Adhyaya 134

Verse 1

लोमशेन श्वेतकेतोराश्रमंगतं द्युधिष्ठिरंप्रति अष्टावक्रोपाख्यानकथधनारम्भः ।। 1 ।। धनार्जनाय जनकपुरं गतस्य कहोळस्य वन्दिना वादे विजित्य जले विनिमज्जनम् ।। 2 ।। तद्विदितवता तत्पुत्रेणाष्टावक्रेण श्वेतकेतुनासह जनकनगरंप्रति गमनम् ।। 3 ।। लोमश उवाच।। यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धिरौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् । तस्याश्रमं पश्य नरेन्द्र पुण्यं; सदाफलैरुपपन्नं महीजैः ।।१।। साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श; सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम् । वेत्स्यामि वाणीमिति सम्प्रवृत्तां; सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे ।।२।। तस्मिन्काले ब्रह्मविदां वरिष्ठावास्तां तदा मातुलभागिनेयौ । अष्टावक्रश्चैव कहोडसूनुरौद्दालकिः श्वेतकेतुश्च राजन् ।।३।। विदेहराजस्य महीपतेस्तौ; विप्रावुभौ मातुलभागिनेयौ । प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे; बन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयम् ।।४।। युधिष्ठिर उवाच।। कथम्प्रभावः स बभूव विप्रस्तथायुक्तं यो निजग्राह बन्दिम् । अष्टावक्रः केन चासौ बभूव; तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम् ।।५।। लोमश उवाच।। उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको नाम्ना कहोडेति बभूव राजन् । शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती; दीर्घं कालं सोऽध्ययनं चकार ।।६।। तं वै विप्राः पर्यभवंश्च शिष्यास्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः । तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ।।७।। तस्या गर्भः समभवदग्निकल्पः सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच । सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते ।।८।। उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः स तं कोपादुदरस्थं शशाप । यस्मात्कुक्षौ वर्तमानो ब्रवीषि तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टकृत्वः ।।९।। स वै तथा वक्र एवाभ्यजायदष्टावक्रः प्रथितो वै महर्षिः । तस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः स तेन तुल्यो वयसा बभूव ।।१०।। सम्पीड्यमाना तु तदा सुजाता विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ । उवाच भर्तारमिदं रहोगता प्रसाद्य हीनं वसुना धनार्थिनी ।।११।। कथं करिष्याम्यधना महर्षे मासश्चायं दशमो वर्तते मे । न चास्ति ते वसु किञ्चित्प्रजाता येनाहमेतामापदं निस्तरेयम् ।।१२।। उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोडो वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत् । स वै तदा वादविदा निगृह्य; निमज्जितो बन्दिनेहाप्सु विप्रः ।।१३।। उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य सूतेन वादेऽप्सु तथा निमज्जितम् । उवाच तां तत्र ततः सुजातामष्टावक्रे गूहितव्योऽयमर्थः ।।१४।। ररक्ष सा चाप्यति तं सुमन्त्रं जातोऽप्येवं न स शुश्राव विप्रः । उद्दालकं पितृवच्चापि मेने अष्टावक्रो भ्रातृवच्छ्वेतकेतुम् ।।१५।। ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतुरष्टावक्रं पितुरङ्के निसन्नम् । अपाकर्षद्गृह्य पाणौ रुदन्तं नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च ।।१६।। यत्तेनोक्तं दुरुक्तं तत्तदानीं हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत् । गृहं गत्वा मातरं रोदमानः पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति ।।१७।। ततः सुजाता परमार्तरूपा शापाद्भीता सर्वमेवाचचक्षे । तद्वै तत्त्वं सर्वमाज्ञाय मातुरित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः ।।१८।। गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः । श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवादमन्नं चाग्र्यं तत्र भोक्ष्यावहे च ।।१९।। विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः ।।१९।। तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ यज्ञं समृद्धं जनकस्य राज्ञः । अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य उत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद ।।२०।। 3.132.23 लोमश उवाच। यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्। तस्याश्रमं पश्यत पाण्डवेया सदाफलैरुपपन्नं महीजैः ।।

