तौ महाबलौ ।।

tau vīrau samabhikruddhāvanyonyaṃ paryadhāvatām| ārujyārujyatau vṛkṣānanyonyamabhijaghnatuḥ| jīmūtāviva dharmānte vinadantau mahābalau ||

Verse 59

बभञ्जतुर्महावृक्षानूरुभिर्बलिनां वरौ। अन्योन्येनाभिसंरब्धौ परस्परवधैषिणौ ।।

babhañjaturmahāvṛkṣānūrubhirbalināṃ varau| anyonyenābhisaṃrabdhau parasparavadhaiṣiṇau ||

Verse 60

तद्वृक्षयुद्धमभवनमहीरुहविनाशनम्। वालिसुग्रीवयोर्भ्रात्रोः पुरेव कपिसिंहयोः ।। अस्रेण लोहितेन ।।

tadvṛkṣayuddhamabhavanamahīruhavināśanam| vālisugrīvayorbhrātroḥ pureva kapisiṃhayoḥ || asreṇa lohitena ||

Verse 61

आविध्याविध्य तौ वृक्षान्मुहूर्तमितरेतरम्। ताडयामासतुरुभौ विनदन्तौ मुहुर्मुहुः ।। पुरा स्त्रीकाङ्क्षिणोर्यथा इति झ. पाठः ।।

āvidhyāvidhya tau vṛkṣānmuhūrtamitaretaram| tāḍayāmāsaturubhau vinadantau muhurmuhuḥ || purā strīkāṅkṣiṇoryathā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 62

तस्मिन्देशे यदा वृक्षाः सर्व एव निपातिताः। पुगीकृताश्च शतशः परस्परवधेप्सया ।। आविध्य भ्रामयित्वा ।।

tasmindeśe yadā vṛkṣāḥ sarva eva nipātitāḥ| pugīkṛtāśca śataśaḥ parasparavadhepsayā || āvidhya bhrāmayitvā ||

Verse 63

ततः शिलाः समादाय मुहूर्तमिव भारत। महाभ्रैरिव शैलेन्द्रौ युयुधाते महाबलौ ।।

tataḥ śilāḥ samādāya muhūrtamiva bhārata| mahābhrairiva śailendrau yuyudhāte mahābalau ||

Verse 64

शिलाभिरुग्ररूपाभिर्बृहतीभिः परस्परम्। वज्रैरिव महावेगैराजघ्नतुरमर्षणौ ।।

śilābhirugrarūpābhirbṛhatībhiḥ parasparam| vajrairiva mahāvegairājaghnaturamarṣaṇau ||

Verse 65

अभिद्रुत्य च भूयस्तावन्योन्यबलदर्पितौ। भुजाभ्यां परिगृह्याथ चकर्षाते गजाविव ।।

abhidrutya ca bhūyastāvanyonyabaladarpitau| bhujābhyāṃ parigṛhyātha cakarṣāte gajāviva ||

Verse 66

मुष्टिभिश् महाघोरैरन्योन्यमभिपेततुः। ततः कटकटाशब्दो बभूव शुमहात्मनोः ।।

muṣṭibhiś mahāghorairanyonyamabhipetatuḥ| tataḥ kaṭakaṭāśabdo babhūva śumahātmanoḥ ||

Verse 67

ततः संहृत्यमुष्टिं तु पञ्चशीर्षमिवोरगम्। वेगेनाभ्यहनद्भीमो राक्षसस्य शिरोधराम् ।। मुञ्जीकृताश्चेति झ. पाठः। तत्र मुञ्जीकृताः रज्ज्वर्थं मुञ्जवज्जर्जरीकृता इत्यर्थः ।। 5-158-63 महाभ्रैरिवेत्यभूतोपमा ।।

tataḥ saṃhṛtyamuṣṭiṃ tu pañcaśīrṣamivoragam| vegenābhyahanadbhīmo rākṣasasya śirodharām || muñjīkṛtāśceti jha. pāṭhaḥ| tatra muñjīkṛtāḥ rajjvarthaṃ muñjavajjarjarīkṛtā ityarthaḥ || 5-158-63 mahābhrairivetyabhūtopamā ||

Verse 68

ततः श्रान्तं तु तद्रक्षो भीमसेनभुजाहतम्। सुपरिभ्रान्तमालक्ष्य भीमसेनोऽभ्यवर्तत ।। शिरोधरां ग्रीवाम् ।।

tataḥ śrāntaṃ tu tadrakṣo bhīmasenabhujāhatam| suparibhrāntamālakṣya bhīmaseno'bhyavartata || śirodharāṃ grīvām ||

Verse 69

तत एनं महाबाहुर्बाहुभ्याममरोपमः। समुत्क्षिप्य बलाद्भीमो निष्पिपेष महीतले ।।

tata enaṃ mahābāhurbāhubhyāmamaropamaḥ| samutkṣipya balādbhīmo niṣpipeṣa mahītale ||

Verse 70

ततः संपीड्य बलवद्भुजाभ्यां क्रोधमूर्च्छितः। तस्य गात्राणि सर्वाणि चूर्णयामास पाण्डवः। अरत्निना चाभिहत्य शिरः कायादपाहरत् ।।

tataḥ saṃpīḍya balavadbhujābhyāṃ krodhamūrcchitaḥ| tasya gātrāṇi sarvāṇi cūrṇayāmāsa pāṇḍavaḥ| aratninā cābhihatya śiraḥ kāyādapāharat ||

Verse 71

संदष्टौष्ठं विवृत्ताक्षं फलं वृक्षादिव च्युतम्। जटासुरस्य तु शिरो भीमसेनबलाद्धृतम्। पपात रुधिरादिग्धं संदष्टदशनच्छदम् ।।

saṃdaṣṭauṣṭhaṃ vivṛttākṣaṃ phalaṃ vṛkṣādiva cyutam| jaṭāsurasya tu śiro bhīmasenabalāddhṛtam| papāta rudhirādigdhaṃ saṃdaṣṭadaśanacchadam ||

Verse 72

तं निहत्यमहेष्वासो युधिष्ठिरमुपागमत्। स्तूयमानो द्विजाग्र्यैस्तु मरुद्भिरिव वासवः ।।

taṃ nihatyamaheṣvāso yudhiṣṭhiramupāgamat| stūyamāno dvijāgryaistu marudbhiriva vāsavaḥ ||