Adhyaya 152

Verse 1

हनुमता भीमाय समुद्रतरणकालिकपृथुतरनिजरूपप्रदर्शनपूर्वकं चतुर्वर्णधर्मनिरूपणम् ।। 1 ।। भीमसेन उवाच। पूर्वरूपमदृष्ट्वा ते न यास्यामि कथंचन। यदि तेऽहमनुग्राह्यो दर्शयात्मानमात्मना ।।

hanumatā bhīmāya samudrataraṇakālikapṛthutaranijarūpapradarśanapūrvakaṃ caturvarṇadharmanirūpaṇam || 1 || bhīmasena uvāca| pūrvarūpamadṛṣṭvā te na yāsyāmi kathaṃcana| yadi te'hamanugrāhyo darśayātmānamātmanā ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु भीमेन स्मितं कृत्वा प्लवंगमः। तद्रूपं दर्शयामास यद्वै सागरलङ्घने ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu bhīmena smitaṃ kṛtvā plavaṃgamaḥ| tadrūpaṃ darśayāmāsa yadvai sāgaralaṅghane ||

Verse 3

भ्रातुः प्रियमभीप्सन्वै चकार सुमहद्वपुः। तद्रूपं यत्पुरा तस्य बभूवोदधिलङ्घने ।।

bhrātuḥ priyamabhīpsanvai cakāra sumahadvapuḥ| tadrūpaṃ yatpurā tasya babhūvodadhilaṅghane ||

Verse 4

देहस्तस्य ततोऽतीव वर्धत्यायामविस्तरैः। सद्रुमं कदलीषण्डं छादयन्नमितद्युतिः ।।

dehastasya tato'tīva vardhatyāyāmavistaraiḥ| sadrumaṃ kadalīṣaṇḍaṃ chādayannamitadyutiḥ ||

Verse 5

गिरिश्चोच्छ्रयमाक्रम्य तस्थौ तत्र च वानरः। समुच्छ्रितमहाकायो द्वितीय इव पर्वतः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्विपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।।

giriścocchrayamākramya tasthau tatra ca vānaraḥ| samucchritamahākāyo dvitīya iva parvataḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi dvipañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ ||

Verse 6

ताम्रेक्षणस्तीक्ष्णदंष्ट्रो भृकुटीकृतलोचनः। दीर्घं लाङ्गूलमाविध्य दिशो व्याप्य स्थितः कपिः ।।

tāmrekṣaṇastīkṣṇadaṃṣṭro bhṛkuṭīkṛtalocanaḥ| dīrghaṃ lāṅgūlamāvidhya diśo vyāpya sthitaḥ kapiḥ ||

Verse 7

तद्रूपं महदालक्ष्यभ्रातुः कौरवनन्दनः। विसिष्मिये तदा भीमो जहृषे च पुनः पुनः ।।

tadrūpaṃ mahadālakṣyabhrātuḥ kauravanandanaḥ| visiṣmiye tadā bhīmo jahṛṣe ca punaḥ punaḥ ||

Verse 8

तमर्कमिव तेजोभिः सौवर्णमिव पर्वतम्। प्रदीप्तमिव चाकाशं दृष्ट्वा भीमो न्यमीलयत् ।।

tamarkamiva tejobhiḥ sauvarṇamiva parvatam| pradīptamiva cākāśaṃ dṛṣṭvā bhīmo nyamīlayat ||

Verse 9

आबभाषे च हनुमान्भीमसेनं स्मयन्निव। एतावदिह शक्तस्त्वं द्रुष्टुं रूपं ममानघ ।।

ābabhāṣe ca hanumānbhīmasenaṃ smayanniva| etāvadiha śaktastvaṃ druṣṭuṃ rūpaṃ mamānagha ||

Verse 10

वर्धेऽहं चाप्यतो भूयो यावन्मे मनसेप्सितम्। भीम शत्रुषु चात्यर्थं वर्धते मूर्तिरोजसा ।।

vardhe'haṃ cāpyato bhūyo yāvanme manasepsitam| bhīma śatruṣu cātyarthaṃ vardhate mūrtirojasā ||

Verse 11

वैशंपायन उवाच। तदद्भुतं महारौद्रं विन्ध्यपर्वतसन्निभम्। दृष्ट्वा हनूमतो वर्ष्म संभ्रान्तः पवनात्मजः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tadadbhutaṃ mahāraudraṃ vindhyaparvatasannibham| dṛṣṭvā hanūmato varṣma saṃbhrāntaḥ pavanātmajaḥ ||