lomaśena śvetaketorāśramaṃgataṃ dyudhiṣṭhiraṃprati aṣṭāvakropākhyānakathadhanārambhaḥ || 1 || dhanārjanāya janakapuraṃ gatasya kahoḻasya vandinā vāde vijitya jale vinimajjanam || 2 || tadviditavatā tatputreṇāṣṭāvakreṇa śvetaketunāsaha janakanagaraṃprati gamanam || 3 || lomaśa uvāca|| yaḥ kathyate mantravidagryabuddhirauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām | tasyāśramaṃ paśya narendra puṇyaṃ; sadāphalairupapannaṃ mahījaiḥ ||1|| sākṣādatra śvetaketurdadarśa; sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām | vetsyāmi vāṇīmiti sampravṛttāṃ; sarasvatīṃ śvetaketurbabhāṣe ||2|| tasminkāle brahmavidāṃ variṣṭhāvāstāṃ tadā mātulabhāgineyau | aṣṭāvakraścaiva kahoḍasūnurauddālakiḥ śvetaketuśca rājan ||3|| videharājasya mahīpatestau; viprāvubhau mātulabhāgineyau | praviśya yajñāyatanaṃ vivāde; bandiṃ nijagrāhaturaprameyam ||4|| yudhiṣṭhira uvāca|| kathamprabhāvaḥ sa babhūva viprastathāyuktaṃ yo nijagrāha bandim | aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva; tatsarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam ||5|| lomaśa uvāca|| uddālakasya niyataḥ śiṣya eko nāmnā kahoḍeti babhūva rājan | śuśrūṣurācāryavaśānuvartī; dīrghaṃ kālaṃ so'dhyayanaṃ cakāra ||6|| taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃśca śiṣyāstaṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ | tasmai prādātsadya eva śrutaṃ ca bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām ||7|| tasyā garbhaḥ samabhavadagnikalpaḥ so'dhīyānaṃ pitaramathābhyuvāca | sarvāṃ rātrimadhyayanaṃ karoṣi nedaṃ pitaḥ samyagivopavartate ||8|| upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ sa taṃ kopādudarasthaṃ śaśāpa | yasmātkukṣau vartamāno bravīṣi tasmādvakro bhavitāsyaṣṭakṛtvaḥ ||9|| sa vai tathā vakra evābhyajāyadaṣṭāvakraḥ prathito vai maharṣiḥ | tasyāsīdvai mātulaḥ śvetaketuḥ sa tena tulyo vayasā babhūva ||10|| sampīḍyamānā tu tadā sujātā vivardhamānena sutena kukṣau | uvāca bhartāramidaṃ rahogatā prasādya hīnaṃ vasunā dhanārthinī ||11|| kathaṃ kariṣyāmyadhanā maharṣe māsaścāyaṃ daśamo vartate me | na cāsti te vasu kiñcitprajātā yenāhametāmāpadaṃ nistareyam ||12|| uktastvevaṃ bhāryayā vai kahoḍo vittasyārthe janakamathābhyagacchat | sa vai tadā vādavidā nigṛhya; nimajjito bandinehāpsu vipraḥ ||13|| uddālakastaṃ tu tadā niśamya sūtena vāde'psu tathā nimajjitam | uvāca tāṃ tatra tataḥ sujātāmaṣṭāvakre gūhitavyo'yamarthaḥ ||14|| rarakṣa sā cāpyati taṃ sumantraṃ jāto'pyevaṃ na sa śuśrāva vipraḥ | uddālakaṃ pitṛvaccāpi mene aṣṭāvakro bhrātṛvacchvetaketum ||15|| tato varṣe dvādaśe śvetaketuraṣṭāvakraṃ pituraṅke nisannam | apākarṣadgṛhya pāṇau rudantaṃ nāyaṃ tavāṅkaḥ piturityuktavāṃśca ||16|| yattenoktaṃ duruktaṃ tattadānīṃ hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkhamāsīt | gṛhaṃ gatvā mātaraṃ rodamānaḥ papracchedaṃ kva nu tāto mameti ||17|| tataḥ sujātā paramārtarūpā śāpādbhītā sarvamevācacakṣe | tadvai tattvaṃ sarvamājñāya māturityabravīcchvetaketuṃ sa vipraḥ ||18|| gacchāva yajñaṃ janakasya rājño bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ | śroṣyāvo'tra brāhmaṇānāṃ vivādamannaṃ cāgryaṃ tatra bhokṣyāvahe ca ||19|| vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau śivaśca saumyaśca hi brahmaghoṣaḥ ||19|| tau jagmaturmātulabhāgineyau yajñaṃ samṛddhaṃ janakasya rājñaḥ | aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya utsāryamāṇo vākyamidaṃ jagāda ||20|| 3.132.23 lomaśa uvāca| yaḥ kathyate mantravidagryabuddhi- rauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām| tasyāśramaṃ paśyata pāṇḍaveyā sadāphalairupapannaṃ mahījaiḥ ||

