Adhyaya 135

Verse 1

श्वेतकेतुना सह जनकयज्ञशालां विविक्षोरष्टावक्रस्य द्वारपालेन निरोधनम् ।। 1 ।। अष्ठावक्रद्वारपालयोः संवादः ।। 2 ।। स्वप्रश्नस्योत्तरदानतुष्टेन राज्ञा सभाप्रवेशाभुमतिः ।। 3 ।। अष्टावक्र उवाच।। अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः; स्त्रियः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः । राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य; समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ।।१।। राजोवाच।। पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो; येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व । न पावको विद्यते वै लघीया; निन्द्रोऽपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम् ।।२।। अष्टावक्र उवाच।। यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्व तात; कौतूहलं नौ बलवद्वै विवृद्धम् । आवां प्राप्तावतिथी सम्प्रवेशं; काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ।।३।। ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां; विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू । न वै क्रोधाद्व्याधिनैवोत्तमेन; संयोजय द्वारपाल क्षणेन ।।४।। द्वारपाल उवाच।। बन्देः समादेशकरा वयं स्म; निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् । न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा; वृद्धा विद्वांसः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ।।५।। अष्टावक्र उवाच।। यद्यत्र वृद्धेषु कृतः प्रवेशो; युक्तं मम द्वारपाल प्रवेष्टुम् । वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च; वेदप्रभावेन प्रवेशनार्हाः ।।६।। शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च; ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् । न बाल इत्यवमन्तव्यमाहु; र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः ।।७।। द्वारपाल उवाच।। सरस्वतीमीरय वेदजुष्टा; मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम् । अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं; किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ।।८।। अष्टावक्र उवाच।। न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि; र्यथाष्ठीला शाल्मलेः सम्प्रवृद्धा । ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो; यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः ।।९।। द्वारपाल उवाच।। वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला; गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः । न हि ज्ञानमल्पकालेन शक्यं; कस्माद्बालो वृद्ध इवावभाषसे ।।१०।। अष्टावक्र उवाच।। न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः । बालोऽपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ।।११।। न हायनैर्न पलितैर्न वित्तेन न बन्धुभिः । ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ।।१२।। दिदृक्षुरस्मि सम्प्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि । निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ।।१३।। द्रष्टास्यद्य वदतो द्वारपाल; मनीषिभिः सह वादे विवृद्धे । उताहो वाप्युच्चतां नीचतां वा; तूष्णीं भूतेष्वथ सर्वेषु चाद्य ।।१४।। द्वारपाल उवाच।। कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं; विनीतानां विदुषां सम्प्रवेश्यम् । उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं; प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ।।१५।। अष्टावक्र उवाच।। भो भो राजञ्जनकानां वरिष्ठ; सभाज्यस्त्वं त्वयि सर्वं समृद्धम् । त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां; ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ।।१६।। विद्वान्बन्दी वेदविदो निगृह्य; वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः । त्वया निसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि; र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम् ।।१७।। स तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशा; द्ब्रह्मोद्यं वै कथयितुमागतोऽस्मि । क्वासौ बन्दी यावदेनं समेत्य; नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ।।१८।। राजोवाच।। आशंससे बन्दिनं त्वं विजेतु; मविज्ञात्वा वाक्यबलं परस्य । विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं; दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः ।।१९।। अष्टावक्र उवाच।। विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि; सिंहीकृतस्तेन वदत्यभीतः । समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य; मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम् ।।२०।। राजोवाच।। षण्णाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः । यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ।।२१।। अष्टावक्र उवाच।। चतुर्विंशतिपर्व त्वां षण्णाभि द्वादशप्रधि । तत्त्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ।।२२।। राजोवाच।। वडवे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् । कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ।।२३।। अष्टावक्र उवाच।। मा स्म ते ते गृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम् । वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम् ।।२४।। राजोवाच।। किं स्वित्सुप्तं न निमिषति किं स्विज्जातं न चोपति । कस्य स्विद्धृदयं नास्ति किं स्विद्वेगेन वर्धते ।।२५।। अष्टावक्र उवाच।। मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ।।२६।। राजोवाच।। न त्वा मन्ये मानुषं देवसत्त्वं; न त्वं बालः स्थविरस्त्वं मतो मे । न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे; तस्माद्द्वारं वितराम्येष बन्दी ।।२७।। 3.133.30 अष्टावक्र उवाच। अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः। राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि पञ्चत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 135 ।।

