Adhyaya 140

Verse 1

रैभ्ययाज्येन बृहद्द्युम्नेन सत्रे सहायत्वेन वृतयोरर्वावसुपरावस्वोस्तदर्थं गमनम् ।। 1 ।। भार्यादिदृक्षया पुनराश्रमं गतेन परावसुना रात्रौ मृगभ्रमेण कृष्णाजिनसंवीतस्य रैभ्यस्य हननम् ।। 2 ।। परावसुचोदनया बृहद्द्युम्नेन ब्रह्महत्याग्रस्त इति प्रोत्सार्यमाणेनार्वावसुना तपःप्रसादितसूर्यादिदेवेभ्यो रैभ्यभरद्वाजयवक्रीतोत्थानादिवरग्रहणम् ।। 3 ।। देवैर्यवक्रीतदुःखस्य वनोपदेशं वेदाभ्यासफलत्वकथनपूर्वकं रैभ्यादीनामुज्जीवनम् ।। 4 ।। लोमश उवाच। एतस्मिन्नेव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः। सत्रं तेने महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान् ।।

raibhyayājyena bṛhaddyumnena satre sahāyatvena vṛtayorarvāvasuparāvasvostadarthaṃ gamanam || 1 || bhāryādidṛkṣayā punarāśramaṃ gatena parāvasunā rātrau mṛgabhrameṇa kṛṣṇājinasaṃvītasya raibhyasya hananam || 2 || parāvasucodanayā bṛhaddyumnena brahmahatyāgrasta iti protsāryamāṇenārvāvasunā tapaḥprasāditasūryādidevebhyo raibhyabharadvājayavakrītotthānādivaragrahaṇam || 3 || devairyavakrītaduḥkhasya vanopadeśaṃ vedābhyāsaphalatvakathanapūrvakaṃ raibhyādīnāmujjīvanam || 4 || lomaśa uvāca| etasminneva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ| satraṃ tene mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān ||

Verse 2

तेन रैभ्यस्य वै पुत्रावर्वावसुपरासू। वृतौ सहायौ सत्रार्थं बृहद्द्युम्नेन धीमता ।।

tena raibhyasya vai putrāvarvāvasuparāsū| vṛtau sahāyau satrārthaṃ bṛhaddyumnena dhīmatā ||

Verse 3

तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः। आश्रमे त्वभवद्रैभ्यो भार्या चैव परावसोः ।।

tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ| āśrame tvabhavadraibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ ||

Verse 4

अथावलोककोऽगच्छद्गृहानकः परावसुः। कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि चत्वारिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 140 ।।

athāvalokako'gacchadgṛhānakaḥ parāvasuḥ| kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi catvāriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 140 ||

Verse 5

जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्यापि। चरन्तं गहनेऽरण्ये मेने स पितरं मृगम् ।। अवलोककः अवलोकनार्थी। गृहान्भार्याम् ।।

jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasyāpi| carantaṃ gahane'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam || avalokakaḥ avalokanārthī| gṛhānbhāryām ||

Verse 6

मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः। अकामयानेन तदा शरीरत्राणमिच्छता ।।

mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ| akāmayānena tadā śarīratrāṇamicchatā ||

Verse 7

तस्य स प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत। पुनरागम्य तत्सत्रमब्रवीद्धातरं वचः ।।

tasya sa pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata| punarāgamya tatsatramabravīddhātaraṃ vacaḥ ||

Verse 8

इदं कर्म न शक्तस्त्वं वोढुमेकः कथंचन। मया च हिंसितस्तातो मन्यमानेन वै मृगम् ।।

idaṃ karma na śaktastvaṃ voḍhumekaḥ kathaṃcana| mayā ca hiṃsitastāto manyamānena vai mṛgam ||

Verse 9

सोऽस्मदर्थे व्रतं तात चर त्वं ब्रह्मघातिनाम्। समर्थो ह्यहमेकाकी कर्म कर्तुमिदं मुने ।। जघानरात्राविति ध. पाठः ।।

so'smadarthe vrataṃ tāta cara tvaṃ brahmaghātinām| samartho hyahamekākī karma kartumidaṃ mune || jaghānarātrāviti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

