Adhyaya 149

Verse 1

भीमेन स्वमार्गादपसरणं चोदितेन हनुमता तंप्रति अपसरणे स्वस्याशक्तिकथनपूर्वकं स्वबालोद्धरणेन गमनचोदना ।। 1 ।। प्रयतनेऽपि पुच्छचालनेऽप्यसमर्थेन भीमेन तंप्रति तत्प्रभवादिप्रश्नः ।। 2 ।। हनुमता स्वप्रभवादिकथनपूर्वकं रामकथकथनारम्भः ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः। भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामितविक्रमः ।।

bhīmena svamārgādapasaraṇaṃ coditena hanumatā taṃprati apasaraṇe svasyāśaktikathanapūrvakaṃ svabāloddharaṇena gamanacodanā || 1 || prayatane'pi pucchacālane'pyasamarthena bhīmena taṃprati tatprabhavādipraśnaḥ || 2 || hanumatā svaprabhavādikathanapūrvakaṃ rāmakathakathanārambhaḥ || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| etacchrutvā vacastasya vānarendrasya dhīmataḥ| bhīmasenastadā vīraḥ provācāmitavikramaḥ ||

Verse 2

भीम उवाच। को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः। ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वाऽनुपृच्छति ।।

bhīma uvāca| ko bhavānkiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapurāśritaḥ| brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyastvā'nupṛcchati ||

Verse 3

कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः। पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः ।।

kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ| pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ ||

Verse 4

स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत्। हनुमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत ।।

sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat| hanumānvāyutanayo vāyuputramabhāṣata ||

Verse 5

वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथोप्सितम्। साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकोनपञ्चाशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 149 ।।

vānaro'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathopsitam| sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekonapañcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 149 ||

Verse 6

भीमसेन उवाच। वैशसं वाऽस्तु यद्वान्यन्न त्वां रपृच्चामि वानर। प्रयच्छ मार्गमुत्तिष्ठ मा मत्तः प्राप्स्यसे व्यथाम् ।।

bhīmasena uvāca| vaiśasaṃ vā'stu yadvānyanna tvāṃ rapṛccāmi vānara| prayaccha mārgamuttiṣṭha mā mattaḥ prāpsyase vyathām ||

Verse 7

हनूमानुवाच। नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं जरया क्लेशितो ह्यहम्। यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम् ।।

hanūmānuvāca| nāsti śaktirmamotthātuṃ jarayā kleśito hyaham| yadyavaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām ||

Verse 8

भीम उवाच। निर्गुणः परमात्मा तु देहं ते व्याप्य तिष्ठते। तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये ।।

bhīma uvāca| nirguṇaḥ paramātmā tu dehaṃ te vyāpya tiṣṭhate| tamahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye ||

Verse 9

यद्यागमैर्न विद्यां च तमहं भूतभावनम्। क्रमेयं त्वां गिरिं चैव हनीमानिव सागरम् ।। वैशसं विरोधम् ।।

yadyāgamairna vidyāṃ ca tamahaṃ bhūtabhāvanam| krameyaṃ tvāṃ giriṃ caiva hanīmāniva sāgaram || vaiśasaṃ virodham ||

Verse 10

हनूमानुवाच। क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः। पृच्चामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते ।।

hanūmānuvāca| ka eṣa hanumānnāma sāgaro yena laṅghitaḥ| pṛccāmi tvāṃ naraśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate ||

Verse 11

भीम उवाच। भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्वबलान्वितः। रामायणेऽतिविख्यातः श्रीमान्वानरपुङ्गवः ।।

bhīma uvāca| bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisatvabalānvitaḥ| rāmāyaṇe'tivikhyātaḥ śrīmānvānarapuṅgavaḥ ||

Verse 12

रामपत्नीकृते येन शतयोजनविस्तृतः। सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः ।। भूतभावनं भूतानां वियदादीनां जरायुजादीनां च भावनं रचनं यस्मात्तम् ।।

rāmapatnīkṛte yena śatayojanavistṛtaḥ| sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ || bhūtabhāvanaṃ bhūtānāṃ viyadādīnāṃ jarāyujādīnāṃ ca bhāvanaṃ racanaṃ yasmāttam ||

Verse 13

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस् तेजसा। बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे ।।

sa me bhrātā mahāvīryastulyo'haṃ tas tejasā| bale parākrame yuddhe śakto'haṃ tava nigrahe ||

