Adhyaya 148

Verse 1

दाचन पाञ्चाल्या भीमसंनिधाने वाय्वानीताद्भुतसौगन्धिकपुष्पदर्शनम् ।। 1 ।। तया तादृशबहुपुष्पानयनं प्रार्थितेन भीमेन तदर्थं गमनम् ।। 2 ।। भीमस्य मध्येमार्ग स्वमार्गनिरोधकेन हनुमता सह संवादः ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः। षड्रात्रमवसन्वीरा धनंजयदिदृक्षया ।।

dācana pāñcālyā bhīmasaṃnidhāne vāyvānītādbhutasaugandhikapuṣpadarśanam || 1 || tayā tādṛśabahupuṣpānayanaṃ prārthitena bhīmena tadarthaṃ gamanam || 2 || bhīmasya madhyemārga svamārganirodhakena hanumatā saha saṃvādaḥ || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucamāsthitāḥ| ṣaḍrātramavasanvīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā ||

Verse 2

तस्मिन्विहरमाणाश्च रममाणाश्च पाण्डवाः। मनोज्ञे काननवरे सर्व भूतमनोरमे ।।

tasminviharamāṇāśca ramamāṇāśca pāṇḍavāḥ| manojñe kānanavare sarva bhūtamanorame ||

Verse 3

पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः। शोभितः पर्वतो रम्यः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः। स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारेत अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अष्टचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 248 ।।

pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ| śobhitaḥ parvato ramyaḥ puṃskokilakulākulaiḥ| snigdhapatrairaviralaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ || || iti śrīmanmahābhāreta araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi aṣṭacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 248 ||

Verse 4

सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च। कमलैः सोत्पलैस्तत्रभ्राजमानानि सर्वशः। पश्यन्तश्चारुरूपाणइ रेमिरे तत्र पाण्डवाः ।।

sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca| kamalaiḥ sotpalaistatrabhrājamānāni sarvaśaḥ| paśyantaścārurūpāṇai remire tatra pāṇḍavāḥ ||

Verse 5

पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः। ह्लादयन्पाण्डवान्सर्बान्सकृष्णान्सद्विजर्षभान् ।।

puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ| hlādayanpāṇḍavānsarbānsakṛṣṇānsadvijarṣabhān ||

Verse 6

ततः पूर्वोत्तरे वायुः प्लवमानो यदृच्छया। सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुपाहरत् ।। पुष्पविकचैर्विकसितकुसुमैः ।।

tataḥ pūrvottare vāyuḥ plavamāno yadṛcchayā| sahasrapatramarkābhaṃ divyaṃ padmamupāharat || puṣpavikacairvikasitakusumaiḥ ||

Verse 7

तदवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम्। अनिलेनाहृतंभूमौ पतितं जलजं शुचि ।।

tadavaikṣata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam| anilenāhṛtaṃbhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci ||

Verse 8

तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम्। अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत् ।। पूर्वोत्तरे ऐशानकोणे ।।

tacchubhā śubhamāsādya saugandhikamanuttamam| atīva muditā rājanbhīmasenamathābravīt || pūrvottare aiśānakoṇe ||

Verse 9

पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम्। गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम् ।। सौगन्धिकं पद्मजातिभेदः ।।

paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpamanuttamam| gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam || saugandhikaṃ padmajātibhedaḥ ||

Verse 10

इदं च धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप। गृह्यापराणि पुष्पाणि बहूनि पुरुषर्षभ। हरेरिदं मे कामाय काम्यके पुनराश्रमे ।। संस्थानमाकारः ।।

idaṃ ca dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa| gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha| hareridaṃ me kāmāya kāmyake punarāśrame || saṃsthānamākāraḥ ||

Verse 11

यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर। तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम् ।।

yadi te'haṃ priyā pārtha bahūnīmānyupāhara| tānyahaṃ netumicchāmi kāmyakaṃ punarāśramam ||

Verse 12

एवमुक्त्वा तु पाञ्चली भीमसेनमनिन्दिता। जगाम पुष्पमादाय धर्मराजाय तत्तदा ।।

evamuktvā tu pāñcalī bhīmasenamaninditā| jagāma puṣpamādāya dharmarājāya tattadā ||

Verse 13

अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः। प्रियायाः प्रियकामः स प्रायाद्भीमो महाबलः ।।

abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ| priyāyāḥ priyakāmaḥ sa prāyādbhīmo mahābalaḥ ||

Verse 14

वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम्। आजिहीर्षुर्जगामाशु सपुष्पाण्यपराण्यपि ।।

vātaṃ tamevābhimukho yatastatpuṣpamāgatam| ājihīrṣurjagāmāśu sapuṣpāṇyaparāṇyapi ||

Verse 15

रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान्। मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः। [ददृशुः सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम् ।। हरेः आहर। इदमे तज्जातीयम् ।।

rukmapṛṣṭhaṃ dhanurgṛhya śarāṃścāśīviṣopamān| mṛgarāḍiva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ| [dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam || hareḥ āhara| idame tajjātīyam ||

Verse 16

न ग्लानिर्न च वैक्लब्यं न भयं न च संभ्रमः। कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ।।] प्रभिन्नो मत्तः ।।

na glānirna ca vaiklabyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ| kadācijjuṣate pārthamātmajaṃ mātariśvanaḥ ||] prabhinno mattaḥ ||

Verse 17

द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स बाहुबलमाश्रितः। व्यपेतभयसमोहः शैलमभ्यपतद्बली ।।

draupadyāḥ priyamanvicchansa bāhubalamāśritaḥ| vyapetabhayasamohaḥ śailamabhyapatadbalī ||

Verse 18

स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम्। गिरिं चचारारिहरः किन्नराचरितं शुभम् ।।

sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam| giriṃ cacārāriharaḥ kinnarācaritaṃ śubham ||

Verse 19

नानावर्णधरैश्चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः। सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम् ।।

nānāvarṇadharaiścitraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ| sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmerbhujamivocchritam ||

Verse 20

सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु। सक्तचक्षुरभिप्रायान्हृदयेनानुचिन्तयन् ।।

sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu| saktacakṣurabhiprāyānhṛdayenānucintayan ||

Verse 21

पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाचरितेषु च। बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः ।।

puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadācariteṣu ca| baddhaśrotramanaścakṣurjagāmāmitavikramaḥ ||

Verse 22

आजिघ्रन्स महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम्। गन्धमुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विपः ।।

ājighransa mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam| gandhamuddhatamuddāmo vane matta iva dvipaḥ ||

Verse 23

वीज्यमानः सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना। पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना ।। मातरिश्वनो वायोः ।।

vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā| pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā || mātariśvano vāyoḥ ||

Verse 24

ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः ।। पितुर्यथा पुत्रस्पर्शः शीतस्तादृक् स्पर्शवता वायुनेत्यर्थः ।।

hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ || pituryathā putrasparśaḥ śītastādṛk sparśavatā vāyunetyarthaḥ ||

Verse 25

स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम्। विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः ।।

sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam| vilokayāmāsa tadā puṣpahetorariṃdamaḥ ||

Verse 26

विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इवाङ्गुलैः। विमलैर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः ।। पित्रा वायुना ।।

viṣamacchadairacitairanulipta ivāṅgulaiḥ| vimalairdhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ || pitrā vāyunā ||

Verse 27

सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः। मुक्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः ।। धातुविच्छेदैर्धातुभेदैः। अङ्गुलैरिव विषमच्छदैः सप्तपर्णादिभिर्नानाधातुरञ्जितपत्रैः। आञ्जनेति कृष्णधातुग्रहणम्। पीतकृष्णश्वेतधातुभिरित्यर्थः ।।

sapakṣamiva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ| muktāhārairiva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ || dhātuvicchedairdhātubhedaiḥ| aṅgulairiva viṣamacchadaiḥ saptaparṇādibhirnānādhāturañjitapatraiḥ| āñjaneti kṛṣṇadhātugrahaṇam| pītakṛṣṇaśvetadhātubhirityarthaḥ ||

Verse 28

अभिरामदरीकुञ्जनिर्झरोदककन्दरम्। अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तवरबर्हिणम् ।। पयोधरैर्मेघैः ।।

abhirāmadarīkuñjanirjharodakakandaram| apsaronūpuraravaiḥ pranṛttavarabarhiṇam || payodharairmeghaiḥ ||