śvetaketunā saha janakayajñaśālāṃ vivikṣoraṣṭāvakrasya dvārapālena nirodhanam || 1 || aṣṭhāvakradvārapālayoḥ saṃvādaḥ || 2 || svapraśnasyottaradānatuṣṭena rājñā sabhāpraveśābhumatiḥ || 3 || aṣṭāvakra uvāca|| andhasya panthā badhirasya panthāḥ; striyaḥ panthā vaivadhikasya panthāḥ | rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya; sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ ||1|| rājovāca|| panthā ayaṃ te'dya mayā nisṛṣṭo; yenecchase tena kāmaṃ vrajasva | na pāvako vidyate vai laghīyā; nindro'pi nityaṃ namate brāhmaṇānām ||2|| aṣṭāvakra uvāca|| yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sva tāta; kautūhalaṃ nau balavadvai vivṛddham | āvāṃ prāptāvatithī sampraveśaṃ; kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām ||3|| aindradyumneryajñadṛśāvihāvāṃ; vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū | na vai krodhādvyādhinaivottamena; saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena ||4|| dvārapāla uvāca|| bandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma; nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam | na vai bālāḥ praviśantyatra viprā; vṛddhā vidvāṃsaḥ praviśanti dvijāgryāḥ ||5|| aṣṭāvakra uvāca|| yadyatra vṛddheṣu kṛtaḥ praveśo; yuktaṃ mama dvārapāla praveṣṭum | vayaṃ hi vṛddhāścaritavratāśca; vedaprabhāvena praveśanārhāḥ ||6|| śuśrūṣavaścāpi jitendriyāśca; jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām | na bāla ityavamantavyamāhu; rbālo'pyagnirdahati spṛśyamānaḥ ||7|| dvārapāla uvāca|| sarasvatīmīraya vedajuṣṭā; mekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam | aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ; kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ ||8|| aṣṭāvakra uvāca|| na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhi; ryathāṣṭhīlā śālmaleḥ sampravṛddhā | hrasvo'lpakāyaḥ phalito vivṛddho; yaścāphalastasya na vṛddhabhāvaḥ ||9|| dvārapāla uvāca|| vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā; gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ | na hi jñānamalpakālena śakyaṃ; kasmādbālo vṛddha ivāvabhāṣase ||10|| aṣṭāvakra uvāca|| na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ | bālo'pi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ ||11|| na hāyanairna palitairna vittena na bandhubhiḥ | ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān ||12|| didṛkṣurasmi samprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi | nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline ||13|| draṣṭāsyadya vadato dvārapāla; manīṣibhiḥ saha vāde vivṛddhe | utāho vāpyuccatāṃ nīcatāṃ vā; tūṣṇīṃ bhūteṣvatha sarveṣu cādya ||14|| dvārapāla uvāca|| kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśestvaṃ; vinītānāṃ viduṣāṃ sampraveśyam | upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ; praveśane kuru yatnaṃ yathāvat ||15|| aṣṭāvakra uvāca|| bho bho rājañjanakānāṃ variṣṭha; sabhājyastvaṃ tvayi sarvaṃ samṛddham | tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ; yayātireko nṛpatirvā purastāt ||16|| vidvānbandī vedavido nigṛhya; vāde bhagnānapratiśaṅkamānaḥ | tvayā nisṛṣṭaiḥ puruṣairāptakṛdbhi; rjale sarvānmajjayatīti naḥ śrutam ||17|| sa tacchrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśā; dbrahmodyaṃ vai kathayitumāgato'smi | kvāsau bandī yāvadenaṃ sametya; nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi ||18|| rājovāca|| āśaṃsase bandinaṃ tvaṃ vijetu; mavijñātvā vākyabalaṃ parasya | vijñātavīryaiḥ śakyamevaṃ pravaktuṃ; dṛṣṭaścāsau brāhmaṇairvādaśīlaiḥ ||19|| aṣṭāvakra uvāca|| vivādito'sau na hi mādṛśairhi; siṃhīkṛtastena vadatyabhītaḥ | sametya māṃ nihataḥ śeṣyate'dya; mārge bhagnaṃ śakaṭamivābalākṣam ||20|| rājovāca|| ṣaṇṇābherdvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ | yastriṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ ||21|| aṣṭāvakra uvāca|| caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇṇābhi dvādaśapradhi | tattriṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati ||22|| rājovāca|| vaḍave iva saṃyukte śyenapāte divaukasām | kastayorgarbhamādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca kam ||23|| aṣṭāvakra uvāca|| mā sma te te gṛhe rājañśātravāṇāmapi dhruvam | vātasārathirādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca tam ||24|| rājovāca|| kiṃ svitsuptaṃ na nimiṣati kiṃ svijjātaṃ na copati | kasya sviddhṛdayaṃ nāsti kiṃ svidvegena vardhate ||25|| aṣṭāvakra uvāca|| matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na copati | aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||26|| rājovāca|| na tvā manye mānuṣaṃ devasattvaṃ; na tvaṃ bālaḥ sthavirastvaṃ mato me | na te tulyo vidyate vākpralāpe; tasmāddvāraṃ vitarāmyeṣa bandī ||27|| 3.133.30 aṣṭāvakra uvāca| andhasya panthā badhirasya panthāḥ striyaḥ panthā bhāravāhasya panthāḥ| rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi pañcatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 135 ||

Verse 2

राजोवाच। पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व। न पावको विद्यते वै लघीया- निन्द्रोपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम् ।।

rājovāca| panthā ayaṃ te'dya mayā nisṛṣṭo yenecchase tena kāmaṃ vrajasva| na pāvako vidyate vai laghīyā- nindropi nityaṃ namate brāhmaṇānām ||

Verse 3

लोमश उवाच। स एवमुक्तो मातुलेनैव सार्धं यथेष्टमार्गो यज्ञनिवेशनं तत्। संप्राप्य धर्मेण निवारितः सन् द्वारि द्वाःस्थं वाक्यमिदं बभाषे ।।

lomaśa uvāca| sa evamukto mātulenaiva sārdhaṃ yatheṣṭamārgo yajñaniveśanaṃ tat| saṃprāpya dharmeṇa nivāritaḥ san dvāri dvāḥsthaṃ vākyamidaṃ babhāṣe ||

Verse 4

यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्म तात कौतूहलं बलवद्वै विवृद्धम्। आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम् ।।

yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sma tāta kautūhalaṃ balavadvai vivṛddham| āvāṃ prāptāvatithī saṃpraveśaṃ kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām ||

Verse 5

ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू। न वै क्रुध्यो वन्दिना चोत्तमेन संयोजय द्वारपाल क्षणेन ।। द्वारपाल उवाच। स्त्रियः पन्था वै पथिकस्य पन्था इति क. पाठः. अन्धादीनामक्षमत्वान्मार्गो देय इत्यर्थः। असमेत्य समीपं अप्राप्य ।।

aindradyumneryajñadṛśāvihāvāṃ vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū| na vai krudhyo vandinā cottamena saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena || dvārapāla uvāca| striyaḥ panthā vai pathikasya panthā iti ka. pāṭhaḥ. andhādīnāmakṣamatvānmārgo deya ityarthaḥ| asametya samīpaṃ aprāpya ||

Verse 6

वन्देः समादेशकरा वयं स्म निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम्। न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः ।।

vandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam| na vai bālāḥ praviśantyatra viprā vṛddhā vidagdhāḥ praviśanti dvijāgryāḥ ||

Verse 7

अष्टावक्र उवाच। यद्यत्रवृद्धेषु कृतः प्रवेशो युक्तं मया द्वारपाल प्रवेष्टुम्। वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च वेदप्रभावेन समन्विताश्च ।। ऐन्द्रद्युम्नेर्जनकस्य ।।

aṣṭāvakra uvāca| yadyatravṛddheṣu kṛtaḥ praveśo yuktaṃ mayā dvārapāla praveṣṭum| vayaṃ hi vṛddhāścaritavratāśca vedaprabhāvena samanvitāśca || aindradyumnerjanakasya ||

Verse 8

शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम्। न बाल इत्येव मन्तव्यमाहु- र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः ।। चरितव्रताश्च तपःप्रभावेन निवेशनार्हाः इति क. ध. पाठः ।।

śuśrūṣavaścāpi jitendriyāśca jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām| na bāla ityeva mantavyamāhu- rbālo'pyagnirdahati spṛśyamānaḥ || caritavratāśca tapaḥprabhāvena niveśanārhāḥ iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 9

द्वारपाल उवाच। सरस्वतीमीरय वेद जुष्टा- मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम्। अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः ।। ज्ञानागमे ज्ञानशास्त्रे वेदान्तेष्वित्यर्थः। निष्ठां निश्चयम् ।।

dvārapāla uvāca| sarasvatīmīraya veda juṣṭā- mekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam| aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ || jñānāgame jñānaśāstre vedānteṣvityarthaḥ| niṣṭhāṃ niścayam ||

Verse 10

अष्टावक्र उवाच। न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि- र्यथाऽष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धाः। ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः ।। वेद जानीते यदि तर्हि ईरय। जुष्टां मुनिसेविताम्। एकमेव अक्षरं ब्रह्म प्रतिपाद्यं यस्यां तां एकाक्षराम्। बहुरूपां मन्त्रार्थवादादिरूपाम्। विराजं विशेषेण कर्मकाण्डादाधिवयेन राजमानाम्। अङ्गेति संबोधने ।।

aṣṭāvakra uvāca| na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhi- ryathā'ṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhāḥ| hrasvo'lpakāyaḥ phalito vivṛddho yaścāphalastasya na vṛddhabhāvaḥ || veda jānīte yadi tarhi īraya| juṣṭāṃ munisevitām| ekameva akṣaraṃ brahma pratipādyaṃ yasyāṃ tāṃ ekākṣarām| bahurūpāṃ mantrārthavādādirūpām| virājaṃ viśeṣeṇa karmakāṇḍādādhivayena rājamānām| aṅgeti saṃbodhane ||

Verse 11

द्वारपाल उवाच। वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः। न हि ज्ञातुमल्पकालेन शक्यं कस्माद्बालः स्थविर इव प्रभाषसे ।।

dvārapāla uvāca| vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ| na hi jñātumalpakālena śakyaṃ kasmādbālaḥ sthavira iva prabhāṣase ||

Verse 12

अष्टावक्र उवाच। न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः। बालोपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः ।।

aṣṭāvakra uvāca| na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ| bālopi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ ||

Verse 13

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः। ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान् ।। शाल्मलेरष्ठीला शाल्मलिफलान्तर्गतग्रन्थिः। सहि केवलतूलमयत्वान्निःसारः। अतो देहवृद्धिर्व्यर्था। अल्पकायः कृशः ।।

na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ| ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān || śālmaleraṣṭhīlā śālmaliphalāntargatagranthiḥ| sahi kevalatūlamayatvānniḥsāraḥ| ato dehavṛddhirvyarthā| alpakāyaḥ kṛśaḥ ||

Verse 14

दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि। निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने ।। अनूचानः साङ्गवेदाध्यायी ।।

didṛkṣurasmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi| nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline || anūcānaḥ sāṅgavedādhyāyī ||

Verse 15

द्रष्टास्यद्य वदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः। सह वादे विवृद्धे तु वन्दिनं चापि निर्जितम् ।।

draṣṭāsyadya vadato'smāndvārapāla manīṣibhiḥ| saha vāde vivṛddhe tu vandinaṃ cāpi nirjitam ||