Verse 12

प्रत्युवाच ततो भीमः संप्रहृष्टतनूरुहः। कृताञ्जलिरदीनात्मा हनूमन्तमवस्थितम् ।।

pratyuvāca tato bhīmaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ| kṛtāñjaliradīnātmā hanūmantamavasthitam ||

Verse 13

दृष्टं प्रमाणं विपुलं शरीरस्यास्य ते विभो। संहरस्व महावीर्य स्वयमात्मानमात्मना ।।

dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ vipulaṃ śarīrasyāsya te vibho| saṃharasva mahāvīrya svayamātmānamātmanā ||

Verse 14

न हि शक्नोमि त्वां द्रष्टुं दिवाकरमिवोदितम्। अप्रमेयमनाधृष्यं मैनाकमिव पर्वतम् ।।

na hi śaknomi tvāṃ draṣṭuṃ divākaramivoditam| aprameyamanādhṛṣyaṃ mainākamiva parvatam ||

Verse 15

विस्मयश्चैव मे वीर सुमहान्मनसोऽद्य वै। यद्रामस्त्वयि पार्श्वश्थे स्वयं रावणमभ्यगात् ।।

vismayaścaiva me vīra sumahānmanaso'dya vai| yadrāmastvayi pārśvaśthe svayaṃ rāvaṇamabhyagāt ||

Verse 16

त्वमेव शक्तस्तां लङ्कां सयोधां सहरावणाम्। स्वबाहुबलमाश्रित् विनाशयितुमञ्जसा ।।

tvameva śaktastāṃ laṅkāṃ sayodhāṃ saharāvaṇām| svabāhubalamāśrit vināśayitumañjasā ||

Verse 17

न हि ते किंचिदप्राप्यं मारुतात्मज विद्यते। न चैव तव पर्याप्तो रावयणः सगणो युधि ।। गिरिश्च विन्ध्यगिरिरिव। इवार्थे चः ।।

na hi te kiṃcidaprāpyaṃ mārutātmaja vidyate| na caiva tava paryāpto rāvayaṇaḥ sagaṇo yudhi || giriśca vindhyagiririva| ivārthe caḥ ||

Verse 18

एवमुक्तस्तु भीमेन हनूमान्प्लवगोत्तमः। प्रत्युवाच ततो वाक्यं स्निग्धगम्भीरया गिरा ।।

evamuktastu bhīmena hanūmānplavagottamaḥ| pratyuvāca tato vākyaṃ snigdhagambhīrayā girā ||

Verse 19

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। भीमसेन न पर्याप्तो ममासौ राक्षसाधमः ।।

evametanmahābāho yathā vadasi bhārata| bhīmasena na paryāpto mamāsau rākṣasādhamaḥ ||

Verse 20

मया तु निहते तस्मिन्रावणे लोककण्टके। कीर्तिर्नश्येद्राघवस्य तत एतदुपेक्षितम् ।। वेदाचारविधानोक्तैर्यज्ञैर्धार्यन्ति देवताः। बृहस्पत्युशनःप्रोक्तैर्नयैर्धार्यन्ति मानवाः ।।

mayā tu nihate tasminrāvaṇe lokakaṇṭake| kīrtirnaśyedrāghavasya tata etadupekṣitam || vedācāravidhānoktairyajñairdhāryanti devatāḥ| bṛhaspatyuśanaḥproktairnayairdhāryanti mānavāḥ ||

Verse 21

तेन वीरेण तं हत्वा सगणं राक्षसाधमम्। आनीता स्वपुरं सीता कीर्तिश्च स्थापिता नृषु ।।

tena vīreṇa taṃ hatvā sagaṇaṃ rākṣasādhamam| ānītā svapuraṃ sītā kīrtiśca sthāpitā nṛṣu ||

Verse 22

तद्गच्छ विपुलप्रज्ञ भ्रातुः प्रियहिते रतः। अरिष्टं क्षेममध्वानं वायुना परिरक्षितः ।। पर्याप्तः समर्थः ।।

tadgaccha vipulaprajña bhrātuḥ priyahite rataḥ| ariṣṭaṃ kṣemamadhvānaṃ vāyunā parirakṣitaḥ || paryāptaḥ samarthaḥ ||