Verse 14

इमं देशमनुप्राप्तः कारणेनास्मि केनचित्। उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य मे चाद्य पौरुषम्। मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम् ।।

imaṃ deśamanuprāptaḥ kāraṇenāsmi kenacit| uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya me cādya pauruṣam| macchāsanamakurvāṇaṃ tvāṃ vā neṣye yamakṣayam ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम्। हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa darpitam| hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmānvākyamabravīt ||

Verse 16

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयाऽनघ। ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम् ।।

prasīda nāsti me śaktirutthātuṃ jarayā'nagha| mamānukampayā tvetatpucchamutsārya gamyatām ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। [एवमुक्ते हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम्। मनसाऽचिनतयद्भीमः स्वबाहुबलदर्पितः ।। क्रमेण पादविक्षेपेन ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| [evamukte hanumatā hīnavīryaparākramam| manasā'cinatayadbhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ || krameṇa pādavikṣepena ||

Verse 18

पुच्छे प्रगृह्य तरसा हीनवीर्यपराक्रमम्। सालोक्यमन्तकस्यैनं नयाम्यद्येह वानरम् ।।]

pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam| sālokyamantakasyainaṃ nayāmyadyeha vānaram ||]

Verse 19

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना। न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः ।।

sāvajñamatha vāmena smayañjagrāha pāṇinā| na cāśakaccālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ ||

Verse 20

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम्। नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः ।।

uccikṣepa punardorbhyāmindrāyudhamivocchritam| noddhartumaśakadbhīmo dorbhyāmapi mahābalaḥ ||

Verse 21

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रकुटीमुखः। स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुंशशाक तम् ।।

utkṣiptabhrūrvivṛttākṣaḥ saṃhatabhrakuṭīmukhaḥ| svinnagātro'bhavadbhīmo na coddhartuṃśaśāka tam ||

Verse 22

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणे ततः। कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडडानताननः ।।

yatnavānapi tu śrīmā~llāṅgūloddharaṇe tataḥ| kapeḥ pārśvagato bhīmastasthau vrīḍaḍānatānanaḥ ||

Verse 23

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्। प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम ।।

praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalirvākyamabravīt| prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama ||

Verse 24

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाऽथ गुह्यकः। पृष्टः सन्को मया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृत् ।।

siddho vā yadi vā devo gandharvo vā'tha guhyakaḥ| pṛṣṭaḥ sanko mayā brūhi kastvaṃ vānararūpadhṛt ||

Verse 25

न चेद्गुह्यं महाबाहो श्रोतव्यं चेद्भवेन्मम। शिष्यवत्त्वां तु पृच्छामि उपपन्नोऽस्मि तेऽनघ ।।

na cedguhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ cedbhavenmama| śiṣyavattvāṃ tu pṛcchāmi upapanno'smi te'nagha ||

Verse 26

हनूमानुवाच। यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम। तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन ।।

hanūmānuvāca| yatte mama parijñāne kautūhalamariṃdama| tatsarvamakhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana ||

Verse 27

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा। जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः ।।

ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā| jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmānnāma vānaraḥ ||

Verse 28

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम्। सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः ।।

sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam| sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ ||

Verse 29

उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन। सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा ।। एवमुक्ते सति। तमित्यध्याहारः। तं हीनवीर्यपराक्रमं मनसाऽविन्तयन्मेने ।।

upatasthurmahāvīryā mama cāmitrakarśana| sugrīveṇābhavatprītiranilasyāgninā yathā || evamukte sati| tamityadhyāhāraḥ| taṃ hīnavīryaparākramaṃ manasā'vintayanmene ||

Verse 30

निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे। ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम् ।। मम च सुग्रीवेण प्रीतिरभवत् ।।

nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃścitkāraṇāntare| ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasacciram || mama ca sugrīveṇa prītirabhavat ||

Verse 31

अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः। विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधातलम् ।।

atha dāśarathirvīro rāmo nāma mahābalaḥ| viṣṇurmānuṣarūpeṇa cacāra vasudhātalam ||

Verse 32

स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः। सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः ।।

sa pituḥ priyamanvicchansahabhāryaḥ sahānujaḥ| sadhanurdhanvināṃśreṣṭho daṇḍakāraṇyamāśritaḥ ||

Verse 33

तस्य भार्या जनस्थानाच्छलेनापहृता बलात्। राक्षसेन्द्रेण बलिना रावणेन दुरात्मना ।।

tasya bhāryā janasthānācchalenāpahṛtā balāt| rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā ||

Verse 34

सुवर्णरत्नचित्रेण मृगरूपेण रक्षसा। वञ्चयित्वा नरव्याघ्रं मारीचेन तदाऽनघ ।।

suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā| vañcayitvā naravyāghraṃ mārīcena tadā'nagha ||