Verse 16

पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णविद्याः सहैव राज्ञा सपुरोधमुख्याः। उताहो वाऽप्युच्चतां नीचतां वा तूष्णींभूतेष्वेव सर्वेष्वथाद्य ।।

paśyantu viprāḥ paripūrṇavidyāḥ sahaiva rājñā sapurodhamukhyāḥ| utāho vā'pyuccatāṃ nīcatāṃ vā tūṣṇīṃbhūteṣveva sarveṣvathādya ||

Verse 17

द्वारपाल उवाच। कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं विनीतानां विदुषां संप्रवेशम्। उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत् ।।

dvārapāla uvāca| kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśestvaṃ vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśam| upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ praveśane kuru yatnaṃ yathāvat ||

Verse 18

एष राजा संश्रवणे स्थितस्ते स्तुह्येनं त्वं वचसा संस्कृतेन। स चानुज्ञां दास्यति प्रीतियुक्तः प्रवेशने यच्च किंचित्तवेष्टम्।।

eṣa rājā saṃśravaṇe sthitaste stuhyenaṃ tvaṃ vacasā saṃskṛtena| sa cānujñāṃ dāsyati prītiyuktaḥ praveśane yacca kiṃcittaveṣṭam||

Verse 19

अष्टावक्र उवाच। भोभो राजञ्जनकानां वरिष्ठ त्वं वै सम्राट् त्वयि सर्वं समृद्धम्। त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात् ।। पुष्करमालिने स्वर्णमालाधारिणे ।।

aṣṭāvakra uvāca| bhobho rājañjanakānāṃ variṣṭha tvaṃ vai samrāṭ tvayi sarvaṃ samṛddham| tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ yayātireko nṛpatirvā purastāt || puṣkaramāline svarṇamālādhāriṇe ||

Verse 20

विद्वान्वन्दी वादविदो निगृह्य वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः। त्वयाऽभिसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि- र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम् ।।

vidvānvandī vādavido nigṛhya vāde bhagnānapratiśaṅkamānaḥ| tvayā'bhisṛṣṭaiḥ puruṣairāptakṛdbhi- rjale sarvānmajjayatīti naḥ śrutam ||

Verse 21

सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे ब्रह्माद्य वै कथयितुमागतोस्मि। क्वासौ वनदी यावदेनं समेत्य नक्षत्राणीव सविता नाशयामि ।। सम्राट् सार्वभौमः ।।

so'haṃ śrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśe brahmādya vai kathayitumāgatosmi| kvāsau vanadī yāvadenaṃ sametya nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi || samrāṭ sārvabhaumaḥ ||

Verse 22

राजोवाच। आशंससे वन्दिनं वै विजेतु- मविज्ञाय त्वं वाक्यबलं परस्य। विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः ।।

rājovāca| āśaṃsase vandinaṃ vai vijetu- mavijñāya tvaṃ vākyabalaṃ parasya| vijñātavīryaiḥ śakyamevaṃ pravaktuṃ dṛṣṭaścāsau brāhmaṇairvādaśīlaiḥ ||

Verse 23

आशंसमाना वन्दिनं वै बिजेतु- मविज्ञात्वा तु बलं वन्दिनोऽस्य। समागता ब्राह्मणास्तेन पूर्वं न शोभन्ते भास्करेणेव ताराः ।।

āśaṃsamānā vandinaṃ vai bijetu- mavijñātvā tu balaṃ vandino'sya| samāgatā brāhmaṇāstena pūrvaṃ na śobhante bhāskareṇeva tārāḥ ||

Verse 24

आशानुबन्धो हि तवात्र यत्नः स वन्दिमासाद्यतथा विनश्यति। विज्ञानवन्तो निकृतास्तु तात कथं सदस्तर्तुमिदं समर्थः ।।

āśānubandho hi tavātra yatnaḥ sa vandimāsādyatathā vinaśyati| vijñānavanto nikṛtāstu tāta kathaṃ sadastartumidaṃ samarthaḥ ||

Verse 25

अष्टावक्र उवाच। विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि सिंहीकृतस्तेन वदन्यभीतः। समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम् ।।

aṣṭāvakra uvāca| vivādito'sau na hi mādṛśairhi siṃhīkṛtastena vadanyabhītaḥ| sametya māṃ nihataḥ śeṣyate'dya mārge bhagnaṃ śakaṭamivābalākṣam ||

Verse 26

राजोवाच। षण्नाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः। यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः ।।

rājovāca| ṣaṇnābherdvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ| yastriṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ ||

Verse 27

अष्टावक्र उवाच। चतुर्विंशतिपर्व त्वां षणअनाभि द्वादशप्रधि। तत्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति ।। ब्रह्माद्वैत इति झ. पाठः। ब्रह्माद्यं वै इति ध. पाठः ।।

aṣṭāvakra uvāca| caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇaanābhi dvādaśapradhi| tatriṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati || brahmādvaita iti jha. pāṭhaḥ| brahmādyaṃ vai iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 28

राजोवाच। बडबे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम्। कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम् ।। प्रधयो मासा राशयो वा। तेषु हि त्रिंशदहोरात्रा अंशा वा प्रत्येकं प्रत्येकं प्रधीयन्ते। चक्रं पात्वस्मिन् काले यथाकालं विहितो धर्मस्त्वां पात्वित्यर्थः। केवलकालज्ञानस्यापुरुषार्थत्वात्। एवमन्यत्रापि विंधानं द्रष्टव्यम् ।।

rājovāca| baḍabe iva saṃyukte śyenapāte divaukasām| kastayorgarbhamādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca kam || pradhayo māsā rāśayo vā| teṣu hi triṃśadahorātrā aṃśā vā pratyekaṃ pratyekaṃ pradhīyante| cakraṃ pātvasmin kāle yathākālaṃ vihito dharmastvāṃ pātvityarthaḥ| kevalakālajñānasyāpuruṣārthatvāt| evamanyatrāpi viṃdhānaṃ draṣṭavyam ||

Verse 29

अष्टावक्र उवाच। मा स्म भूः स्वगृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम्। वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम् ।।

aṣṭāvakra uvāca| mā sma bhūḥ svagṛhe rājañśātravāṇāmapi dhruvam| vātasārathirādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca tam ||

Verse 30

राजोवाच। किंस्वित्स्तुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति। कस्यखिद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते ।।

rājovāca| kiṃsvitstuptaṃ na nimiṣati kiṃsvijjātaṃ na copati| kasyakhiddhṛdayaṃ nāsti kiṃsvidvegena vardhate ||

Verse 31

अष्टावक्र उवाच। मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति। अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते ।।

aṣṭāvakra uvāca| matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na copati| aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate ||

Verse 32

राजोवाच। न त्वां मन्ये मानुषं देवसत्व न त्वं बालः स्थविरः संमतो मे। न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे तस्माद्द्वारं वितराम्येष विद्वन् ।। रथसंयुक्ते अश्वे इव सहचारिण्यौ श्येनपाते श्येनवदकस्मात् पतनशीले ये उभे वर्तेते। दिवौकसां देवानां मध्ये तयोः संबन्धिनं गर्भं को धत्ते। कस्य गर्भे ते उत्पद्येते कंच जनयत इत्यर्थः ।।

rājovāca| na tvāṃ manye mānuṣaṃ devasatva na tvaṃ bālaḥ sthaviraḥ saṃmato me| na te tulyo vidyate vākpralāpe tasmāddvāraṃ vitarāmyeṣa vidvan || rathasaṃyukte aśve iva sahacāriṇyau śyenapāte śyenavadakasmāt patanaśīle ye ubhe vartete| divaukasāṃ devānāṃ madhye tayoḥ saṃbandhinaṃ garbhaṃ ko dhatte| kasya garbhe te utpadyete kaṃca janayata ityarthaḥ ||