Verse 23

एष पन्थाः कुरुश्रेष्ठ सौगन्धिकवनाय ते। द्रक्ष्यसे धनदोद्यानं रक्षितं यक्षराक्षसैः ।।

eṣa panthāḥ kuruśreṣṭha saugandhikavanāya te| drakṣyase dhanadodyānaṃ rakṣitaṃ yakṣarākṣasaiḥ ||

Verse 24

न च ते तरसा कार्यः कुसुमापचयः स्वयम्। दैवतानि हि मान्यानि पुरुषेण विशेषतः ।। अरिष्टं निर्विघ्नम् ।।

na ca te tarasā kāryaḥ kusumāpacayaḥ svayam| daivatāni hi mānyāni puruṣeṇa viśeṣataḥ || ariṣṭaṃ nirvighnam ||

Verse 25

बलिहोमनमस्कारैर्मन्त्रैश्च भरतर्षभ। दैवतानि प्रसादं हि भक्त्या कुर्वन्ति भारत ।।

balihomanamaskārairmantraiśca bharatarṣabha| daivatāni prasādaṃ hi bhaktyā kurvanti bhārata ||

Verse 26

मा तात साहसं कार्षीः स्वधर्मं परिपालय। स्वधर्मस्थापनं धर्मं बुध्यस्वागमयस्व च ।। पुरुषेण मर्त्येन ।।

mā tāta sāhasaṃ kārṣīḥ svadharmaṃ paripālaya| svadharmasthāpanaṃ dharmaṃ budhyasvāgamayasva ca || puruṣeṇa martyena ||

Verse 27

न हि धर्ममविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य च। धर्मो वै वेदितुं शक्यो बृहस्पतिसमैरपि ।।

na hi dharmamavijñāya vṛddhānanupasevya ca| dharmo vai vedituṃ śakyo bṛhaspatisamairapi ||

Verse 28

अधर्मो यत्र धर्माख्यो धर्मश्चाधर्मसंज्ञितः। स विज्ञेयो विभागेन यत्रमुह्यन्त्यबुद्धयः ।। आगमयस्व मात्वरिष्ठाः ।।

adharmo yatra dharmākhyo dharmaścādharmasaṃjñitaḥ| sa vijñeyo vibhāgena yatramuhyantyabuddhayaḥ || āgamayasva mātvariṣṭhāḥ ||

Verse 29

आचारसंभवो धर्मो धर्माद्वेदाः समुत्थिताः। वेदैर्यज्ञाः समुत्पन्ना यज्ञैर्देवाः प्रतिष्ठिताः ।।

ācārasaṃbhavo dharmo dharmādvedāḥ samutthitāḥ| vedairyajñāḥ samutpannā yajñairdevāḥ pratiṣṭhitāḥ ||

Verse 30

दुर्जनवधोऽधर्मोपि धर्मएव। परोपघातकं सत्यं धर्मोपि अधर्मएव ।।

durjanavadho'dharmopi dharmaeva| paropaghātakaṃ satyaṃ dharmopi adharmaeva ||

Verse 31

बल्याकरवणिज्याभिः कृष्यर्थैर्योनिपोषणैः। वार्तया धार्यते सर्वं धर्मैरेतैर्द्विजातिभिः ।। यज्ञैर्देवानां नीत्या मनुष्याणां च स्थितिरित्यर्थः ।।

balyākaravaṇijyābhiḥ kṛṣyarthairyonipoṣaṇaiḥ| vārtayā dhāryate sarvaṃ dharmairetairdvijātibhiḥ || yajñairdevānāṃ nītyā manuṣyāṇāṃ ca sthitirityarthaḥ ||

Verse 32

त्रयी वार्ता दण्डनीतिस्तिस्रो विद्या विजानताम्। ताभिः सम्यक्प्रवृत्ताभिर्लोकयात्रा विधीयते ।। वार्ता जीविकार्थावृत्तिः ।।

trayī vārtā daṇḍanītistisro vidyā vijānatām| tābhiḥ samyakpravṛttābhirlokayātrā vidhīyate || vārtā jīvikārthāvṛttiḥ ||

Verse 33

सा चेद्धर्मकृता न स्यात्रयीधर्ममृते भुवि। दण्डनीतिमृतेचापि निर्मर्यादमिदं भवेत् ।। साच क्रमेण ब्राह्मणस्य त्रयीयाजनाध्यापनादिः। वैश्यस् वार्तापण्यादिः। क्षत्रियस्य दण्डादिः ।।

sā ceddharmakṛtā na syātrayīdharmamṛte bhuvi| daṇḍanītimṛtecāpi nirmaryādamidaṃ bhavet || sāca krameṇa brāhmaṇasya trayīyājanādhyāpanādiḥ| vaiśyas vārtāpaṇyādiḥ| kṣatriyasya daṇḍādiḥ ||

