Adhyaya 136

Verse 1

अष्टावक्रेण वादे पराजितस्य वन्दिनो जनकेन जले विनिमज्जनम् ।। 1 ।। जलमज्जितेषु सर्वविप्रेषु समुत्थितेषु अष्टावक्रेण स्वपित्रा कहोळेन मातुलेन च सह स्वाश्रमगमनम् ।। 2 ।। अष्टावक्रस्य पितृचोदनया समङ्गाप्रवेशाद्देहस्य समीभवनम् ।। 3 ।। अष्टावक्र उवाच।। अत्रोग्रसेनसमितेषु राज न्समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु । न वै विवित्सान्तरमस्ति वादिनां महाजले हंसनिनादिनामिव ।।१।। न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन् ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः । हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य बन्दिन् ।।२।। बन्द्युवाच।। व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोधय आशीविषं सृक्किणी लेलिहानम् । पदाहतस्येव शिरोऽभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध ।।३।। यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति । तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ।।४।। सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः । निकृष्टभूता राजानो वत्सा अनदुहो यथा ।।५।। लोमश उवाच।। अष्टावक्रः समितौ गर्जमानो जातक्रोधो बन्दिनमाह राजन् । उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ।।६।। बन्द्युवाच।। एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं प्रभासते । एको वीरो देवराजो निहन्ता यमः पितॄणामीश्वरश्चैक एव ।।७।। अष्टावक्र उवाच।। द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदः पर्वतश्च । द्वावश्विनौ द्वे च रथस्य चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ।।८।। बन्द्युवाच।। त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति । अध्वर्यवस्त्रिषवणानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ।।९।। अष्टावक्र उवाच।। चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो युक्ता यज्ञमिमं वहन्ति । दिशश्चतस्रश्चतुरश्च वर्णा श्चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता ।।१०।। बन्द्युवाच।। पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेन्द्रियाणि । दृष्टा वेदे पञ्चचूडाश्च पञ्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ।।११।। अष्टावक्र उवाच।। षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षडेवेमे ऋतवः कालचक्रम् । षडिन्द्रियाण्युत षट्कृत्तिकाश्च षट्साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ।।१२।। बन्द्युवाच।। सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्त छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति । सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ।।१३।। अष्टावक्र उवाच।। अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती । अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञः ।।१४।। बन्द्युवाच।। नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां तथा प्राहुर्नवयोगं विषर्गम् । नवाक्षरा बृहती सम्प्रदिष्टा नवयोगो गणनामेति शश्वत् ।।१५।। अष्टावक्र उवाच।। दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दश पूर्णं शतानि । दशैव मासान्बिभ्रति गर्भवत्यो दशेरका दश दाशा दशार्णाः ।।१६।। बन्द्युवाच।। एकादशैकादशिनः पशूना मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः । एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ।।१७।। अष्टावक्र उवाच।। संवत्सरं द्वादश मासमाहु र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि । द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान्कथयन्तीह विप्राः ।।१८।। बन्द्युवाच।। त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा त्रयोदशद्वीपवती मही च । लोमश उवाच।। एतावदुक्त्वा विरराम बन्दी श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः । त्रयोदशाहानि ससार केशी त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ।।२०।। ततो महानुदतिष्ठन्निनाद स्तूष्णीम्भूतं सूतपुत्रं निशम्य । अधोमुखं ध्यानपरं तदानी मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव ।।२१।। तस्मिंस्तथा सङ्कुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्याथ राज्ञः । अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ।।२२।। अष्टावक्र उवाच।। अनेन वै ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिताः किल । तानेव धर्मानयमद्य बन्दी प्राप्नोतु गृह्याप्सु निमज्जयैनम् ।।२३।। बन्द्युवाच।। अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै । सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ।।२४।। एते सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्टुं गता इह आयान्ति भूयः । अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ।।२५।। अष्टावक्र उवाच।। विप्राः समुद्राम्भसि मज्जितास्ते वाचा जिता मेधया आविदानाः । तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ।।२६।। अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां गृहा न्विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत् । बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ।।२७।। श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति । हस्तीव त्वं जनक वितुद्यमानो न मामिकां वाचमिमां शृणोषि ।।२८।। जनक उवाच।। शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात् । अजैषीर्यद्बन्दिनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोऽद्य बन्दी ।।२९।। अष्टावक्र उवाच।। नानेन जीवता कश्चिदर्थो मे बन्दिना नृप । पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ।।३०।। बन्द्युवाच।। अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं सलिले मज्जितस्य । इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोडम् ।।३१।। लोमश उवाच।। ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना । उदतिष्ठन्त ते सर्वे जनकस्य समीपतः ।।३२।। कहोड उवाच।। इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जनक कर्मणा । यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम ।।३३।। उताबलस्य बलवानुत बालस्य पण्डितः । उत वाविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते ।।३४।। बन्द्युवाच।। शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप । शिरांस्यपाहरत्वाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते ।।३५।। महदुक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे । शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः साक्षाद्देवा जनकस्येह यज्ञे ।।३६।। लोमश उवाच।। समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राज न्विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु । अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा विवेश तोयं सागरस्योत बन्दी ।।३७।। अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा सम्पूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् । प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं जित्वा बन्दिं सहितो मातुलेन ।।३८।। अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः । पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ ।।३९।। 3.134.41 अष्टावक्र उवाच। अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन् समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु। न मे विवित्सान्तरमस्ति वादिनां महाजने हंसविवादिनामिव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि षट्‌त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 136 ।।

aṣṭāvakreṇa vāde parājitasya vandino janakena jale vinimajjanam || 1 || jalamajjiteṣu sarvavipreṣu samutthiteṣu aṣṭāvakreṇa svapitrā kahoḻena mātulena ca saha svāśramagamanam || 2 || aṣṭāvakrasya pitṛcodanayā samaṅgāpraveśāddehasya samībhavanam || 3 || aṣṭāvakra uvāca|| atrograsenasamiteṣu rāja nsamāgateṣvapratimeṣu rājasu | na vai vivitsāntaramasti vādināṃ mahājale haṃsaninādināmiva ||1|| na me'dya vakṣyasyativādimānin glahaṃ prapannaḥ saritāmivāgamaḥ | hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ sthiro bhavasveha mamādya bandin ||2|| bandyuvāca|| vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodhaya āśīviṣaṃ sṛkkiṇī lelihānam | padāhatasyeva śiro'bhihatya nādaṣṭo vai mokṣyase tannibodha ||3|| yo vai darpātsaṃhananopapannaḥ sudurbalaḥ parvatamāvihanti | tasyaiva pāṇiḥ sanakho viśīryate na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ ||4|| sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ | nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā anaduho yathā ||5|| lomaśa uvāca|| aṣṭāvakraḥ samitau garjamāno jātakrodho bandinamāha rājan | ukte vākye cottaraṃ me bravīhi vākyasya cāpyuttaraṃ te bravīmi ||6|| bandyuvāca|| eka evāgnirbahudhā samidhyate ekaḥ sūryaḥ sarvamidaṃ prabhāsate | eko vīro devarājo nihantā yamaḥ pitṝṇāmīśvaraścaika eva ||7|| aṣṭāvakra uvāca|| dvāvindrāgnī carato vai sakhāyau dvau devarṣī nāradaḥ parvataśca | dvāvaśvinau dve ca rathasya cakre bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā ||8|| bandyuvāca|| triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti | adhvaryavastriṣavaṇāni tanvate trayo lokāstrīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ ||9|| aṣṭāvakra uvāca|| catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ catvāro yuktā yajñamimaṃ vahanti | diśaścatasraścaturaśca varṇā ścatuṣpadā gaurapi śaśvaduktā ||10|| bandyuvāca|| pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅkti ryajñāḥ pañcaivāpyatha pañcendriyāṇi | dṛṣṭā vede pañcacūḍāśca pañca loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam ||11|| aṣṭāvakra uvāca|| ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke ṣaḍeveme ṛtavaḥ kālacakram | ṣaḍindriyāṇyuta ṣaṭkṛttikāśca ṣaṭsādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ ||12|| bandyuvāca|| sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ sapta chandāṃsi kratumekaṃ vahanti | saptarṣayaḥ sapta cāpyarhaṇāni saptatantrī prathitā caiva vīṇā ||13|| aṣṭāvakra uvāca|| aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī | aṣṭau vasūñśuśruma devatāsu yūpaścāṣṭāsrirvihitaḥ sarvayajñaḥ ||14|| bandyuvāca|| navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ tathā prāhurnavayogaṃ viṣargam | navākṣarā bṛhatī sampradiṣṭā navayogo gaṇanāmeti śaśvat ||15|| aṣṭāvakra uvāca|| diśo daśoktāḥ puruṣasya loke sahasramāhurdaśa pūrṇaṃ śatāni | daśaiva māsānbibhrati garbhavatyo daśerakā daśa dāśā daśārṇāḥ ||16|| bandyuvāca|| ekādaśaikādaśinaḥ paśūnā mekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ | ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ ||17|| aṣṭāvakra uvāca|| saṃvatsaraṃ dvādaśa māsamāhu rjagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi | dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto dvādaśādityānkathayantīha viprāḥ ||18|| bandyuvāca|| trayodaśī tithiruktā mahogrā trayodaśadvīpavatī mahī ca | lomaśa uvāca|| etāvaduktvā virarāma bandī ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ | trayodaśāhāni sasāra keśī trayodaśādīnyaticchandāṃsi cāhuḥ ||20|| tato mahānudatiṣṭhannināda stūṣṇīmbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya | adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānī maṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva ||21|| tasmiṃstathā saṅkule vartamāne sphīte yajñe janakasyātha rājñaḥ | aṣṭāvakraṃ pūjayanto'bhyupeyu rviprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ ||22|| aṣṭāvakra uvāca|| anena vai brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso vāde jitvā salile majjitāḥ kila | tāneva dharmānayamadya bandī prāpnotu gṛhyāpsu nimajjayainam ||23|| bandyuvāca|| ahaṃ putro varuṇasyota rājña statrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai | satreṇa te janaka tulyakālaṃ tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ ||24|| ete sarve varuṇasyota yajñaṃ draṣṭuṃ gatā iha āyānti bhūyaḥ | aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ yasya hetorjanitāraṃ sameṣye ||25|| aṣṭāvakra uvāca|| viprāḥ samudrāmbhasi majjitāste vācā jitā medhayā āvidānāḥ | tāṃ medhayā vācamathojjahāra yathā vācamavacinvanti santaḥ ||26|| agnirdahañjātavedāḥ satāṃ gṛhā nvisarjayaṃstejasā na sma dhākṣīt | bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu tathā vācamavacinvanti santaḥ ||27|| śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi utāho tvāṃ stutayo mādayanti | hastīva tvaṃ janaka vitudyamāno na māmikāṃ vācamimāṃ śṛṇoṣi ||28|| janaka uvāca|| śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpā mamānuṣīṃ divyarūpo'si sākṣāt | ajaiṣīryadbandinaṃ tvaṃ vivāde nisṛṣṭa eṣa tava kāmo'dya bandī ||29|| aṣṭāvakra uvāca|| nānena jīvatā kaścidartho me bandinā nṛpa | pitā yadyasya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye ||30|| bandyuvāca|| ahaṃ putro varuṇasyota rājño na me bhayaṃ salile majjitasya | imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate'ya maṣṭāvakraściranaṣṭaṃ kahoḍam ||31|| lomaśa uvāca|| tataste pūjitā viprā varuṇena mahātmanā | udatiṣṭhanta te sarve janakasya samīpataḥ ||32|| kahoḍa uvāca|| ityarthamicchanti sutāñjanā janaka karmaṇā | yadahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tatputraḥ kṛtavānmama ||33|| utābalasya balavānuta bālasya paṇḍitaḥ | uta vāviduṣo vidvānputro janaka jāyate ||34|| bandyuvāca|| śitena te paraśunā svayamevāntako nṛpa | śirāṃsyapāharatvājau ripūṇāṃ bhadramastu te ||35|| mahadukthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ samyaksomaḥ pīyate cātra satre | śucīnbhāgānpratijagṛhuśca hṛṣṭāḥ sākṣāddevā janakasyeha yajñe ||36|| lomaśa uvāca|| samutthiteṣvatha sarveṣu rāja nvipreṣu teṣvadhikaṃ suprabheṣu | anujñāto janakenātha rājñā viveśa toyaṃ sāgarasyota bandī ||37|| aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā sampūjito brāhmaṇaistairyathāvat | pratyājagāmāśramameva cāgryaṃ jitvā bandiṃ sahito mātulena ||38|| atra kaunteya sahito bhrātṛbhistvaṃ sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ | puṇyānyanyāni śucikarmaikabhakti rmayā sārdhaṃ caritāsyājamīḍha ||39|| 3.134.41 aṣṭāvakra uvāca| atrograsenasamiteṣu rājan samāgateṣvapratimeṣu rājasu| na me vivitsāntaramasti vādināṃ mahājane haṃsavivādināmiva || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ṣaṭ‌triṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 136 ||

Verse 2

न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन् जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः। हुताशनस्येव समिद्धतेजसः स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन् ।। नावैमि वन्दिं वरमत्र वादिनां महाजले हंसमिवाददामि इति झ. पाठः ।।

na mokṣyase vai vadamāno nimajjan jalaṃ prapannaḥ saritāmivādhanaḥ| hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ sthiro bhavasveha mamādya vandin || nāvaimi vandiṃ varamatra vādināṃ mahājale haṃsamivādadāmi iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 3

वन्द्युवाच। व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध आशीविषं सृक्विणी संलिहानम्। पदा हतस्येह शिरोभिहत्य नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध ।। न मेऽद्य वक्ष्यस्यतिवादिमानिन् ग्लहं प्रपन्नः सरितामिवागमः। इति झ. पाठः ।।

vandyuvāca| vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodha āśīviṣaṃ sṛkviṇī saṃlihānam| padā hatasyeha śirobhihatya nādaṣṭo vai mokṣyase tannibodha || na me'dya vakṣyasyativādimānin glahaṃ prapannaḥ saritāmivāgamaḥ| iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 4

यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति। तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः ।। प्रबोध प्रबोधय ।।

yo vai darpātsaṃhananopapannaḥ sudurbalaḥ parvatamāvihanti| tasyaiva pāṇiḥ sanakho vidīryate na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ || prabodha prabodhaya ||

Verse 5

अष्टावक्र उवाच। सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः। निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा ।।

aṣṭāvakra uvāca| sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ| nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā hyanaḍuho yathā ||

Verse 6

यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव। तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम् ।। संहननेन देहेन दृढकायत्वेन उपपन्नः ।।

yathā mahendraḥ pravaraḥ surāṇāṃ nadīṣu gaṅgā pravarā yathaiva| tathā nṛpāṇāṃ pravarastvameko vandiṃ samabhyānaya matsakāśam || saṃhananena dehena dṛḍhakāyatvena upapannaḥ ||

Verse 7

लोमश उवाच। एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज- ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन्। उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि ।।

lomaśa uvāca| evamaṣṭāvakraḥ samitau hi garja- ñjātakrodho vandinamāha rājan| ukte vākye cottaraṃ me bravīhi vākyasya cāpyuttaraṃ te bravīmi ||

Verse 8

वन्द्युवाच। एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति। एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव ।।

vandyuvāca| eka evāgnirbahudhā samidhyate ekaḥ sūryaḥ sarvamidaṃ vibhāti| eko'vīro devarājo'rihantā yamaḥ pitṛṇāmīśvaraścaika eva ||

Verse 9

अष्टावक्र उवाच। द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च। द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा ।।

aṣṭāvakra uvāca| dvāvindrāgnī carato vai sakhāyau dvau devarṣī nāradaparvatau ca| dvāvaśvinau dve rathasyāpi cakre bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā ||

Verse 10

वन्द्युवाच। त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति। अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः ।।

vandyuvāca| triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti| adhvaryavastrisavanāni tanvate trayo lokāstrīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ ||

Verse 11

अष्टावक्र उवाच। चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति। दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता ।।

aṣṭāvakra uvāca| catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ catvāro varṇā yajñamimaṃ vahanti| diśaścatasro varṇacatuṣṭayaṃ ca catuṣpadā gaurapi śaśvaduktā ||

Verse 12

वन्द्युवाच। पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति- र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेनद्रियाणि। दृष्ट्वा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम् ।।

vandyuvāca| pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅkti- ryajñāḥ pañcaivāpyatha pañcenadriyāṇi| dṛṣṭvā vede pañcacūḍāpsarāśca loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam ||

Verse 13

अष्टावक्र उवाच। षडाधाने दक्षिणामाहुरेके षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम्। षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः ।। वन्दिं वन्दिनम्। विभक्त्यलोपे नकारलोप आर्षः ।।

aṣṭāvakra uvāca| ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke ṣaṭ caiveme ṛtavaḥ kālacakram| ṣaḍindriyāṇyuta ṣaṭ kṛttikāśca ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ || vandiṃ vandinam| vibhaktyalope nakāralopa ārṣaḥ ||

Verse 14

वन्द्युवाच। सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः सप्त च्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति। सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्तन्त्री प्रथिता चैव वीणा ।।

vandyuvāca| sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ sapta cchandāṃsi kratumekaṃ vahanti| saptarṣayaḥ sapta cāpyarhaṇāni saptantrī prathitā caiva vīṇā ||

Verse 15

अष्टावक्र उवाच। अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती। अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञे ।। षडेव यज्ञाः सर्ववेदेष्विति ध. पाठः ।।

aṣṭāvakra uvāca| aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī| aṣṭau vasūñśuśruma devatāsu yūpaścāṣṭāsrirvihitaḥ sarvayajñe || ṣaḍeva yajñāḥ sarvavedeṣviti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 16

वन्द्युवाच। नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम्। नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा नवैव योगो गणनामेति शश्वत् ।।

vandyuvāca| navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ tathā prāhurnavayogaṃ visargam| navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā navaiva yogo gaṇanāmeti śaśvat ||

Verse 17

अष्टावक्र उवाच। दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि। दशैव मासान्बिभ्रति भर्गवत्यो दशैरका दशदाशा दशार्हाः ।।

aṣṭāvakra uvāca| diśo daśoktāḥ puruṣasya loke sahasramāhurdaśapūrṇaṃ śatāni| daśaiva māsānbibhrati bhargavatyo daśairakā daśadāśā daśārhāḥ ||

Verse 18

वन्द्युवाच। एकादशैकादशिनः पशूना- मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः। एकादश प्राणभृतां विकारा एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः ।।

vandyuvāca| ekādaśaikādaśinaḥ paśūnā- mekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ| ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ ||

Verse 19

अष्टावक्र उवाच। संवत्सरं द्वादशमासमाहु- र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि। द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो द्वादशादित्यान्कथयन्तीह घीराः ।।

aṣṭāvakra uvāca| saṃvatsaraṃ dvādaśamāsamāhu- rjagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi| dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto dvādaśādityānkathayantīha ghīrāḥ ||

Verse 20

वन्द्युवाच। त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा त्रयोदशद्वीपवती मही च। लोमश उवाच। एतावदुक्त्वा विरराम वन्दी श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः। अष्टावक्र उवाच। त्रयोदशाहानि ससार केशी त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः ।।

vandyuvāca| trayodaśī tithiruktā mahogrā trayodaśadvīpavatī mahī ca| lomaśa uvāca| etāvaduktvā virarāma vandī ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ| aṣṭāvakra uvāca| trayodaśāhāni sasāra keśī trayodaśādīnyaticchandāṃsi cāhuḥ ||

Verse 21

लोमश उवाच। ततो महानुदतिष्ठन्निनाद- स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य। अधोमुखं ध्यानपरं तदानी- मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव ।। अष्टौ दिगीशान्यतमानान्वदन्ति इति ख. पाठः। अष्टौ योगाः प्रथिमानं वहन्ति इति ध. पाठः ।।

lomaśa uvāca| tato mahānudatiṣṭhannināda- stūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya| adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānī- maṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva || aṣṭau digīśānyatamānānvadanti iti kha. pāṭhaḥ| aṣṭau yogāḥ prathimānaṃ vahanti iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 22

तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञः। अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु- र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः ।।

tasmiṃstathā saṃkule vartamāne sphīte yajñe janakasyota rājñaḥ| aṣṭāvakraṃ pūjayanto'bhyupeyu- rviprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ ||

Verse 23

अष्टावक्र उवाच। अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो वादे जित्वा सलिले मज्जिताः प्राक्। तानेव धर्मानयमद्य वन्दी प्राप्नोतु गृह्याशु निमज्जयैनम् ।। सूतपुत्रं वरुणपुत्रम्. उदीर्यन्तमुदीर्यमाणम्। स्तूयमानमित्यर्थः ।।

aṣṭāvakra uvāca| anenaiva brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso vāde jitvā salile majjitāḥ prāk| tāneva dharmānayamadya vandī prāpnotu gṛhyāśu nimajjayainam || sūtaputraṃ varuṇaputram. udīryantamudīryamāṇam| stūyamānamityarthaḥ ||

Verse 24

वन्द्युवाच। अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ- स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै। सत्रेण ते जनक तुल्यकालं तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः ।।

vandyuvāca| ahaṃ putro varuṇasyota rājña- statrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai| satreṇa te janaka tulyakālaṃ tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ ||

Verse 25

ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं द्रष्टुं गता इम आयान्ति भूयः। अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये ।। शुश्रुवांसः पण्डिताः ।।

te tu sarve varuṇasyota yajñaṃ draṣṭuṃ gatā ima āyānti bhūyaḥ| aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ yasya hetorjanitāraṃ sameṣye || śuśruvāṃsaḥ paṇḍitāḥ ||

Verse 26

अष्टावक्र उवाच। विप्राः समुद्राम्भसि मज्जिता ये वाचा जिता मेधया वा विदानाः। तां मेधया वाचमथोज्जहार यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ।। जनितारं वरुणम् ।।

aṣṭāvakra uvāca| viprāḥ samudrāmbhasi majjitā ye vācā jitā medhayā vā vidānāḥ| tāṃ medhayā vācamathojjahāra yathā vācamavacinvanti santaḥ || janitāraṃ varuṇam ||

Verse 27

अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां, गृहान् विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत्। बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः ।। वाचा उच्चैः पाठेनैव। उत मेधया ऊहापोहकौशलेन। विप्राः विदानाः पण्डिता अपि जिताः मज्जिताश्च तां प्रसिद्धां वाचं वेदमयीं मेधया सहितां वन्दिना कुतर्कार्णवे मज्जितां अहं यथा उज्जहार उद्धृतवानस्मि तथा सन्तः सदसद्वचनविवेककुशलाः अवचिन्वन्ति परीक्षयन्ति। लोडर्थे लट्। परीक्षयन्त्वित्यर्थः ।।

agnirdahañjātavedāḥ satāṃ, gṛhān visarjayaṃstejasā na sma dhākṣīt| bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu tathā vācamavacinvanti santaḥ || vācā uccaiḥ pāṭhenaiva| uta medhayā ūhāpohakauśalena| viprāḥ vidānāḥ paṇḍitā api jitāḥ majjitāśca tāṃ prasiddhāṃ vācaṃ vedamayīṃ medhayā sahitāṃ vandinā kutarkārṇave majjitāṃ ahaṃ yathā ujjahāra uddhṛtavānasmi tathā santaḥ sadasadvacanavivekakuśalāḥ avacinvanti parīkṣayanti| loḍarthe laṭ| parīkṣayantvityarthaḥ ||

Verse 28

श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति। हस्तीव त्वं स्तुतयो मादयन्ति। न मामिकां वाचमिमां शृणोषि ।। अग्निः दहन् स्वभावेन दाहकोऽपि जातवेदाः जातानि सतामसतां च वृत्तानि वेद जानातीति जातवेदाः। सतां सत्याभिसंधीनां गृहान् शरीराणि विसर्जयन् वर्जयन् तेजसा यथा अधाक्षीत्स्म अर्थादनृताभिसंधिगृहान्। नशब्द उपमार्थे। यथा तप्तपरशुग्रहणे वह्निः सत्याभिसंधि न दहति सत्यपक्षपाती नतु जातिवयोविद्यादिपक्षपाती। एवं सन्तोपि बालादिषु। अतो बालवचनमिति मद्वाक्यं नावमन्तव्यमिति भावः ।।

śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi utāho tvāṃ stutayo mādayanti| hastīva tvaṃ stutayo mādayanti| na māmikāṃ vācamimāṃ śṛṇoṣi || agniḥ dahan svabhāvena dāhako'pi jātavedāḥ jātāni satāmasatāṃ ca vṛttāni veda jānātīti jātavedāḥ| satāṃ satyābhisaṃdhīnāṃ gṛhān śarīrāṇi visarjayan varjayan tejasā yathā adhākṣītsma arthādanṛtābhisaṃdhigṛhān| naśabda upamārthe| yathā taptaparaśugrahaṇe vahniḥ satyābhisaṃdhi na dahati satyapakṣapātī natu jātivayovidyādipakṣapātī| evaṃ santopi bālādiṣu| ato bālavacanamiti madvākyaṃ nāvamantavyamiti bhāvaḥ ||

Verse 29

जनक उवाच। शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा- ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात्। अजैषीर्यद्वन्द्विनं त्वं विवादे निसृष्ट एष तव कामोऽद्य वन्दी ।। श्लोष्मातकीशब्दिततस्तरुविशेषस्तस्य पत्रेषु भोजनं तत्फलभक्षणं च बुद्धिघ्रं दोषकरं चेति प्रसिद्धम् ।।

janaka uvāca| śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpā- mamānuṣīṃ divyarūpo'si sākṣāt| ajaiṣīryadvandvinaṃ tvaṃ vivāde nisṛṣṭa eṣa tava kāmo'dya vandī || śloṣmātakīśabditatastaruviśeṣastasya patreṣu bhojanaṃ tatphalabhakṣaṇaṃ ca buddhighraṃ doṣakaraṃ ceti prasiddham ||

Verse 30

अष्टावक्र उवाच। नानन जीवता कश्चिदर्थो मे वन्दिना नृप। पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये ।।

aṣṭāvakra uvāca| nānana jīvatā kaścidartho me vandinā nṛpa| pitā yadyasya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye ||

Verse 31

वन्द्युवाच। अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो न मे भयं विद्यते मज्जितस्य। इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय- मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोळम् ।।

vandyuvāca| ahaṃ putro varuṇasyota rājño na me bhayaṃ vidyate majjitasya| imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate'ya- maṣṭāvakraściranaṣṭaṃ kahoḻam ||

Verse 32

लोमश उवाच। ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना। उदतिष्ठंस्ततः सर्वे जनकस्य समीपतः ।।

lomaśa uvāca| tataste pūjitā viprā varuṇena mahātmanā| udatiṣṭhaṃstataḥ sarve janakasya samīpataḥ ||

Verse 33

कहोळ उवाच। इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जननकर्मणा। यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम ।। अद्य तव कामो निसृष्टः एष वन्दी दृश्यतामिति शेषः ।।

kahoḻa uvāca| ityarthamicchanti sutāñjanā jananakarmaṇā| yadahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tatputraḥ kṛtavānmama || adya tava kāmo nisṛṣṭaḥ eṣa vandī dṛśyatāmiti śeṣaḥ ||

Verse 34

उताबलस्य क्लवानुत बालस्य पण्डितः। उत वाऽविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते ।।

utābalasya klavānuta bālasya paṇḍitaḥ| uta vā'viduṣo vidvānputro janaka jāyate ||

Verse 35

वन्द्युवाच। शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप। शिरांस्यपाहरन्नाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते ।। इत्यर्थं एतदर्थम् ।।

vandyuvāca| śitena te paraśunā svayamevāntako nṛpa| śirāṃsyapāharannājau ripūṇāṃ bhadramastu te || ityarthaṃ etadartham ||

Verse 36

महदैक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे। शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः साक्षाद्देवा जनकस्येह राज्ञः ।। शितेन तीक्ष्णेन ते तव रिपूणामित्यन्वयः। यमादपि तव शथ्रुसंहरणशक्तिरधिकेति भावः ।।

mahadaikthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ samyaksomaḥ pīyate cātra satre| śucīnbhāgānpratijagṛhuśca hṛṣṭāḥ sākṣāddevā janakasyeha rājñaḥ || śitena tīkṣṇena te tava ripūṇāmityanvayaḥ| yamādapi tava śathrusaṃharaṇaśaktiradhiketi bhāvaḥ ||

Verse 37

लोमश उवाच। समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन् विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु। अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा विवेश तोयं सागरस्योत वन्दी ।।

lomaśa uvāca| samutthiteṣvatha sarveṣu rājan vipreṣu teṣvadhikaṃ suprabheṣu| anujñāto janakenātha rājñā viveśa toyaṃ sāgarasyota vandī ||

Verse 38

अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत्। प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं जित्वा वन्दिं सहितो मातुलेन ।। औक्थ्यं उक्थ्याख्यक्रतुविशेषे गेयम् ।।

aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā saṃpūjito brāhmaṇaistairyathāvat| pratyājagāmāśramameva cāgryaṃ jitvā vandiṃ sahito mātulena || aukthyaṃ ukthyākhyakratuviśeṣe geyam ||

Verse 39

ततोऽष्टावक्रं मातुरथान्तिके पिता नदीं समङ्गां शीघ्रमिमां विशस्व। प्रोवाच चैनं स तथा विवेश समैरङ्गैश्चापि बभूव पुण्या सौतिं सूतस्य वरुणस्य पुत्रम् ।।

tato'ṣṭāvakraṃ māturathāntike pitā nadīṃ samaṅgāṃ śīghramimāṃ viśasva| provāca cainaṃ sa tathā viveśa samairaṅgaiścāpi babhūva puṇyā sautiṃ sūtasya varuṇasya putram ||

Verse 40

नदी समङ्गा च बभूव पुण्या यस्यां स्नातो मुच्यते किल्बिषाद्धि। त्वमप्येनां स्नानपानावगाहैः सभ्रातृकः सहभार्यो विशश्व ।।

nadī samaṅgā ca babhūva puṇyā yasyāṃ snāto mucyate kilbiṣāddhi| tvamapyenāṃ snānapānāvagāhaiḥ sabhrātṛkaḥ sahabhāryo viśaśva ||

Verse 41

अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः। पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति- र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ ।। समानि अङ्गानि करोतीति समगेति योगो दर्शितः। शकन्ध्वादित्वात् पररूपम् ।।

atra kaunteya sahito bhrātṛbhistvaṃ sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ| puṇyānyanyāni śucikarmaikabhakti- rmayā sārdhaṃ caritāsyājamīḍha || samāni aṅgāni karotīti samageti yogo darśitaḥ| śakandhvāditvāt pararūpam ||