Adhyaya 147

Verse 1

भीमसेनस्मरणमात्रसन्निहितेन घटोत्कचेन दुर्गमे पथि द्रौपद्या वहनम् ।। 1 ।। तदनुचरै राक्षसैः पाण्डवानां विप्राणं च वहनम् ।। 2 ।। सर्वैर्नरनारायणाश्रममेत्य तत्र सुखेन निवासः ।। 3 ।। युधिष्ठिर उवाच। धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुङ्गवः। भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो नेतुमर्हति मातरम् ।।

bhīmasenasmaraṇamātrasannihitena ghaṭotkacena durgame pathi draupadyā vahanam || 1 || tadanucarai rākṣasaiḥ pāṇḍavānāṃ viprāṇaṃ ca vahanam || 2 || sarvairnaranārāyaṇāśramametya tatra sukhena nivāsaḥ || 3 || yudhiṣṭhira uvāca| dharmajño balavāñśūraḥ sadyo rākṣasapuṅgavaḥ| bhakto'smānaurasaḥ putro netumarhati mātaram ||

Verse 2

तव भीम सुतेनाहं नीतो भीमपराक्रम। अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम् ।।

tava bhīma sutenāhaṃ nīto bhīmaparākrama| akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam ||

Verse 3

वैशंपायन उवाच। भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम्। चिन्तयामास बलवान्महाबलपराक्रमम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| bhrāturvacanamājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam| cintayāmāsa balavānmahābalaparākramam ||

Verse 4

घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा। कृताञ्जलिरुषातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान्। ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरमिनन्दितः ।।

ghaṭotkacaśca dharmātmā smṛtamātraḥ pitustadā| kṛtāñjaliruṣātiṣṭhadabhivādyātha pāṇḍavān| brāhmaṇāṃśca mahābāhuḥ sa ca tairaminanditaḥ ||

Verse 5

उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः ।।

uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ ||

Verse 6

स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः। आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्ताऽस्म्यसंशयम् ।।

smṛto'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣurahamāgataḥ| ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartā'smyasaṃśayam ||

Verse 7

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे। चिन्ताया समनप्राप्तमित्युवाच वृकोदरः।।

tacchrutvā bhīmasenastu rākṣasaṃ pariṣasvaje| cintāyā samanaprāptamityuvāca vṛkodaraḥ||

Verse 8

हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव माताऽपराजिता। त्वं कच कामगमस्तात बलवान्वह तां खग ।।

haiḍimbeya pariśrāntā tava mātā'parājitā| tvaṃ kaca kāmagamastāta balavānvaha tāṃ khaga ||

Verse 9

स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा। गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः ।।

skandhamāropya bhadraṃ te madhye'smākaṃ vihāyasā| gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ ||

Verse 10

घटोत्कच उवाच। धर्मराजं च धौम्यं च कृष्णां च यमजौ तथा। एकोप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान् ।।

ghaṭotkaca uvāca| dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yamajau tathā| ekopyahamalaṃ voḍhuṃ kimutādya sahāyavān ||

Verse 11

[अन्ये च शतशः शूरा विहङ्गाः कामरूपिणः। सर्वान्वो ब्राह्मणैः सार्धं वक्ष्यन्ति सहिताऽनघ। मन्दंमन्दं गमिष्यामि वहन्द्रुपदनन्दिनीम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि सप्तचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 147 ।।

[anye ca śataśaḥ śūrā vihaṅgāḥ kāmarūpiṇaḥ| sarvānvo brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vakṣyanti sahitā'nagha| mandaṃmandaṃ gamiṣyāmi vahandrupadanandinīm || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi saptacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 147 ||

Verse 12

वैश्पायन उवाच। एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः। पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे ।।

vaiśpāyana uvāca| evamuktvā tataḥ kṛṣṇāmuvāha sa ghaṭotkacaḥ| pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavānapi cāpare ||

Verse 13

लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः। स्वेनैव स प्रभावेण द्वीतीय इव भास्करः ।।

lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ| svenaiva sa prabhāveṇa dvītīya iva bhāskaraḥ ||

Verse 14

ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः। नियोगाद्राक्षसेनद्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः ।।

brāhmaṇāṃścāpi tānsarvānsamupādāya rākṣasāḥ| niyogādrākṣasenadrasya jagmurbhīmaparākramāḥ ||