Verse 34

वार्ताधर्मे ह्यवर्तिन्यो विनश्येयुरिमाः प्रजाः। सुप्रवृत्तैस्त्रिभिर्ह्येतैर्धर्मैः सूयन्ति वै प्रजाः ।।

vārtādharme hyavartinyo vinaśyeyurimāḥ prajāḥ| supravṛttaistribhirhyetairdharmaiḥ sūyanti vai prajāḥ ||

Verse 35

द्विजानाममृतं धर्मो ह्येकश्चैवैकवर्णकः। यज्ञाध्ययनदानानि त्रयः साधारणाः स्मृताः ।।

dvijānāmamṛtaṃ dharmo hyekaścaivaikavarṇakaḥ| yajñādhyayanadānāni trayaḥ sādhāraṇāḥ smṛtāḥ ||

Verse 36

याजनाध्यापने चोभे ब्राह्मणानां परिग्रहः। पालनं क्षत्रियाणां वै वैश्यधर्मश्च पोषणम् ।।

yājanādhyāpane cobhe brāhmaṇānāṃ parigrahaḥ| pālanaṃ kṣatriyāṇāṃ vai vaiśyadharmaśca poṣaṇam ||

Verse 37

शुश्रूषा च द्विजातीनां शूद्राणआं धर्म उच्यते। भैक्षहोमव्रतैर्हीनास्तथैव गुरुवासिताः ।। सा लोकयात्रा ।।

śuśrūṣā ca dvijātīnāṃ śūdrāṇaāṃ dharma ucyate| bhaikṣahomavratairhīnāstathaiva guruvāsitāḥ || sā lokayātrā ||

Verse 38

क्षत्रधर्मोऽत्रकौन्तेय तव धर्मोऽत्र रक्षणम्। स्वधर्मं प्रतिपद्यस्व विनीतो नियतेन्द्रियः ।।

kṣatradharmo'trakaunteya tava dharmo'tra rakṣaṇam| svadharmaṃ pratipadyasva vinīto niyatendriyaḥ ||

Verse 39

वृद्धैः संमन्त्र्य सद्भिश्च बुद्धिमद्भिः श्रुतान्वितैः। आस्थितः शास्तिदण्डेन व्यसनी परिभूयते ।। गुरौ त्रिवर्णे वासितं वासो येषां ते ।।

vṛddhaiḥ saṃmantrya sadbhiśca buddhimadbhiḥ śrutānvitaiḥ| āsthitaḥ śāstidaṇḍena vyasanī paribhūyate || gurau trivarṇe vāsitaṃ vāso yeṣāṃ te ||

Verse 40

निग्रहानुग्रहैः सम्यग्यदा नेता प्रवर्तते। तदा भवन्ति लोकस्य मर्यादाः सुव्यवस्थिताः ।।

nigrahānugrahaiḥ samyagyadā netā pravartate| tadā bhavanti lokasya maryādāḥ suvyavasthitāḥ ||

Verse 41

तस्माद्देशे च दुर्गे च शत्रुमित्रबलेषु च। नित्यं चारेण बोद्धव्यं स्थानं वृद्धिः क्षयस्तथा ।। आस्थितोऽनुगृहीतः ।।

tasmāddeśe ca durge ca śatrumitrabaleṣu ca| nityaṃ cāreṇa boddhavyaṃ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayastathā || āsthito'nugṛhītaḥ ||

Verse 42

राज्ञामुपायश्चारश्च बुद्धिमन्त्रपराक्रमाः। निग्रहप्रग्रहौ चैव दाक्ष्यं वै कार्यसाधकम् ।।

rājñāmupāyaścāraśca buddhimantraparākramāḥ| nigrahapragrahau caiva dākṣyaṃ vai kāryasādhakam ||

Verse 43

साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनोपेक्षणेन च। साधनीयानि कार्याणि समासव्यासयोगतः ।।

sāmnā dānena bhedena daṇḍenopekṣaṇena ca| sādhanīyāni kāryāṇi samāsavyāsayogataḥ ||

