Adhyaya 133

Verse 1

शिबिपरी7णार्थं श्येनीभूतेनेन्द्रेणानुद्रुतस्य कपोतरूपधारिणोऽग्नेः शिविंप्रति शरणागतिः ।। 1 ।। कपोतरिरक्षिषया राज्ञा श्येनानुमत्या स्वशरीरोत्कृत्तमांसस्य कपोतेन सह तुलारोपणम् ।। 2 ।। मांसापेक्षया कपोतस्य गौरवातिरेके राज्ञा स्वयमेव तुलारोहणम् ।। 3 ।। ततस्तुष्टाभ्यामिन्द्राग्निभ्यां तत्प्रशंसनपूर्वकं स्वलोकगमनम् ।। 4 ।। श्येन उवाच। धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः। स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि ।।

śibiparī7ṇārthaṃ śyenībhūtenendreṇānudrutasya kapotarūpadhāriṇo'gneḥ śiviṃprati śaraṇāgatiḥ || 1 || kapotarirakṣiṣayā rājñā śyenānumatyā svaśarīrotkṛttamāṃsasya kapotena saha tulāropaṇam || 2 || māṃsāpekṣayā kapotasya gauravātireke rājñā svayameva tulārohaṇam || 3 || tatastuṣṭābhyāmindrāgnibhyāṃ tatpraśaṃsanapūrvakaṃ svalokagamanam || 4 || śyena uvāca| dharmātmānaṃ tvāhurekaṃ sarve rājanmahīkṣitaḥ| sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmātkarma cikīrṣasi ||

Verse 2

विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा। माहिंसीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृज्य मा नशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 133 ।।

vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājanpīḍyamānasya me kṣudhā| māhiṃsīrdharmalobhena dharmamutsṛjya mā naśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi trayastriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 133 ||

Verse 3

राजोवाच। संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज। मत्सकाशमनुप्रप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः ।।

rājovāca| saṃtrastarūpastrāṇārthī tvatto bhīto mahādvija| matsakāśamanupraptaḥ prāṇagṛdhnurayaṃ dvijaḥ ||

Verse 4

एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः। अप्रदाने परो धर्मः किं त्वं श्येनेह पश्यसि ।।

evamabhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ| apradāne paro dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyeneha paśyasi ||

Verse 5

प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते। मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः ।।

praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate| matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ ||

Verse 6

[यो हि कश्चिद्द्विजान्हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम्। शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम्]

[yo hi kaściddvijānhanyādgāṃ vā lokasya mātaram| śaraṇāgataṃ ca tyajate tulyaṃ teṣāṃ hi pātakam]

Verse 7

श्येन उवाच। आहारत्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते। आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः ।।

śyena uvāca| āhāratsarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate| āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ ||

Verse 8

शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम्। न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम् ।।

śakyate dustyaje'pyarthe cirarātrāya jīvitum| na tu bhojanamutsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram ||

Verse 9

भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशांपते। विसृज्यकायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम् ।।

bhakṣyādvilopitasyādya mama prāṇā viśāṃpate| visṛjyakāyameṣyanti panthānamapunarbhavam ||

Verse 10

प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति। रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्न रक्षसि ।।

pramṛte mayi dharmātmanputradārādi naṅkṣyati| rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūnprāṇānna rakṣasi ||

Verse 11

बहून्यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुवर्त्म तत्। अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम ।।

bahūnyo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kuvartma tat| avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama ||

Verse 12

विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम्। न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत् ।।

virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam| na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samupācaret ||

Verse 13

गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये। यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम् ।।

gurulāghavamājñāya dharmādharmaviniścaye| yato bhūyāṃstato rājankuru dharmaviniścayam ||

Verse 14

राजोवाच। बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम। सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मं ज्ञात्वाऽभिभाषसे ।।

rājovāca| bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama| suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmaṃ jñātvā'bhibhāṣase ||

Verse 15

तथाहि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे। न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम्। शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे ।।

tathāhi dharmasaṃyuktaṃ bahucitraṃ ca bhāṣase| na te'styaviditaṃ kiṃciditi tvāṃ lakṣayāmyaham| śaraṇaiṣiparityāgaṃ kathaṃ sādhviti manyase ||

Verse 16

आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम। शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया ।।

āhārārthaṃ samārambhastava cāyaṃ vihaṃgama| śakyaścāpyanyathā kartumāhāro'pyadhikastvayā ||

Verse 17

गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा। त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि ।।

govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣopi vā| tvadarthamadya kriyatāṃ yaccānyadiha kāṅkṣasi ||