Verse 2

साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम्। वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे ।।

sākṣādatra śvetaketurdadarśa sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām| vetsyāmi vāṇīmiti saṃpravṛttāṃ sarasvatīṃ śvetaketurbabhāṣe ||

Verse 3

अस्मिन्युगे ब्रह्मकृतां वरिष्ठा- वास्तां मुनी मातुलभागिनेयौ। अष्टावक्रश्चैव कहोलसूनु- रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् ।।

asminyuge brahmakṛtāṃ variṣṭhā- vāstāṃ munī mātulabhāgineyau| aṣṭāvakraścaiva kaholasūnu- rauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām ||

Verse 4

विदेहराजस् समीपतस्तौ घीरावुभौ मातुलभागिनेयौ। प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे वन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्तयात्रापर्वणि चतुस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 134 ।।

videharājas samīpatastau ghīrāvubhau mātulabhāgineyau| praviśya yajñāyatanaṃ vivāde vandiṃ nijagrāhaturaprameyau || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrtayātrāparvaṇi catustriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 134 ||

Verse 5

वादे भङ्क्त्वा मज्जयामास नद्याम् ।।

vāde bhaṅktvā majjayāmāsa nadyām ||

Verse 6

युधिष्ठिर उवाच। कथंप्रभावः स बभूव विप्र- स्तथाभूतं यो निजग्राह वन्दिम्। किंचाधिकृत्याथ तयोर्विवादो विदेहराजस् समीप आसीत् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva vipra- stathābhūtaṃ yo nijagrāha vandim| kiṃcādhikṛtyātha tayorvivādo videharājas samīpa āsīt ||

Verse 7

अष्टावक्रः केन चासौ बभूव तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम् ।।

aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva tatsarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam ||

Verse 8

लोमश उवाच। उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको नाम्ना कहोळेति बभूव राजन्। शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती दीर्घ कालं सोऽध्ययनं चकार ।।

lomaśa uvāca| uddālakasya niyataḥ śiṣya eko nāmnā kahoḻeti babhūva rājan| śuśrūṣurācāryavaśānuvartī dīrgha kālaṃ so'dhyayanaṃ cakāra ||

Verse 9

तं वै विप्राः पर्यभवंस्तु शिखा- स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः। तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम् ।। वन्दिं वन्दिनम्। निजग्राहतुः ।।

taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃstu śikhā- staṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ| tasmai prādātsadya eva śrutaṃ ca bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām || vandiṃ vandinam| nijagrāhatuḥ ||

Verse 10

तस्यां गर्भः समभवदग्निकल्पः सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच। सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते ।।

tasyāṃ garbhaḥ samabhavadagnikalpaḥ so'dhīyānaṃ pitaramathābhyuvāca| sarvāṃ rātrimadhyayanaṃ karoṣi nedaṃ pitaḥ samyagivopavartate ||

Verse 11

उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः स तं कोपादुदरस्थं शशाप। यस्माद्वक्रं वर्तमानो ब्रवीषि तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टधैव ।। तं वै विप्रः पर्यचरत्सशिष्यस्तां च ज्ञात्वा परिचर्यां गुरुः सः। इति झ पाठः ।।

upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ sa taṃ kopādudarasthaṃ śaśāpa| yasmādvakraṃ vartamāno bravīṣi tasmādvakro bhavitāsyaṣṭadhaiva || taṃ vai vipraḥ paryacaratsaśiṣyastāṃ ca jñātvā paricaryāṃ guruḥ saḥ| iti jha pāṭhaḥ ||

Verse 12

स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय- दष्टावक्रः प्रथितो मानवेषु। अस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः स तेन तुल्यो वयसा बभूव ।।

sa vai tathā vakra evābhyajāya- daṣṭāvakraḥ prathito mānaveṣu| asyāsīdvai mātulaḥ śvetaketuḥ sa tena tulyo vayasā babhūva ||

Verse 13

संपीड्यमाना तु तदा सुजाता विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ। उवाच भर्तारमिदं रहोगता प्रसाद्य हीना वसुना धनार्थिनी ।।

saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā vivardhamānena sutena kukṣau| uvāca bhartāramidaṃ rahogatā prasādya hīnā vasunā dhanārthinī ||

Verse 14

कथं करिष्याम्यधुना महर्षे मासश्चायं दशमो वर्तते मे। नैवास्ति मे वसु किंचित्प्रदाता येंनाहमेतामापदं निस्तरेयम् ।। यस्मात्कुक्षौ वर्तमान इति झ. पाठः ।।

kathaṃ kariṣyāmyadhunā maharṣe māsaścāyaṃ daśamo vartate me| naivāsti me vasu kiṃcitpradātā yeṃnāhametāmāpadaṃ nistareyam || yasmātkukṣau vartamāna iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 15

उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोळो वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत्। स वै तदा वादविदा निगृह्य निमज्जितो वन्दिनेहाप्सु विप्रः ।।

uktastvevaṃ bhāryayā vai kahoḻo vittasyārthe janakamathābhyagacchat| sa vai tadā vādavidā nigṛhya nimajjito vandinehāpsu vipraḥ ||

Verse 16

उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य सूतेन वादेऽप्सु निमज्जितं तथा। उवाच तां तत्रततः सुजात- मष्टवक्रे गूहितव्योऽयमर्थः ।।

uddālakastaṃ tu tadā niśamya sūtena vāde'psu nimajjitaṃ tathā| uvāca tāṃ tatratataḥ sujāta- maṣṭavakre gūhitavyo'yamarthaḥ ||

Verse 17

ररक्ष सा चापि तमस् मन्त्रं जातोऽप्यसौ नैव शुश्राव विप्रः। उद्दालकं पितरं सोऽभिमेने तथाऽष्टावक्रो भ्रातरं श्वेतकेतुम् ।।

rarakṣa sā cāpi tamas mantraṃ jāto'pyasau naiva śuśrāva vipraḥ| uddālakaṃ pitaraṃ so'bhimene tathā'ṣṭāvakro bhrātaraṃ śvetaketum ||

Verse 18

ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु- रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम्। अपाकर्षद्गृह्यपाणौ रुदन्तं नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च ।।

tato varṣe dvādaśe śvetaketu- raṣṭāvakraṃ pituraṅke niṣaṇṇam| apākarṣadgṛhyapāṇau rudantaṃ nāyaṃ tavāṅkaḥ piturityuktavāṃśca ||

Verse 19

यत्तेनोकतं दुरुक्तं तत्तदानीं हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत्। गृहं गत्वा मातरं सोऽथ विग्रः पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति ।।

yattenokataṃ duruktaṃ tattadānīṃ hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkhamāsīt| gṛhaṃ gatvā mātaraṃ so'tha vigraḥ papracchedaṃ kva nu tāto mameti ||

Verse 20

ततः सुजाता परमार्तरूपा शापाद्भीता तत्त्वमस्याचचक्षे। तद्वै तत्त्वंसर्वमाज्ञाय रात्रा- वित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः ।।

tataḥ sujātā paramārtarūpā śāpādbhītā tattvamasyācacakṣe| tadvai tattvaṃsarvamājñāya rātrā- vityabravīcchvetaketuṃ sa vipraḥ ||

Verse 21

गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः। श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद- मन्नं चाग्र्यं तत्रभोक्ष्यावहे च ।।

gacchāva yajñaṃ janakasya rājño bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ| śroṣyāvo'tra brāhmaṇānāṃ vivāda- mannaṃ cāgryaṃ tatrabhokṣyāvahe ca ||

Verse 22

विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः ।।

vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau śivaśca saumyaśca hi brahmaghoṣaḥ ||

Verse 23

तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ यज्ञं समृद्धं जमकस्य राज्ञः। अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य प्रोत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद ।।

tau jagmaturmātulabhāgineyau yajñaṃ samṛddhaṃ jamakasya rājñaḥ| aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya protsāryamāṇo vākyamidaṃ jagāda ||