Verse 44

मन्त्रमूला नयाः सर्वेचाराश्च भरतर्षभ। सुमन्त्रितनयैः सद्भिस्तद्विधैः सह मन्त्रयेत् ।।

mantramūlā nayāḥ sarvecārāśca bharatarṣabha| sumantritanayaiḥ sadbhistadvidhaiḥ saha mantrayet ||

Verse 45

स्त्रिया मूढेन बालेन लुब्धेन लघुनाऽपि वा। न मन्त्रयीत गुह्यानि येषु चास्पनदलक्षणम् ।।

striyā mūḍhena bālena lubdhena laghunā'pi vā| na mantrayīta guhyāni yeṣu cāspanadalakṣaṇam ||

Verse 46

मन्त्रयेत्सह विद्वद्भिः शक्तैः कर्माणि कारयेत्। स्निग्धैश्च नीतिविन्यासैर्मूर्खान्सर्वत्र वर्जयेत् ।।

mantrayetsaha vidvadbhiḥ śaktaiḥ karmāṇi kārayet| snigdhaiśca nītivinyāsairmūrkhānsarvatra varjayet ||

Verse 47

धार्मिकान्धर्मकार्येषु अर्थकार्येषु पण्डितान्। स्त्रीषु क्लीबान्नियुञ्जीत क्रूरान्क्रूरेषु कर्मसु ।।

dhārmikāndharmakāryeṣu arthakāryeṣu paṇḍitān| strīṣu klībānniyuñjīta krūrānkrūreṣu karmasu ||

Verse 48

स्वेभ्यश्चैव परेभ्यश्च कार्याकार्यसमुद्भवा। बुद्धिः कर्मसु विज्ञेया रिपूणां च बलाबलम् ।। स्थानं सिद्धसंरक्षणम् ।।

svebhyaścaiva parebhyaśca kāryākāryasamudbhavā| buddhiḥ karmasu vijñeyā ripūṇāṃ ca balābalam || sthānaṃ siddhasaṃrakṣaṇam ||

Verse 49

बुद्ध्या स्वप्रतिपन्नेषु कुर्यात्साधुष्वनुग्रहम्। निग्रहं चाप्यशिष्टेषु निर्मर्यादेषु कारयेत् ।। स्वेभ्यश्चारेभ्यः परेभ्य उत्कोचादिना लोभितेभ्यः ।।

buddhyā svapratipanneṣu kuryātsādhuṣvanugraham| nigrahaṃ cāpyaśiṣṭeṣu nirmaryādeṣu kārayet || svebhyaścārebhyaḥ parebhya utkocādinā lobhitebhyaḥ ||

Verse 50

निग्रहे प्रग्रहे सम्यग्यदा राजा प्रवर्तते। तदा भवति लोकस्य मर्यादा सुव्यवस्थिता ।।

nigrahe pragrahe samyagyadā rājā pravartate| tadā bhavati lokasya maryādā suvyavasthitā ||

Verse 51

एष तेऽभिहितः पार्थ घोरो धर्मो दुरन्वयः। तं स्वधर्मविभागेन विनयस्थोऽनुपालय ।। बुद्ध्या जीवनाशया।प्रतिपन्नेषु शरणागतेषु ।।

eṣa te'bhihitaḥ pārtha ghoro dharmo duranvayaḥ| taṃ svadharmavibhāgena vinayastho'nupālaya || buddhyā jīvanāśayā|pratipanneṣu śaraṇāgateṣu ||

Verse 52

तपोधर्मदमेज्याभिर्विप्रा यान्ति यथा दिवम्। दानातिथ्यक्रियाधर्मैर्यान्ति वैश्याश्च सद्गतिम् ।।

tapodharmadamejyābhirviprā yānti yathā divam| dānātithyakriyādharmairyānti vaiśyāśca sadgatim ||

Verse 53

द्विजशुश्रूषया शूद्रा लभन्ते गतिमुत्तमाम्। क्षत्रं याति तथा स्वर्गं भुवि निग्रहपालनैः ।।

dvijaśuśrūṣayā śūdrā labhante gatimuttamām| kṣatraṃ yāti tathā svargaṃ bhuvi nigrahapālanaiḥ ||

Verse 54

सम्यक्प्रणीतदण्डा हि कामद्वेपविवर्जिताः। अलुब्धा विगतक्रोधाः सतां यान्ति सलोकतां ।।

samyakpraṇītadaṇḍā hi kāmadvepavivarjitāḥ| alubdhā vigatakrodhāḥ satāṃ yānti salokatāṃ ||