Verse 18

श्येन उवाच। न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा। भक्षयामि महाराज किं ममान्येन केचचित् ।।

śyena uvāca| na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgānvividhāṃstathā| bhakṣayāmi mahārāja kiṃ mamānyena kecacit ||

Verse 19

यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुङ्गव। तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे ।।

yastu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṅgava| tamutsṛja mahīpāla kapotamimameva me ||

Verse 20

श्येनाः कपोतान्स्वादन्ति श्रुतिरेषा सनातनी। मा राजन्सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमासज ।। मा रक्षीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृष्टवानसि इति झ. पाठः ।।

śyenāḥ kapotānsvādanti śrutireṣā sanātanī| mā rājansāramajñātvā kadalīskandhamāsaja || mā rakṣīrdharmalobhena dharmamutsṛṣṭavānasi iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 21

राजोवाच। राष्ट्रं शिवीनामृद्धं वै शाधि पक्षिभिरर्चितः। कृत्स्नमेतन्मया दत्तं राजवद्विहगोत्तम ।।

rājovāca| rāṣṭraṃ śivīnāmṛddhaṃ vai śādhi pakṣibhirarcitaḥ| kṛtsnametanmayā dattaṃ rājavadvihagottama ||

Verse 22

यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते। विनेमं पक्षिणं श्यन शरणार्थिनमागतम् ।।

yaṃ vā kāmayase kāmaṃ śyena sarvaṃ dadāni te| vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyana śaraṇārthinamāgatam ||

Verse 23

येनेमं स्थापयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम। तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम् ।।

yenemaṃ sthāpayethāstvaṃ karmaṇā pakṣisattama| tadācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam ||

Verse 24

श्येन उवाच। उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप। आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम् ।।

śyena uvāca| uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa| ātmano māṃsamutkṛtya kapotatulayā dhṛtam ||

Verse 25

यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम। त्वया प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति ।।

yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ nṛpottama| tvayā pradeyaṃ tanmahyaṃ sā me tuṣṭirbhaviṣyati ||

Verse 26

राजोवाच। अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे। तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम् ।।

rājovāca| anugrahamimaṃ manye śyena yanmābhiyācase| tasmātte'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam ||

Verse 27

लेमश उवाच। अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित्। तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो ।।

lemaśa uvāca| athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit| tulayāmāsa kaunteya kapotena samaṃ vibho ||

Verse 28

ध्रियमाणः कपोतस्तु मांसेनात्यतिरिच्यते। पुनश्चोत्कृत्यमांसानि राजा प्रादादुशीनरः ।।

dhriyamāṇaḥ kapotastu māṃsenātyatiricyate| punaścotkṛtyamāṃsāni rājā prādāduśīnaraḥ ||

Verse 29

न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम्। तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम् ।।

na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam| tata utkṛttamāṃso'sāvāruroha svayaṃ tulām ||

Verse 30

श्येन उवाच। इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम्। जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ ।।

śyena uvāca| indro'hamasmi dharmajña kapoto havyavāḍayam| jijñāsamānau dharma tvāṃ yajñavāṭamupāgatau ||

Verse 31

यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उक्तृत्तानि विशांपते। एषा ते शाश्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति ।।

yatte māṃsāni gātrebhya uktṛttāni viśāṃpate| eṣā te śāśvatī kīrtirlokānabhibhaviṣyati ||

Verse 32

यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव। तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः ।।

yāvalloke manuṣyāstvāṃ kathayiṣyanti pārthiva| tāvatkīrtiśca lokāśca sthāsyanti tava śāśvatāḥ ||

Verse 33

इत्युक्त्वा भूमिपतये तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम्। प्रशस्य जग्मतू राजन्निन्द्राग्री तुष्टमानसौ ।।

ityuktvā bhūmipataye tasmai dattvā yathepsitam| praśasya jagmatū rājannindrāgrī tuṣṭamānasau ||

Verse 34

उशीनरोऽपिधर्मात्मा धर्मेणावृत्यरोदसी। विभ्राजमानो वपुषाऽप्यारुरोह त्रिविष्टपम् ।।

uśīnaro'pidharmātmā dharmeṇāvṛtyarodasī| vibhrājamāno vapuṣā'pyāruroha triviṣṭapam ||

Verse 35

तदेतत्सदनं राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः। पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम् ।।

tadetatsadanaṃ rājanrājñastasya mahātmanaḥ| paśyasvaitanmayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam ||

Verse 36

तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः। दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः ।।

tatra vai satataṃ devā munayaśca sanātanāḥ| dṛśyante brāhmaṇai rājanpuṇyavadbhirmahātmabhiḥ ||