अर्वावसुरुवाच। करोतु वै भवान्सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः। ब्रह्महत्यां चरिष्येऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः ।।

arvāvasuruvāca| karotu vai bhavānsatraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ| brahmahatyāṃ cariṣye'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ ||

Verse 11

लोमश उवाच। स तस्यब्रह्महत्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर। अर्वावसुस्तदा सत्रमाजगाम पुनर्मुनिः ।।

lomaśa uvāca| sa tasyabrahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira| arvāvasustadā satramājagāma punarmuniḥ ||

Verse 12

ततः परावसुर्दृष्ट्वा भ्रातरं समुपस्थितम्। बृहद्द्युम्नमुवाचेदं वचनं हर्षगद्गदम् ।।

tataḥ parāvasurdṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam| bṛhaddyumnamuvācedaṃ vacanaṃ harṣagadgadam ||

Verse 13

एष ते ब्रह्महा यज्ञं मा द्रष्टुं प्रविशेदिति। ब्रह्महा प्रेक्षितेनापि पीडयेत्त्वामसंशयम् ।।

eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśediti| brahmahā prekṣitenāpi pīḍayettvāmasaṃśayam ||

Verse 14

लोमश उवाच। तच्छ्रुत्वैव तदा राजा प्रेष्यानाह स विट्‌पते। प्रेष्यैरुत्सार्यमाणस्तु राजन्नर्वावसुस्तदा। न मया ब्रह्महत्येयं कृतेत्याह पुनःपुनः ।। चर त्वं ब्रह्मरक्षणे इति ध. पाठः ।।

lomaśa uvāca| tacchrutvaiva tadā rājā preṣyānāha sa viṭ‌pate| preṣyairutsāryamāṇastu rājannarvāvasustadā| na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtetyāha punaḥpunaḥ || cara tvaṃ brahmarakṣaṇe iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 15

उच्यमानोऽसकृत्प्रेष्यैर्ब्रह्महा इति भारत। नैवस्म प्रतिजानामि ब्र्हमहत्यां स्वयंकृताम्। मम भ्रात्रा कृतमिदं मया स परिमोक्षितः ।।

ucyamāno'sakṛtpreṣyairbrahmahā iti bhārata| naivasma pratijānāmi brhamahatyāṃ svayaṃkṛtām| mama bhrātrā kṛtamidaṃ mayā sa parimokṣitaḥ ||

Verse 16

स तथा प्रवदन्क्रोधात्तैश्च प्रेष्यैः प्रभाषितः। तूष्णीं जगाम ब्रह्मर्षिर्वनमेव महातपाः ।। विट्पते हे प्रजाधीश ।।

sa tathā pravadankrodhāttaiśca preṣyaiḥ prabhāṣitaḥ| tūṣṇīṃ jagāma brahmarṣirvanameva mahātapāḥ || viṭpate he prajādhīśa ||

Verse 17

उग्रं तपः समास्थाय दिवाकरमथाश्रितः। रहस्यवेदं कृतवान्सूर्यस्य द्विजसत्तमः ।। प्रभाषितो मिथ्यावाद्यसीत्यधिक्षिप्तः ।।

ugraṃ tapaḥ samāsthāya divākaramathāśritaḥ| rahasyavedaṃ kṛtavānsūryasya dvijasattamaḥ || prabhāṣito mithyāvādyasītyadhikṣiptaḥ ||

Verse 18

मूर्तिमांस्तं ददर्शाथ स्वयमग्रभुगव्ययः ।। रहस्यवेदं सूर्यमन्त्रप्रकाशकं वेदम् ।।

mūrtimāṃstaṃ dadarśātha svayamagrabhugavyayaḥ || rahasyavedaṃ sūryamantraprakāśakaṃ vedam ||

Verse 19

प्रीतास्तस्याभवन्देवाः कर्मणाऽर्वावसोर्नृप। तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम् ।। मूर्तिमान्सूर्यस्तं द्विजं ददर्शं आत्मानं दर्शयामास ।।

prītāstasyābhavandevāḥ karmaṇā'rvāvasornṛpa| taṃ te pravarayāmāsurnirāsuśca parāvasum || mūrtimānsūryastaṃ dvijaṃ dadarśaṃ ātmānaṃ darśayāmāsa ||

Verse 20

ततो देवा वरं तस्मै ददुरग्निपुरोगमाः ।।

tato devā varaṃ tasmai daduragnipurogamāḥ ||

Verse 21

स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः। अनागस्त्वं ततो भ्रातुः पितुश्चास्मरणं वधे ।।

sa cāpi varayāmāsa piturutthānamātmanaḥ| anāgastvaṃ tato bhrātuḥ pituścāsmaraṇaṃ vadhe ||

Verse 22

भरद्वाजस्य चोत्थानं यवक्रीतस्य चोभयोः। प्रतिष्ठां चापि वेदस्य सौरस्य द्विजसत्तमः ।। तं देवाः प्रकर्षेण वरयामासुः। निरासुर्निराचक्रुर्यज्ञादिति शेषः ।।

bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ| pratiṣṭhāṃ cāpi vedasya saurasya dvijasattamaḥ || taṃ devāḥ prakarṣeṇa varayāmāsuḥ| nirāsurnirācakruryajñāditi śeṣaḥ ||

Verse 23

एवमस्त्विति तं देवाः प्रोचुश्चापि वरान्ददुः। ततः प्रादुर्बभूवुस्ते सर्व एव युधिष्ठिर ।।

evamastviti taṃ devāḥ procuścāpi varāndaduḥ| tataḥ prādurbabhūvuste sarva eva yudhiṣṭhira ||

Verse 24

अथाब्रवीद्यवक्रीतो देवानग्निपुरोगमान्। समधीतं मया ब्रह्म व्रतानि चरितानि च ।। प्रतिष्ठां संप्रदायप्रवृत्तिम्। सौरस्य सूर्यप्रकाशकस्य ।।

athābravīdyavakrīto devānagnipurogamān| samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca || pratiṣṭhāṃ saṃpradāyapravṛttim| saurasya sūryaprakāśakasya ||

Verse 25

कथं च रैभ्यः शक्तो मामदीयानं तपस्विनम्। तथायुक्तेन विधिना निहन्तुममरोत्तमाः ।।

kathaṃ ca raibhyaḥ śakto māmadīyānaṃ tapasvinam| tathāyuktena vidhinā nihantumamarottamāḥ ||

Verse 26

देवा ऊचुः। मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने। ऋते गुरुमधीता हि स्वयं वेदास्त्वया पुरा ।।

devā ūcuḥ| maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune| ṛte gurumadhītā hi svayaṃ vedāstvayā purā ||

Verse 27

अनन तु गुरूनदुःखात्तोषयित्वाऽऽत्मक्रमणा। कालेन महता क्लेशाद्ब्रह्माधिगतमुत्तमम् ।।

anana tu gurūnaduḥkhāttoṣayitvā''tmakramaṇā| kālena mahatā kleśādbrahmādhigatamuttamam ||

Verse 28

लोमश उवाच। यवक्रीतमथोक्त्वैवं देवाः साग्निपुरोगमाः। संजीवयित्वा तान्सर्वान्पुनर्जग्मुस्त्रिविष्टपम् ।।

lomaśa uvāca| yavakrītamathoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ| saṃjīvayitvā tānsarvānpunarjagmustriviṣṭapam ||

Verse 29

ततो वै स यवक्रीतो ब्रह्मचर्यं चचार ह। अष्टादश च वर्षाणि त्रिंशतं च युधिष्ठिर ।।

tato vai sa yavakrīto brahmacaryaṃ cacāra ha| aṣṭādaśa ca varṣāṇi triṃśataṃ ca yudhiṣṭhira ||

Verse 30

आस्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदापुष्पफलद्रुमः। अत्रोष्य राजशार्दूल सर्वपापैः प्रभोक्ष्यसे ।।

āsramastasya puṇyo'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ| atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ prabhokṣyase ||