Adhyaya 139

Verse 1

द्वाररक्षकशूद्रेण निवेदितपुत्रमरणेन भरद्वाजेन रैभ्यस्यापि ज्येष्ठसुतेन हननरूपशापदानम् ।। 1 ।। पुत्रमरणदुःखितेन भरद्वाजेन तद्देहदहनपूर्वकमग्नौ प्रवेशः ।। 2 ।। लोमश उवाच। भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम्। समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकोनचत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 139 ।।

dvārarakṣakaśūdreṇa niveditaputramaraṇena bharadvājena raibhyasyāpi jyeṣṭhasutena hananarūpaśāpadānam || 1 || putramaraṇaduḥkhitena bharadvājena taddehadahanapūrvakamagnau praveśaḥ || 2 || lomaśa uvāca| bharadvājastu kaunteya kṛtvā svādhyāyamāhnikam| samitkalāpamādāya praviveśa svamāśramam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekonacatvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 139 ||

Verse 2

तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठिन्ति पावकाः। न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाऽग्नयः ।। आह्निकं स्वाध्यायं प्रत्यहं कर्तव्यं ब्रह्मयज्ञम् ।।

taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhinti pāvakāḥ| na tvenamupatiṣṭhanti hataputraṃ tadā'gnayaḥ || āhnikaṃ svādhyāyaṃ pratyahaṃ kartavyaṃ brahmayajñam ||

Verse 3

वैकृतंत्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः। तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत् ।।

vaikṛtaṃtvagnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ| tamandhaṃ śūdramāsīnaṃ gṛhapālamathābravīt ||

Verse 4

किंनु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम्। त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित्क्षेममिहाश्रमे ।।

kiṃnu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam| tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccitkṣemamihāśrame ||

Verse 5

कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः। एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि शुद्ध्यति मे मनः ।। हतपुत्रत्वेन आशौचयुक्तत्वात् ।।

kaccinna raibhyaṃ putro me gatavānalpacetanaḥ| etadācakṣva me śīghraṃ na hi śuddhyati me manaḥ || hataputratvena āśaucayuktatvāt ||

Verse 6

शूद्र उवाच। रैभ्यं यातो नूनमयं पुत्रस्ते मन्दचेतनः। तथाहि निहतः शेते राक्षसेन महात्मना ।।

śūdra uvāca| raibhyaṃ yāto nūnamayaṃ putraste mandacetanaḥ| tathāhi nihataḥ śete rākṣasena mahātmanā ||

Verse 7

प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा। अग्न्यगारं प्रतिद्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः ।। शुद्ध्यति निःसंदेहं भवति ।।

prakālyamānastenāyaṃ śūlahastena rakṣasā| agnyagāraṃ pratidvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ || śuddhyati niḥsaṃdehaṃ bhavati ||

Verse 8

ततः स विहताशोऽत्रजलकामोशुचिर्ध्रुवम्। निहतः सोऽतिवेगेन शूलहस्तेन रक्षसा ।। लोमश उवाच।

tataḥ sa vihatāśo'trajalakāmośucirdhruvam| nihataḥ so'tivegena śūlahastena rakṣasā || lomaśa uvāca|

Verse 9

भरद्वाजस्तु तच्छ्रुत्वा शूद्रस्य विप्रियं महत्। गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखितः ।। अग्न्यगारं प्रविष्टस् रक्षोभयं न भवेदिति ।।

bharadvājastu tacchrutvā śūdrasya vipriyaṃ mahat| gatāsuṃ putramādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ || agnyagāraṃ praviṣṭas rakṣobhayaṃ na bhavediti ||

Verse 10

भरद्वाज उवाच। रब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तपः। द्विजानामनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्विति ।।

bharadvāja uvāca| rabrāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃstapaḥ| dvijānāmanadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntviti ||

Verse 11

तथा कल्याणशीलस्त्वं ब्राह्मणेषुमहात्मसु। अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान् ।।

tathā kalyāṇaśīlastvaṃ brāhmaṇeṣumahātmasu| anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvamupeyivān ||

Verse 12

प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात्। गतवानेव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम् ।।

pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt| gatavāneva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam ||

Verse 13

यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम्। गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः ।।

yaḥ sa jānanmahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam| gatavāneva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ ||

Verse 14

पुत्रशोकमनुप्राप्त एष रैभ्यस्य कर्मणा। त्यक्ष्यामि त्वामृतेपुत्र प्राणानिष्टतमान्भुवि ।।

putraśokamanuprāpta eṣa raibhyasya karmaṇā| tyakṣyāmi tvāmṛteputra prāṇāniṣṭatamānbhuvi ||

Verse 15

यथाऽहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्विषी। तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम् ।। शूद्रस्य शूद्रकृतं विप्रियं पुत्रनिरोधेन कृतम् ।।

yathā'haṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilviṣī| tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyācchīghramanāgasam || śūdrasya śūdrakṛtaṃ vipriyaṃ putranirodhena kṛtam ||

Verse 16

सुखिनो वै नरा येषां जाया पुत्रो न विद्यते। ये पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम् ।।

sukhino vai narā yeṣāṃ jāyā putro na vidyate| ye putraśokamaprāpya vicaranti yathāsukham ||

Verse 17

ये तु पुत्रकृताच्छोकाद्भृशं व्याकुलचेतसः। शपन्तीष्टान्सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः ।।

ye tu putrakṛtācchokādbhṛśaṃ vyākulacetasaḥ| śapantīṣṭānsakhīnārtāstebhyaḥ pāpataro nu kaḥ ||

Verse 18

परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चैष्टः सखा मया। ईदृशीमापदं कोत्र द्वितीयोऽनुविष्यति ।।

parāsuśca suto dṛṣṭaḥ śaptaścaiṣṭaḥ sakhā mayā| īdṛśīmāpadaṃ kotra dvitīyo'nuviṣyati ||

Verse 19

लोमश उवाच। विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत्सुतम्। सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रविवेश हुताशनम् ।।

lomaśa uvāca| vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo'dahatsutam| susamiddhaṃ tataḥ paścātpraviveśa hutāśanam ||