Adhyaya 146

Verse 1

गन्धमादनप्रयाणे गमनाक्षमतयाऽधः पतनेन मूर्च्छिताया द्रौपद्याः पाण्डवैः सलिलसेचनादिना श्रमापनोदनम् ।। 1 ।। पाञ्चाल्या दुश्चराध्वसंचरणे चिन्तयमानं यिधिष्ठिरंप्रति भीमेन स्वेन घटोत्कचेन वा तस्या वहनोक्तिः ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु। पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि षट्चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 146 ।।

gandhamādanaprayāṇe gamanākṣamatayā'dhaḥ patanena mūrcchitāyā draupadyāḥ pāṇḍavaiḥ salilasecanādinā śramāpanodanam || 1 || pāñcālyā duścarādhvasaṃcaraṇe cintayamānaṃ yidhiṣṭhiraṃprati bhīmena svena ghaṭotkacena vā tasyā vahanoktiḥ || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu| padbhyāmanucitā gantuṃ draupadī samupāviśat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ṣaṭcatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 146 ||

Verse 2

श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च। सौकुमार्याच्च पाञ्चाली संमुमोह तपस्विनी ।।

śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca| saukumāryācca pāñcālī saṃmumoha tapasvinī ||

Verse 3

सा कम्पमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा। रवृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्बत ।।

sā kampamānā mohena bāhubhyāmasitekṣaṇā| ravṛttābhyāmanurūpābhyāmūrū samavalambata ||

Verse 4

आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ। रपपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा ।।

ālambamānā sahitāvūrū gajakaropamau| rapapāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā ||

Verse 5

तां पतन्तीं वरारोहां भज्यमानां लतामिव। नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान् ।।

tāṃ patantīṃ varārohāṃ bhajyamānāṃ latāmiva| nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān ||

Verse 6

नकुल उवाच। राजन्पाञ्चालराजस्य सुतेयमसितक्षणा। श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत ।।

nakula uvāca| rājanpāñcālarājasya suteyamasitakṣaṇā| śrāntā nipatitā bhūmau tāmavekṣasva bhārata ||

Verse 7

अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी। आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम् ।।

aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī| āśvāsaya mahārāja tāmimāṃ śramakarśitām ||

Verse 8

वैशंपायन उवाच। राजा तु वचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्वितः। भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपाद्रवन् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| rājā tu vacanāttasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ| bhīmaśca sahadevaśca sahasā samupādravan ||

Verse 9

तामवेक्ष्यतु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम्। अङ्कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुरः ।।

tāmavekṣyatu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām| aṅkamānīya dharmātmā paryadevayadāturaḥ ||

Verse 10

युधिष्ठिर उवाच। कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता। भूमौ निषतिता शेते सुखार्हा वरवर्णिनी ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā| bhūmau niṣatitā śete sukhārhā varavarṇinī ||

Verse 11

सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम्। मत्कृतेऽद्य वरार्हायाः श्यामतां समुपागतम् ।।

sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham| matkṛte'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam ||

Verse 12

किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना। आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणाकुले ।।

kimidaṃ dyūtakāmena mayā kṛtamabuddhinā| ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇākule ||

Verse 13

सुखं प्राप्स्यसि कल्याणि पाण्डवान्प्राप्य वै पतीन्। इतिद्रुवदराजेन पित्रा दत्ताऽयतेक्षणा ।।

sukhaṃ prāpsyasi kalyāṇi pāṇḍavānprāpya vai patīn| itidruvadarājena pitrā dattā'yatekṣaṇā ||

Verse 14

तत्सर्वमानवाप्येयं श्रमशोकाद्विकर्शिता। शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः ।।

tatsarvamānavāpyeyaṃ śramaśokādvikarśitā| śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ ||

Verse 15

वैशंपायन उवाच। तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे। धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर्द्विजोत्तमाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire| dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmurdvijottamāḥ ||

Verse 16

ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्यपूजयन्। राक्षोघ्नांश्च तथा मन्त्राञ्जेपुश्चक्रुश्च ते क्रियाः ।।

te samāśvāsayāmāsurāśīrbhiścāpyapūjayan| rākṣoghnāṃśca tathā mantrāñjepuścakruśca te kriyāḥ ||

Verse 17

पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः। स्पृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश्च मुहुर्मुहुः ।।

paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ| spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiśca muhurmuhuḥ ||

Verse 18

सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना। पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः ।।

sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā| pāñcālī sukhamāsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ ||

Verse 19

परिगृह्यच तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे। पार्था विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनम् ।।

parigṛhyaca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇāmajinasaṃstare| pārthā viśrāmayāmāsurlabdhasaṃjñāṃ tapasvinam ||

Verse 20

तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ। कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः ।।

tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau| karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ ||

Verse 21

पर्याश्वासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः। उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः ।।

paryāśvāsayadapyenāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenamidaṃ vacaḥ ||

Verse 22

बहवः पर्वता मीम विषमा हिमदुर्गमाः। तेषु कृष्णा महाबाहो कथं नु विचरिष्यति ।।

bahavaḥ parvatā mīma viṣamā himadurgamāḥ| teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati ||

Verse 23

भीमसेन उवाच। त्वां राजन्राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभ। स्वयं नेष्यामि राजेनद्र मा विषादे मनुः कृथाः ।।

bhīmasena uvāca| tvāṃ rājanrājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabha| svayaṃ neṣyāmi rājenadra mā viṣāde manuḥ kṛthāḥ ||

Verse 24

अथवा यो मया जातो विहगो मद्बलोपमः। वहेदनघ सर्वान्नो वचनात्ते घटोत्कचः ।। क्रोशमात्रं प्रयातेषु इति झ. पाठः ।। 1 .।

athavā yo mayā jāto vihago madbalopamaḥ| vahedanagha sarvānno vacanātte ghaṭotkacaḥ || krośamātraṃ prayāteṣu iti jha. pāṭhaḥ || 1 .|