Verse 29

दिग्वारणविषाणाग्रैर्घृष्टोपलशिलातलम्। स्रस्तांशुकमिवाश्रोभ्यैर्निम्नगानिःसृतैर्जलैः ।। दरी बिलगृहम्। कदरं महाप्रपातः ।।

digvāraṇaviṣāṇāgrairghṛṣṭopalaśilātalam| srastāṃśukamivāśrobhyairnimnagāniḥsṛtairjalaiḥ || darī bilagṛham| kadaraṃ mahāprapātaḥ ||

Verse 30

सशष्पकबलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभिः। भयानभिक्षज्ञैर्हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः ।। विषाणाग्रैर्दन्ताग्रैः। शिलाः समपाषाणाः शयनासनयोग्याः। उपलास्तदन्ये ।।

saśaṣpakabalaiḥ svasthairadūraparivartibhiḥ| bhayānabhikṣajñairhariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ || viṣāṇāgrairdantāgraiḥ| śilāḥ samapāṣāṇāḥ śayanāsanayogyāḥ| upalāstadanye ||

Verse 31

चालयानः स्ववेगेन लताजालान्यनेकशः। आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान्वायुसुतो ययौ ।।

cālayānaḥ svavegena latājālānyanekaśaḥ| ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmānvāyusuto yayau ||

Verse 32

प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः। प्रांशुः कनकवर्णाभः सिंहसंहननो युवा ।।

priyāmanorathaṃ kartumudyataścārulocanaḥ| prāṃśuḥ kanakavarṇābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā ||

Verse 33

मत्तवारणविक्रन्तो मत्तवारणवेगवान्। मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः ।। शष्पं बालतृणम्। कबलो ग्रासस्तद्युक्तैः ।।

mattavāraṇavikranto mattavāraṇavegavān| mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ || śaṣpaṃ bālatṛṇam| kabalo grāsastadyuktaiḥ ||

Verse 34

प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर्वायवृत्ताभिर्विचेष्टितैः। यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः ।। वारणानामपि वारणः निवारकः संग्रामादौ ।।

priyapārśvopaviṣṭābhirvāyavṛttābhirviceṣṭitaiḥ| yakṣagandharvayoṣābhiradṛśyābhirnirīkṣitaḥ || vāraṇānāmapi vāraṇaḥ nivārakaḥ saṃgrāmādau ||

Verse 35

नवावतारं रूपस् विक्रीडन्निव पाण्डवः। चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ।। विचेष्टितैर्व्यावृत्ताभिः निश्चेष्टाभिरेकाग्राभिरित्यर्थः ।।

navāvatāraṃ rūpas vikrīḍanniva pāṇḍavaḥ| cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu || viceṣṭitairvyāvṛttābhiḥ niśceṣṭābhirekāgrābhirityarthaḥ ||

Verse 36

संस्मरन्विविधान्क्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून्। द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः ।।

saṃsmaranvividhānkleśānduryodhanakṛtānbahūn| draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ ||

Verse 37

सोऽचिन्तयत्तथा पार्थे मयि त्वतिविलम्बिते। पुष्पहेतोः कथं त्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः ।।

so'cintayattathā pārthe mayi tvativilambite| puṣpahetoḥ kathaṃ tvāryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 38

स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद्बलस्य च। नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः ।।

snehānnaravaro nūnamaviśvāsādbalasya ca| nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 39

कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन्। प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः ।।

kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syācchīghramiti cintayan| pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍiva vegitaḥ ||

Verse 40

[सज्जमानमनोदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु। द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ ।।]

[sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu| draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau ||]

Verse 41

कम्पयन्मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु। त्रासयन्गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः ।। रूपस्य सौन्दर्यस्य ।।

kampayanmedinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu| trāsayangajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ || rūpasya saundaryasya ||

Verse 42

सिंहव्याघ्रमृगांश्चैव मर्दयानो महाबलः। उन्मूलयन्महावृक्षान्पोथयंश्चोरसा बली ।। निर्घात उत्पातः। पर्वसु उत्सवेषु ।।

siṃhavyāghramṛgāṃścaiva mardayāno mahābalaḥ| unmūlayanmahāvṛkṣānpothayaṃścorasā balī || nirghāta utpātaḥ| parvasu utsaveṣu ||

Verse 43

लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन्पाण्डुनन्दनः। उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः ।। पोथयन् मर्दयन् ।।

latāvallīśca vegena vikarṣanpāṇḍunandanaḥ| uparyupari śailāgramārurukṣuriva dvipaḥ || pothayan mardayan ||

Verse 44

जलावलम्बोऽतिभृशं सविद्युदिव तोयदः। व्यनदत्स महानादं भीमसेनो महाबलः ।।

jalāvalambo'tibhṛśaṃ savidyudiva toyadaḥ| vyanadatsa mahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ ||

Verse 45

तेन शब्देन महता भीमस्य प्रतिबोधिताः। गुहां संतत्यजुर्व्याघ्रा निलिल्युर्वनवासिनः ।।

tena śabdena mahatā bhīmasya pratibodhitāḥ| guhāṃ saṃtatyajurvyāghrā nililyurvanavāsinaḥ ||

Verse 46

समुत्पेतुः खगास्त्रस्ता मृगयूथानि दुद्रुवुः। ऋक्षाश्चोत्ससृजर्वृक्षांस्तत्यजुर्हरयो गुहाम्। व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश्च वनेचराः ।।

samutpetuḥ khagāstrastā mṛgayūthāni dudruvuḥ| ṛkṣāścotsasṛjarvṛkṣāṃstatyajurharayo guhām| vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāśca vanecarāḥ ||

Verse 47

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः। तद्वनं संपरित्यज्य जग्मुरन्यन्महावनम् ।।

tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ| tadvanaṃ saṃparityajya jagmuranyanmahāvanam ||

Verse 48

वराहमृगसङ्घाश्च महिषाश्च वनेचराः। व्याघ्रगोमायुसङ्घाश्च प्रणेदुर्गवयैः सह ।।

varāhamṛgasaṅghāśca mahiṣāśca vanecarāḥ| vyāghragomāyusaṅghāśca praṇedurgavayaiḥ saha ||

Verse 49

रथाङ्गसाह्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवाः। शुकाः पारावताः कौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः ।। लता भूचरा। बल्ली वृक्षचरेति भेदः ।।

rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ| śukāḥ pārāvatāḥ kauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ || latā bhūcarā| ballī vṛkṣacareti bhedaḥ ||

Verse 50

तथाऽन्ये दर्पिता नागाः करेणुशरपीडिताः। सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमथाद्रवन् ।। रथाङ्गसाह्वाः चक्रसमाननामानश्चक्रवाका इतियावत्। दात्यूहः मयूरश्चातको वा ।।

tathā'nye darpitā nāgāḥ kareṇuśarapīḍitāḥ| siṃhavyāghrāśca saṃkruddhā bhīmasenamathādravan || rathāṅgasāhvāḥ cakrasamānanāmānaścakravākā itiyāvat| dātyūhaḥ mayūraścātako vā ||

Verse 51

शकृन्मूत्रं च मुञ्चाना भयविभ्रान्तमानसाः। व्यादितास्या महारौद्र व्यनदन्भीषणान्रवान् ।।

śakṛnmūtraṃ ca muñcānā bhayavibhrāntamānasāḥ| vyāditāsyā mahāraudra vyanadanbhīṣaṇānravān ||

Verse 52

ततो वायुसुतः क्रोधात्स्वबाहुबलमाश्रितः। गजेनान्यान्गजान्श्रीमान्सिंहं सिंहेन वा विभुः। तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत्पाण्डवो बली ।।

tato vāyusutaḥ krodhātsvabāhubalamāśritaḥ| gajenānyāngajānśrīmānsiṃhaṃ siṃhena vā vibhuḥ| talaprahārairanyāṃśca vyahanatpāṇḍavo balī ||

Verse 53

ते वध्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः। भयाद्विससृजुर्भीमं शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः ।।

te vadhyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ| bhayādvisasṛjurbhīmaṃ śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ ||

Verse 54

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः। वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्शब्देनापूरयन्दिशः ।।

praviveśa tataḥ kṣipraṃ tānapāsya mahābalaḥ| vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñśabdenāpūrayandiśaḥ ||

Verse 55

अथापश्यन्महाबाहुर्गनधमादनसानुषु। सुरम्यं कदलीषणअडं बहुयोजनविस्तृतम् ।।

athāpaśyanmahābāhurganadhamādanasānuṣu| suramyaṃ kadalīṣaṇaaḍaṃ bahuyojanavistṛtam ||

Verse 56

तमभ्यगच्छद्वेगेन क्षोभयिष्यन्महाबलः। महागज इवास्रावी प्रभञ्जन्विविधान्द्रुमान् ।। करेणुशरेण हस्तिनीकृतेवोत्तेजनेन पीजिताः। शरस्तूतेजने वाणे इतिभेदिनी ।।

tamabhyagacchadvegena kṣobhayiṣyanmahābalaḥ| mahāgaja ivāsrāvī prabhañjanvividhāndrumān || kareṇuśareṇa hastinīkṛtevottejanena pījitāḥ| śarastūtejane vāṇe itibhedinī ||

Verse 57

उत्पाट्य कदलीस्तम्भान्बहुतालसमुच्छ्रयान्। चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद्बलिनां वरः। विमर्दन्सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः ।।

utpāṭya kadalīstambhānbahutālasamucchrayān| cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantādbalināṃ varaḥ| vimardansumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ ||

Verse 58

ततः संन्यपतंस्तत्रसुबहूनि महान्ति च। रुरुवारणयूथानि महिषाश्च जलाश्रयाः ।।

tataḥ saṃnyapataṃstatrasubahūni mahānti ca| ruruvāraṇayūthāni mahiṣāśca jalāśrayāḥ ||

Verse 59

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः। वनं पाण्डुसुतः श्रीमान्नादेनापूरयन्दिशः ।।

praviveśa tataḥ kṣipraṃ tānapāsya mahābalaḥ| vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmānnādenāpūrayandiśaḥ ||

Verse 60

तेन शब्देन चैवाथ भीमसेनरवेण च। वनान्तरगताश्चापि वित्रेसुर्मृहपक्षिः ।।

tena śabdena caivātha bhīmasenaraveṇa ca| vanāntaragatāścāpi vitresurmṛhapakṣiḥ ||

Verse 61

तस्मिननथ प्रवृत्ते तु संक्षोभे मृगपक्षिणाम्। जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः ।।

tasminanatha pravṛtte tu saṃkṣobhe mṛgapakṣiṇām| jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ ||

Verse 62

तानौदकान्पक्षिगणान्निरीक्ष्य भरतर्षभः। तानेवानुसरन्रम्यं ददर्श सुमहत्सरः ।।

tānaudakānpakṣigaṇānnirīkṣya bharatarṣabhaḥ| tānevānusaranramyaṃ dadarśa sumahatsaraḥ ||

Verse 63

काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः। वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरात्तीरविसर्पिभिः ।।

kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍairmandamārutakampitaiḥ| vījyamānamivākṣobhyaṃ tīrāttīravisarpibhiḥ ||

Verse 64

तत्सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतनलिनोत्पलम्। महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद्बली ।। आस्त्रावी मत्तः ।।

tatsaro'thāvatīryāśu prabhūtanalinotpalam| mahāgaja ivoddāmaścikrīḍa balavadbalī || āstrāvī mattaḥ ||

Verse 65

विक्रीड्यतस्मिन्रुचिरमुत्ततारामितद्युतिः। क्षोभयन्सलिलं भीमः प्रभिन्न इववारणः ।।

vikrīḍyatasminruciramuttatārāmitadyutiḥ| kṣobhayansalilaṃ bhīmaḥ prabhinna ivavāraṇaḥ ||

Verse 66

ततो जगाहे वेगेन तद्वनं बहुपादपम्। दध्मौ च शङ्खं स्वनवत्सर्वप्राणेन पाण्डवः। [आस्फोटयच्च बलवान्भीमः संनादयन्दिशः ।।]

tato jagāhe vegena tadvanaṃ bahupādapam| dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavatsarvaprāṇena pāṇḍavaḥ| [āsphoṭayacca balavānbhīmaḥ saṃnādayandiśaḥ ||]

Verse 67

तस्य शङ्खस्य शब्दन भीमसेनरवेण च। बाहुशब्दन चोग्रेण नदन्तीव गिरेर्गुहाः ।।

tasya śaṅkhasya śabdana bhīmasenaraveṇa ca| bāhuśabdana cogreṇa nadantīva girerguhāḥ ||

Verse 68

तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितमहारवम्। श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः ।। नलिनोत्पलं पद्मपुष्पम् ।।

taṃ vajraniṣpeṣasamamāsphoṭitamahāravam| śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhairmukto mahāsvanaḥ || nalinotpalaṃ padmapuṣpam ||

Verse 69

सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत। मुक्तो विरावः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः ।।

siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarairapi bhārata| mukto virāvaḥ sumahānparvato yena pūritaḥ ||

Verse 70

तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुङ्गवः। [भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान्कपिः ।।

taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṅgavaḥ| [bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumānkapiḥ ||

Verse 71

दिवंगमं रुरोधाथ मार्गं भीमस्य कारणात्। अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य सः ।। आस्फोटितं बाहुधातः ।।

divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt| anena hi pathā mā vai gacchediti vicārya saḥ || āsphoṭitaṃ bāhudhātaḥ ||

Verse 72

आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते। भ्रातुर्भीमस्य रक्षार्थं तं मार्गमवरुध्य वै ।। दिवंरामं मार्गं स्वर्गमार्गम् ।।

āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite| bhrāturbhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgamavarudhya vai || divaṃrāmaṃ mārgaṃ svargamārgam ||

Verse 73

माऽत्र प्राप्स्यति शापं वा धर्षणां वेति पाण्डवः। कदलीषण्डमध्यस्थो ह्येवं संचिन्त्य वानरः ।।

mā'tra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ| kadalīṣaṇḍamadhyastho hyevaṃ saṃcintya vānaraḥ ||

Verse 74

प्राजृम्भत महाकायो हनूमान्नाम वानरः। कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा ।।

prājṛmbhata mahākāyo hanūmānnāma vānaraḥ| kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatastadā ||

Verse 75

तेन शब्देन महता व्यबुध्यत महाकपिः। जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्। आस्फोटयच्चलाङ्गूलमिन्द्राशनिसमस्वनम् ।।

tena śabdena mahatā vyabudhyata mahākapiḥ| jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajamivocchritam| āsphoṭayaccalāṅgūlamindrāśanisamasvanam ||

Verse 76

तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः सुगुहामुखैः। उद्गारमिव गौर्नर्दन्नुत्ससर्ज समन्ततः ।। एकायने अतिसंकुचिते ।।

tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ suguhāmukhaiḥ| udgāramiva gaurnardannutsasarja samantataḥ || ekāyane atisaṃkucite ||

Verse 77

लाङ्गूलास्फोटशब्दाच्च चलितः स महागिरिः। विघूर्णमानशिखरः समन्तात्पर्यशीर्यत ।।

lāṅgūlāsphoṭaśabdācca calitaḥ sa mahāgiriḥ| vighūrṇamānaśikharaḥ samantātparyaśīryata ||

Verse 78

स लाङ्गूलरवस्तस्य मत्तवारणनिस्वनम्। अन्तर्धायविचित्रेषु चचार गिरिसानुषु ।।

sa lāṅgūlaravastasya mattavāraṇanisvanam| antardhāyavicitreṣu cacāra girisānuṣu ||

Verse 79

स भीमसेनस्तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः। शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम् ।।

sa bhīmasenastacchrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ| śabdaprabhavamanvicchaṃścacāra kadalīvanam ||

Verse 80

कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले। ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपतिं तदा ।।

kadalīvanamadhyasthamatha pīne śilātale| dadarśa sumahābāhurvānarādhipatiṃ tadā ||

Verse 81

विद्युत्संपातदुष्प्रेक्षं विद्युत्संपातपिङ्गलम्। विद्युत्संपातनिनदं विद्युत्संपातचञ्चलम् ।।

vidyutsaṃpātaduṣprekṣaṃ vidyutsaṃpātapiṅgalam| vidyutsaṃpātaninadaṃ vidyutsaṃpātacañcalam ||

Verse 82

बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनवृत्तशिरोधरम्। स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम् ।। उद्गारं रप्रतिशब्दं गौरिव उत्ससर्ज ।।

bāhusvastikavinyastapīnavṛttaśirodharam| skandhabhūyiṣṭhakāyatvāttanumadhyakaṭītaṭam || udgāraṃ rapratiśabdaṃ gauriva utsasarja ||

Verse 83

किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च। लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम् ।।

kiṃciccābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca| lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam ||

Verse 84

ह्रस्वौष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्धुवम्। अपश्यद्वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम् ।। बाहोः स्वस्तिकं चतुरश्रं मूलं अंस इति यावत् तत्र न्यस्तकधरमित्यर्थः। तत्र हेतुः स्कन्धेति। विपुलांसत्वादित्यर्थः ।।

hrasvauṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladdhuvam| apaśyadvadanaṃ tasya raśmivantamivoḍupam || bāhoḥ svastikaṃ caturaśraṃ mūlaṃ aṃsa iti yāvat tatra nyastakadharamityarthaḥ| tatra hetuḥ skandheti| vipulāṃsatvādityarthaḥ ||

Verse 85

वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लैर्दन्तैरलंकृतम्। केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम् ।। उडुपं चन्द्रम् ।।

vadanābhyantaragataiḥ śuklairdantairalaṃkṛtam| kesarotkarasaṃmiśramaśokānāmivotkaram || uḍupaṃ candram ||

Verse 86

हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम्। दीप्यमानेन वपुषा स्वर्चिष्मन्तमिवानलम्। निरीक्षन्तमपत्रस्तं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः ।।

hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim| dīpyamānena vapuṣā svarciṣmantamivānalam| nirīkṣantamapatrastaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ ||

Verse 87

तं वानरवरं धीमानतिकायं महाबलम्। स्वर्गपन्थानमावृत्य हिमवन्तमिव स्तितम् ।।

taṃ vānaravaraṃ dhīmānatikāyaṃ mahābalam| svargapanthānamāvṛtya himavantamiva stitam ||

Verse 88

दृष्ट्वा चैनं महाबाहुरेकं तस्मिन्महावने। अथोपसृत्यतरसा भीमो भीमपराक्रमः ।।

dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhurekaṃ tasminmahāvane| athopasṛtyatarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||

Verse 89

सिंहनादं चकारोग्रं वज्राशनिसमं बली। तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मृगपक्षिणः ।।

siṃhanādaṃ cakārograṃ vajrāśanisamaṃ balī| tena śabdena bhīmasya vitresurmṛgapakṣiṇaḥ ||

Verse 90

हनूमांश्च महासत्व ईषदुन्मील्य लोचने। दृष्ट्वा तमथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः ।।

hanūmāṃśca mahāsatva īṣadunmīlya locane| dṛṣṭvā tamatha sāvajñaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ ||

Verse 91

ततः पवनजः श्रीमानन्तिकस्थं महौजसम्। स्मितेन चैनमासाद्यहनूमानिदमब्रवीत् ।।

tataḥ pavanajaḥ śrīmānantikasthaṃ mahaujasam| smitena cainamāsādyahanūmānidamabravīt ||

Verse 92

किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः। ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता ।। अशोकानामशोकपुष्पाणाम् ।।

kimarthaṃ sarujaste'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ| nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā || aśokānāmaśokapuṣpāṇām ||

Verse 93

वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिताः। नरास्तु बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु ।।

vayaṃ dharmaṃ na jānīmastiryagyonimupāśritāḥ| narāstu buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu ||

Verse 94

क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु। धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्दिमन्तो भवद्विधाः ।।

krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu| dharmaghātiṣu sajjante buddimanto bhavadvidhāḥ ||

Verse 95

न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया। अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान् ।।

na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitāstvayā| alpabuddhitayā bālyādutsādayasi yanmṛgān ||

Verse 96

ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा किमिदं वनमागतः। वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि ।।

brūhi kastvaṃ kimarthaṃ vā kimidaṃ vanamāgataḥ| varjitaṃ mānuṣairbhāvaistathaiva puruṣairapi ||

Verse 97

क्व च त्वयाऽद्यगन्तव्यं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ। अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः ।।

kva ca tvayā'dyagantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha| ataḥ paramagamyo'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ ||

Verse 98

विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते। [देवलोकस्य मार्गोऽयमगम्यो मानुषैः सदा] ।।

vinā siddhagatiṃ vīra gatiratra na vidyate| [devalokasya mārgo'yamagamyo mānuṣaiḥ sadā] ||

Verse 99

कारुण्यात्त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे। नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो ।। सरुजः सपीडः। ते स्वया ।।

kāruṇyāttvāmahaṃ vīra vārayāmi nibodha me| nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantumāśvasihi prabho || sarujaḥ sapīḍaḥ| te svayā ||

Verse 100

स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ। इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च ।।

svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha| imānyamṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca ||

Verse 101

भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम्। ग्राह्यं यदि वचो मह्यं हितं मनुजपुङ्गव ।। आश्वसिहि विश्वासं कुरु ।।

bhakṣayitvā nivartasva mā vṛthā prāpsyase vadham| grāhyaṃ yadi vaco mahyaṃ hitaṃ manujapuṅgava || āśvasihi viśvāsaṃ kuru ||