Adhyaya 132

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति सरस्वत्यादिमाहात्म्यकथनम् ।। 1 ।। तथा श्येनकपोतोपाख्यानकथनारम्भः ।। 2 ।। लोमश उवाच। इह मर्त्यास्तनूस्त्यक्त्वा स्वर्गं गच्छन्ति भारत। मर्तुकामा नरा राजन्निहायान्ति सहस्रशः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्वात्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः ।। 132 ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati sarasvatyādimāhātmyakathanam || 1 || tathā śyenakapotopākhyānakathanārambhaḥ || 2 || lomaśa uvāca| iha martyāstanūstyaktvā svargaṃ gacchanti bhārata| martukāmā narā rājannihāyānti sahasraśaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi dvātriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 132 ||

Verse 2

एवमाशीः प्रयुक्ता हि दक्षेण यजता पुरा। इह ये वै मरिष्यन्ति ते वै स्वर्गजितो नराः ।।

evamāśīḥ prayuktā hi dakṣeṇa yajatā purā| iha ye vai mariṣyanti te vai svargajito narāḥ ||

Verse 3

एषा सरस्वती रम्या दिव्या चौघवती नदी। एतद्विनशनं नाम सरस्वत्या विशांपते ।।

eṣā sarasvatī ramyā divyā caughavatī nadī| etadvinaśanaṃ nāma sarasvatyā viśāṃpate ||

Verse 4

द्वारं निषादराष्ट्रस्य येषां दोषात्सरस्वती। प्रविष्टा पृथिवीं वीर मा निषादा हि मां विदुः ।।

dvāraṃ niṣādarāṣṭrasya yeṣāṃ doṣātsarasvatī| praviṣṭā pṛthivīṃ vīra mā niṣādā hi māṃ viduḥ ||

Verse 5

एष वै चमसोद्भेदो यत्र दृश्या सरस्वती। यत्रैनामभ्यवर्तन्त दिव्याः पुण्याः समुद्रगाः ।।

eṣa vai camasodbhedo yatra dṛśyā sarasvatī| yatraināmabhyavartanta divyāḥ puṇyāḥ samudragāḥ ||

Verse 6

एतत्सिन्धोर्महत्तीर्थं यत्रागस्त्यमरिंदम। लोपामुद्रा समागम्य भर्तारमवृणीत वै ।।

etatsindhormahattīrthaṃ yatrāgastyamariṃdama| lopāmudrā samāgamya bhartāramavṛṇīta vai ||

Verse 7

एतत्प्रकाशते तीर्थं प्रभासं भास्करद्युते। इन्द्रस्य दयितं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ।।

etatprakāśate tīrthaṃ prabhāsaṃ bhāskaradyute| indrasya dayitaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam ||

Verse 8

एतद्विष्णुपदं नाम दृश्यते तीर्थमुत्तमम्। एषां रम्या विपाशा च नदी परमपावनी ।।

etadviṣṇupadaṃ nāma dṛśyate tīrthamuttamam| eṣāṃ ramyā vipāśā ca nadī paramapāvanī ||

Verse 9

अत्र वै पुत्रशोकेन वसिष्ठो भगवानृषिः। बद्ध्वाऽत्मानं निपतितो विपाशः पुनरुत्थितः ।। इह मर्त्यास्तपस्तप्त्वेति क. ध. पाठः ।।

atra vai putraśokena vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ| baddhvā'tmānaṃ nipatito vipāśaḥ punarutthitaḥ || iha martyāstapastaptveti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

काश्मीरमण्डलं चैतत्सर्वपुण्यमरिंदम। महर्षिभिश्चाध्युषितं पश्येदं भ्रातृभिः सह ।।

kāśmīramaṇḍalaṃ caitatsarvapuṇyamariṃdama| maharṣibhiścādhyuṣitaṃ paśyedaṃ bhrātṛbhiḥ saha ||

Verse 11

यत्रौत्तराणां सर्वेषामृषीणां नाहुषस्य च। अग्नेश्चैवात्र संवादः काश्यपश्य च भारत ।।

yatrauttarāṇāṃ sarveṣāmṛṣīṇāṃ nāhuṣasya ca| agneścaivātra saṃvādaḥ kāśyapaśya ca bhārata ||

Verse 12

एतद्द्वारं महाराज मानसस्य प्रकाशते। वर्षमस्य गिरेर्मध्ये रामेण श्रीमता कृतम् ।। वद्वा पाशैरिति शेषः। विपाशः पाशहीनः। अतएव विपाशानाम ।।

etaddvāraṃ mahārāja mānasasya prakāśate| varṣamasya girermadhye rāmeṇa śrīmatā kṛtam || vadvā pāśairiti śeṣaḥ| vipāśaḥ pāśahīnaḥ| ataeva vipāśānāma ||

Verse 13

एष वातिकषण्डो वै प्रख्यातः सत्यविक्रमः। नात्यवर्तत यद्द्वारं विदेहादुत्तरं च यः ।। वर्षं वसतिस्थानम् ।।

eṣa vātikaṣaṇḍo vai prakhyātaḥ satyavikramaḥ| nātyavartata yaddvāraṃ videhāduttaraṃ ca yaḥ || varṣaṃ vasatisthānam ||

Verse 14

इदमाश्चर्यमपरं देशेऽस्मिन्पुरुषर्षभ। क्षीणे युगे तु कौन्तेय शर्वस्य सह पार्षदैः। सहोमया च भवति दर्शनं कामरूपिणः ।। यो रामः प्रख्यातः सत्यविक्रमश्च विदेहादुत्तरं च यद्द्वारं यद्वर्षस्य द्वारं एषोऽनुभूयमानो वातिकषण्डो वातानीतः पद्मादिसमूहो नात्यवर्तत। तेन रामेण कृतमिति पूर्वेणान्वयः। पद्मादेर्वातानीतस्यात्राप्रवेशाद्रामसामर्थ्यं प्रत्यक्षमाश्चर्यमित्यर्थः। एष वाति मृकण्डो वै इति क. ध. पाठः ।।

idamāścaryamaparaṃ deśe'sminpuruṣarṣabha| kṣīṇe yuge tu kaunteya śarvasya saha pārṣadaiḥ| sahomayā ca bhavati darśanaṃ kāmarūpiṇaḥ || yo rāmaḥ prakhyātaḥ satyavikramaśca videhāduttaraṃ ca yaddvāraṃ yadvarṣasya dvāraṃ eṣo'nubhūyamāno vātikaṣaṇḍo vātānītaḥ padmādisamūho nātyavartata| tena rāmeṇa kṛtamiti pūrveṇānvayaḥ| padmādervātānītasyātrāpraveśādrāmasāmarthyaṃ pratyakṣamāścaryamityarthaḥ| eṣa vāti mṛkaṇḍo vai iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 15

अस्मिन्सरसि सत्रैर्वै चैत्रे मासि पिनाकिनम्। यजन्ते याजकाः सम्यक् परिवारं शुभार्थिनः ।।

asminsarasi satrairvai caitre māsi pinākinam| yajante yājakāḥ samyak parivāraṃ śubhārthinaḥ ||

Verse 16

अत्रोपस्पृश्य सरसि श्रद्दधानो जितेन्द्रियः। क्षीणपापः शुभाँल्लोकान्प्राप्नुते नात्र संशयः ।।

atropaspṛśya sarasi śraddadhāno jitendriyaḥ| kṣīṇapāpaḥ śubhā~llokānprāpnute nātra saṃśayaḥ ||

Verse 17

एष उज्जानको नाम पावकिर्यत्र शान्तवान्। अरुन्धतीसहायश्च वसिष्ठो भगवानृषिः ।। युगं पञ्चसंवत्सरात्मकं तस्मिन्क्षीणे समाप्ते सति यदा सौरसावनबार्हस्पत्यनाक्षत्रचान्द्राः संवत्सरा एककालं समाप्यन्ते स युगक्षयकालस्तस्मिन्नित्यर्थः ।।

eṣa ujjānako nāma pāvakiryatra śāntavān| arundhatīsahāyaśca vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ || yugaṃ pañcasaṃvatsarātmakaṃ tasminkṣīṇe samāpte sati yadā saurasāvanabārhaspatyanākṣatracāndrāḥ saṃvatsarā ekakālaṃ samāpyante sa yugakṣayakālastasminnityarthaḥ ||

Verse 18

ह्रदश्च कुशवानेष यत्र पद्मं कुशेशयम्। आश्रमश्चैव रुक्मिण्या यत्राशाम्यदकोपना ।। पावकिः स्कन्दः। शान्तवान् शमं प्राप। वसिष्टोपि शान्तवान् एष उज्जीतको नाम यवक्रीर्यत्र शान्तवानिति क. ध. पाठः ।।

hradaśca kuśavāneṣa yatra padmaṃ kuśeśayam| āśramaścaiva rukmiṇyā yatrāśāmyadakopanā || pāvakiḥ skandaḥ| śāntavān śamaṃ prāpa| vasiṣṭopi śāntavān eṣa ujjītako nāma yavakrīryatra śāntavāniti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

समाधीनां समासस्तु पाण्डवेय श्रुतस्त्वया। तं द्रक्ष्यसि महाराज भृगुतुन्दं महागिरिम् ।। कुशवान् जलवान्. अकोपना जितक्रोधा ।।

samādhīnāṃ samāsastu pāṇḍaveya śrutastvayā| taṃ drakṣyasi mahārāja bhṛgutundaṃ mahāgirim || kuśavān jalavān. akopanā jitakrodhā ||

Verse 20

वितस्तां पश्य राजेन्द्र सर्वपापप्रमोचनीम्। महर्षिभिश्चाध्युषितां शीततोयां सुनिर्मलाम् ।।

vitastāṃ paśya rājendra sarvapāpapramocanīm| maharṣibhiścādhyuṣitāṃ śītatoyāṃ sunirmalām ||

Verse 21

जलां चोपजलां चैव यमुनामभितो नदीम्। उशीनरो वै यत्रेष्ट्वा वासवादत्यरिच्यत ।।

jalāṃ copajalāṃ caiva yamunāmabhito nadīm| uśīnaro vai yatreṣṭvā vāsavādatyaricyata ||

Verse 22

तां देवसमितिं तस्य वासवश्च विशांपते। अभ्यागच्छन्नृपवरं ज्ञातुमग्निश्च भारत ।। समासः संक्षेपः। यस्मिन्दृष्टे समाधिफलं भवतीत्यर्थः ।।

tāṃ devasamitiṃ tasya vāsavaśca viśāṃpate| abhyāgacchannṛpavaraṃ jñātumagniśca bhārata || samāsaḥ saṃkṣepaḥ| yasmindṛṣṭe samādhiphalaṃ bhavatītyarthaḥ ||

Verse 23

जिज्ञासमानौ वरदौ महात्मानमुशीनरम्। इन्द्रः श्येनः कपोतोऽग्निर्भूत्वा यज्ञेऽभिजग्मतुः ।।

jijñāsamānau varadau mahātmānamuśīnaram| indraḥ śyenaḥ kapoto'gnirbhūtvā yajñe'bhijagmatuḥ ||

Verse 24

उरुं राज्ञः समासाद्य कपोतः श्येनजाद्भयात्। शरणार्थी तदा राजन्निलिल्ये भयपीडितः ।। देवसमितिं राजसभाम् ।।

uruṃ rājñaḥ samāsādya kapotaḥ śyenajādbhayāt| śaraṇārthī tadā rājannililye bhayapīḍitaḥ || devasamitiṃ rājasabhām ||