Verse 15

एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च। आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीमनु ।।

evaṃ suramaṇīyāni vanānyupavanāni ca| ālokayantaste jagmurviśālāṃ badarīmanu ||

Verse 16

ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाजवैः। उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत् ।।

te tvāśugatibhirvīrā rākṣasaistairmahājavaiḥ| uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahadadhvānamalpavat ||

Verse 17

देशान्म्लेच्छजनाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान्। ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान् ।। वक्ष्यन्ति वहनं करिष्यन्ति ।।

deśānmlecchajanākīrṇānnānāratnākarāyutān| dadṛśurgiripādāṃśca nānādhātusamācitān || vakṣyanti vahanaṃ kariṣyanti ||

Verse 18

विद्याघरमाकीर्णआन्युतान्वानरकिन्नरैः। तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्चसमन्ततः ।।

vidyāgharamākīrṇaānyutānvānarakinnaraiḥ| tathā kiṃpuruṣaiścaiva gandharvaiścasamantataḥ ||

Verse 19

मयूरैश्चभरैश्चैव हरिणै रुरुभिस्तथा। वराहैर्गवयैश्चैव महिषैश्च समावृतान् ।।

mayūraiścabharaiścaiva hariṇai rurubhistathā| varāhairgavayaiścaiva mahiṣaiśca samāvṛtān ||

Verse 20

नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षियुतान्बहून्। नानाविधमृगैर्जुष्टांश्चारणैश्चोपशोभितान्। समदैश्च्यशि विहगैः उपैरन्वितांस्तथा ।।

nadījālasamākīrṇānnānāpakṣiyutānbahūn| nānāvidhamṛgairjuṣṭāṃścāraṇaiścopaśobhitān| samadaiścyaśi vihagaiḥ upairanvitāṃstathā ||

Verse 21

तेऽवतीर्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि। ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम् ।।

te'vatīrya bahūndeśānuttarāṃśca kurūnapi| dadṛśurvividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam ||

Verse 22

तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम्। उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः ।। रत्नाकरैः आसमन्तात् युतान् ।।

tasyābhyāśe tu dadṛśurnaranārāyaṇāśramam| upetaṃ pādapairdivyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ || ratnākaraiḥ āsamantāt yutān ||

Verse 23

ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम्। स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम् ।।

dadṛśustāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām| snigdhāmaviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām ||

Verse 24

पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम्। विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम् ।।

patraiḥ snigdhairaviralairupetāṃ mṛdubhiḥ śubhām| viśālaśākhāṃ vistīrṇāmatidyutisamanvitām ||

Verse 25

फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम्। मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम्। मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम् ।।

phalairupacitairdivyairācitāṃ svādubhirbhṛśam| madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām| madapramuditairnityaṃ nānādvijagaṇairyutām ||

Verse 26

अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके। नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते ।।

adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake| nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite ||

Verse 27

सुभूमिभागविशदे स्वभावविदिते शुभे। जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके ।। अभ्याशे समीपे ।।

subhūmibhāgaviśade svabhāvavidite śubhe| jātāṃ himamṛdusparśe deśe'pahatakaṇṭake || abhyāśe samīpe ||

Verse 28

तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः। अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः ।।

tāmupetya mahātmānaḥ saha tairbrāhmaṇarṣabhaiḥ| avaterustataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ ||

Verse 29

ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम्। ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुङ्गवैः ।।

tatastamāśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam| dadṛśuḥ pāṇḍavā rājansahitā dvijapuṅgavaiḥ ||

Verse 30

तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः। क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम् ।।

tamasā rahitaṃ puṇyamanāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ| kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiśca varjitaṃ śokanāśanam ||

Verse 31

महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम्। दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः ।।

maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam| duṣpraveśaṃ mahārāja narairdharmabahiṣkṛtaiḥ ||

Verse 32

बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम्। दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम् ।।

balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam| divyapuṣpopahāraiśca sarvato'bhivirājitam ||

Verse 33

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः। महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम् ।। स्वभावत एव विशेषेण रहिते स्वभावविहिते। जातां बदरीम् ।।

viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairācitaṃ śubhaiḥ| mahadbhistoyakalaśaiḥ kaṭhinaiścopaśobhitam || svabhāvata eva viśeṣeṇa rahite svabhāvavihite| jātāṃ badarīm ||

Verse 34

शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोपनिनादितम्। दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम्। श्रिया युतमनिर्देश्यं देववर्योपशोभितम् ।।

śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghopanināditam| divyamāśrayaṇīyaṃ tamāśramaṃ śramanāśanam| śriyā yutamanirdeśyaṃ devavaryopaśobhitam ||

Verse 35

फलमूलाशनैर्दान्तैश्चारुकृष्णाजिनाम्बरैः। सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः ।।

phalamūlāśanairdāntaiścārukṛṣṇājināmbaraiḥ| sūryavaiśvānarasamaistapasā bhāvitātmabhiḥ ||

Verse 36

महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः। ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः ।।

maharṣibhirmokṣaparairyatibhirniyatendriyaiḥ| brahmabhūtairmahābhāgairupetaṃ brahmavādibhiḥ ||

Verse 37

सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः। भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

so'bhyagacchanmahātejāstānṛṣīnniyataḥ śuciḥ| bhrātṛbhiḥ sahito dhīmāndharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 38

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम्। अभ्यगच्छन्त सुप्रीता दिव्या देवमहर्षयः।

divyajñānopapannāste dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram| abhyagacchanta suprītā divyā devamaharṣayaḥ|

Verse 39

प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकापमाः। उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि ।। अग्निशरणैः अग्न्यगारैः। आचितं व्याप्तम्। कठिनैः शिक्यैः करण्डैर्वा ।।

prītāste tasya satkāraṃ vidhinā pāvakāpamāḥ| upājahruśca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci || agniśaraṇaiḥ agnyagāraiḥ| ācitaṃ vyāptam| kaṭhinaiḥ śikyaiḥ karaṇḍairvā ||

Verse 40

स तैः प्रीत्याऽथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः। प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मराजो युधिष्ठिरः ।।

sa taiḥ prītyā'tha satkāramupanītaṃ maharṣibhiḥ| prayataḥ pratigṛhyātha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 41

तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम्। प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया ।।

taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam| prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā ||

Verse 42

रविवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ। ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहार्चितः ।।

raviveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiśca sahānagha| brāhmaṇairvedavedāṅgapāragaiśca sahārcitaḥ ||

Verse 43

तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्पिपूजितम्। नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम् ।।

tatrāpaśyatsa dharmātmā devadevarpipūjitam| naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam ||

Verse 44

तस्मिन्मधृस्रवफलां ब्रह्मर्षिगणभाविनीम्। वदरीं तामुपाश्रित्य पाण्डवो भ्रातृभिः सह ।।

tasminmadhṛsravaphalāṃ brahmarṣigaṇabhāvinīm| vadarīṃ tāmupāśritya pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 45

मुदा युक्ता महात्मानो रेमिरे तत्र ते तदा। आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम्। हिरण्यशिखरं चैव मध्ये विन्दुसरः शिवम् ।।

mudā yuktā mahātmāno remire tatra te tadā| ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam| hiraṇyaśikharaṃ caiva madhye vindusaraḥ śivam ||

Verse 46

भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम्। मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुषशोभिताम् ।। सत्कारं चक्रुरिति शेषः ।।

bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām| maṇipravālaprastārāṃ pādapairuṣaśobhitām || satkāraṃ cakruriti śeṣaḥ ||

Verse 47

दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनःप्रीतिविवर्धनीम्। वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः ।।

divyapuṣpasamākīrṇāṃ manaḥprītivivardhanīm| vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrustatra pāṇḍavāḥ ||

Verse 48

तस्मिन्देवर्षिचरिते देशे परमदुर्गमे। भागीरथीपुण्यजलेतर्पयांचक्रिरे पितॄन्। देवानृषींश्च कौन्तेयाः परमं शौचमास्थिताः ।।

tasmindevarṣicarite deśe paramadurgame| bhāgīrathīpuṇyajaletarpayāṃcakrire pitṝn| devānṛṣīṃśca kaunteyāḥ paramaṃ śaucamāsthitāḥ ||

Verse 49

तत्र ते तर्पयन्तश्च जपन्तश्च कुरूद्वहाः। ब्राह्मणैः सहिता वीरा ह्यवसन्पुरुपर्षभाः ।।

tatra te tarpayantaśca japantaśca kurūdvahāḥ| brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā hyavasanpuruparṣabhāḥ ||

Verse 50

कृष्णायास्तत्रपशय्न्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः। विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः ।।

kṛṣṇāyāstatrapaśayntaḥ krīḍitānyamaraprabhāḥ| vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ ||