Adhyaya 13

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति तद्व्यसनस्य द्वारकायां स्वस्यासांनिध्यहेतुकत्वकथनेन समाश्वासनम् ।। 1 वासुदेव उवाच।। नेदं कृच्छ्रमनुप्राप्तो भवान्स्याद्वसुधाधिप । यद्यहं द्वारकायां स्यां राजन्संनिहितः पुरा ।।१।। आगच्छेयमहं द्यूतमनाहूतोऽपि कौरवैः । आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्योधनेन च ।।२।। वारयेयमहं द्यूतं बहून्दोषान्प्रदर्शयन् । भीष्मद्रोणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकमेव च ।।३।। वैचित्रवीर्यं राजानमलं द्यूतेन कौरव । पुत्राणां तव राजेन्द्र त्वन्निमित्तमिति प्रभो ।।४।। तत्र वक्ष्याम्यहं दोषान्यैर्भवानवरोपितः । वीरसेनसुतो यैश्च राज्यात्प्रभ्रंशितः पुरा ।।५।। अभक्षितविनाशं च देवनेन विशां पते । सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं यथातथम् ।।६।। स्त्रियोऽक्षा मृगया पानमेतत्कामसमुत्थितम् । व्यसनं चतुष्टयं प्रोक्तं यै राजन्भ्रश्यते श्रियः ।।७।। तत्र सर्वत्र वक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोविदाः । विशेषतश्च वक्तव्यं द्यूते पश्यन्ति तद्विदः ।।८।। एकाह्ना द्रव्यनाशोऽत्र ध्रुवं व्यसनमेव च । अभुक्तनाशश्चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम् ।।९।। एतच्चान्यच्च कौरव्य प्रसङ्गि कटुकोदयम् । द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम् ।।१०।। एवमुक्तो यदि मया गृह्णीयाद्वचनं मम । अनामयं स्याद्धर्मस्य कुरूणां कुरुनन्दन ।।११।। न चेत्स मम राजेन्द्र गृह्णीयान्मधुरं वचः । पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम् ।।१२।। अथैनानभिनीयैवं सुहृदो नाम दुर्हृदः । सभासदश्च तान्सर्वान्भेदयेयं दुरोदरान् ।।१३।। असांनिध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्वभूत्तदा । येनेदं व्यसनं प्राप्ता भवन्तो द्यूतकारितम् ।।१४।। सोऽहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन । अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम् ।।१५।। श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्नमानसः । तूर्णमभ्यागतोऽस्मि त्वां द्रष्टुकामो विशां पते ।।१६।। अहो कृच्छ्रमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ । ये वयं त्वां व्यसनिनं पश्यामः सह सोदरैः ।।१७।। 3.13.17 वासदेव उवाच। नैतत्कृच्छ्रमनुप्राप्तो भवान्स्याद्वसुधाधिप। यद्यहं द्वारकायां स्यां राजन्सन्निहितः पुरा ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati tadvyasanasya dvārakāyāṃ svasyāsāṃnidhyahetukatvakathanena samāśvāsanam || 1 vāsudeva uvāca|| nedaṃ kṛcchramanuprāpto bhavānsyādvasudhādhipa | yadyahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājansaṃnihitaḥ purā ||1|| āgaccheyamahaṃ dyūtamanāhūto'pi kauravaiḥ | āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca ||2|| vārayeyamahaṃ dyūtaṃ bahūndoṣānpradarśayan | bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkameva ca ||3|| vaicitravīryaṃ rājānamalaṃ dyūtena kaurava | putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittamiti prabho ||4|| tatra vakṣyāmyahaṃ doṣānyairbhavānavaropitaḥ | vīrasenasuto yaiśca rājyātprabhraṃśitaḥ purā ||5|| abhakṣitavināśaṃ ca devanena viśāṃ pate | sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham ||6|| striyo'kṣā mṛgayā pānametatkāmasamutthitam | vyasanaṃ catuṣṭayaṃ proktaṃ yai rājanbhraśyate śriyaḥ ||7|| tatra sarvatra vaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ | viśeṣataśca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ ||8|| ekāhnā dravyanāśo'tra dhruvaṃ vyasanameva ca | abhuktanāśaścārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam ||9|| etaccānyacca kauravya prasaṅgi kaṭukodayam | dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam ||10|| evamukto yadi mayā gṛhṇīyādvacanaṃ mama | anāmayaṃ syāddharmasya kurūṇāṃ kurunandana ||11|| na cetsa mama rājendra gṛhṇīyānmadhuraṃ vacaḥ | pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam ||12|| athainānabhinīyaivaṃ suhṛdo nāma durhṛdaḥ | sabhāsadaśca tānsarvānbhedayeyaṃ durodarān ||13|| asāṃnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣvabhūttadā | yenedaṃ vyasanaṃ prāptā bhavanto dyūtakāritam ||14|| so'hametya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana | aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānādyathātatham ||15|| śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvignamānasaḥ | tūrṇamabhyāgato'smi tvāṃ draṣṭukāmo viśāṃ pate ||16|| aho kṛcchramanuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha | ye vayaṃ tvāṃ vyasaninaṃ paśyāmaḥ saha sodaraiḥ ||17|| 3.13.17 vāsadeva uvāca| naitatkṛcchramanuprāpto bhavānsyādvasudhādhipa| yadyahaṃ dvārakāyāṃ syāṃ rājansannihitaḥ purā ||

Verse 2

आगच्छेयमहं द्यूतमनाहूतोऽपि कौरवैः। आम्बिकेयेन दुर्धर्ष राज्ञा दुर्योधनेन च। वारयेयमहं द्यूतं बहून्दोपान्प्रदर्शयन् ।।

āgaccheyamahaṃ dyūtamanāhūto'pi kauravaiḥ| āmbikeyena durdharṣa rājñā duryodhanena ca| vārayeyamahaṃ dyūtaṃ bahūndopānpradarśayan ||

Verse 3

भीष्मद्रोणौ समानाय्य कृपं बाह्लीकमेव च। वैचित्रवीर्यं राजानमलं द्यूतेन कौरव ।।

bhīṣmadroṇau samānāyya kṛpaṃ bāhlīkameva ca| vaicitravīryaṃ rājānamalaṃ dyūtena kaurava ||

Verse 4

पुत्राणां तव राजेन्द्र त्वन्निमित्तमिति प्रभो। तत्राचक्षमहं दोषान्यैर्भवान्व्यतिरोपितः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणइ अर्जुनाभिगमनपर्वणि त्रयोदशोऽध्यायः ।। 13 ।। ==टिप्पणी==

putrāṇāṃ tava rājendra tvannimittamiti prabho| tatrācakṣamahaṃ doṣānyairbhavānvyatiropitaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇai arjunābhigamanaparvaṇi trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 || ==ṭippaṇī==

Verse 5

वीरसेनसुतो यैस्तु राज्यात्प्रभ्रंशितः पुरा। अतर्कितविनाशश्च देवनेन विशांपते ।। अहं तत्र द्यूते दोषान् अचक्षं व्यक्तं कथितवान् स्यामित्यर्तः ।।

vīrasenasuto yaistu rājyātprabhraṃśitaḥ purā| atarkitavināśaśca devanena viśāṃpate || ahaṃ tatra dyūte doṣān acakṣaṃ vyaktaṃ kathitavān syāmityartaḥ ||

Verse 6

सातत्यं च प्रसङ्गस्य वर्णयेयं यथातथम् ।। वीरसेनसुतः नलः। यैः अक्षैरिति शेषः ।।

sātatyaṃ ca prasaṅgasya varṇayeyaṃ yathātatham || vīrasenasutaḥ nalaḥ| yaiḥ akṣairiti śeṣaḥ ||

Verse 7

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानमेतत्कामसमुत्थितम्। दुःखं चतुष्टय प्रोक्तं यैर्नरो भ्रश्यते श्रियः ।।

striyo'kṣā mṛgayā pānametatkāmasamutthitam| duḥkhaṃ catuṣṭaya proktaṃ yairnaro bhraśyate śriyaḥ ||

Verse 8

तत्रसर्वत्रवक्तव्यं मन्यन्ते शास्त्रकोविदाः। विशेषतश्च वक्तव्यं द्यूते पश्यन्ति तद्विदः ।।

tatrasarvatravaktavyaṃ manyante śāstrakovidāḥ| viśeṣataśca vaktavyaṃ dyūte paśyanti tadvidaḥ ||

Verse 9

एकाहाद्द्रव्यनाशोऽत्र ध्रुवं व्यसनमेव च। अभुक्तनाशश्चार्थानां वाक्पारुष्यं च केवलम् ।।

ekāhāddravyanāśo'tra dhruvaṃ vyasanameva ca| abhuktanāśaścārthānāṃ vākpāruṣyaṃ ca kevalam ||

Verse 10

एतच्चान्यच्च कौरव्य प्रसङ्गिकटुकोदयम्। द्यूते ब्रूयां महाबाहो समासाद्याम्बिकासुतम् ।।

etaccānyacca kauravya prasaṅgikaṭukodayam| dyūte brūyāṃ mahābāho samāsādyāmbikāsutam ||

Verse 11

एवमुक्तो यदि मया गृह्णीयाद्वचनं मम। अनामयं स्याद्धर्मश्च कुरूणां कुरुवर्दन ।।

evamukto yadi mayā gṛhṇīyādvacanaṃ mama| anāmayaṃ syāddharmaśca kurūṇāṃ kuruvardana ||

Verse 12

न चेत्स मम राजेन्द्र गृह्णीयान्मधुरं वचः। पथ्यं च भरतश्रेष्ठ निगृह्णीयां बलेन तम् ।।

na cetsa mama rājendra gṛhṇīyānmadhuraṃ vacaḥ| pathyaṃ ca bharataśreṣṭha nigṛhṇīyāṃ balena tam ||

Verse 13

अथैनमविनीतेन सुहृदो नाम दुर्हृदः। सभासदोऽनुवर्तेरंस्तांश्च इन्यां दुरोदरान् ।। सातत्यमविच्छेदम्। प्रसङ्गस्य द्यूतक्रीडायाः हीयमानोऽपि जयाशया पुनःपुनर्दीव्यत्येवेत्यर्थः ।।

athainamavinītena suhṛdo nāma durhṛdaḥ| sabhāsado'nuvarteraṃstāṃśca inyāṃ durodarān || sātatyamavicchedam| prasaṅgasya dyūtakrīḍāyāḥ hīyamāno'pi jayāśayā punaḥpunardīvyatyevetyarthaḥ ||

Verse 14

असान्निध्यं तु कौरव्य ममानर्तेष्वभूत्तदा। येनेदं व्यसनं प्राज्ञा भवन्तो द्यूतकारितम् ।।

asānnidhyaṃ tu kauravya mamānarteṣvabhūttadā| yenedaṃ vyasanaṃ prājñā bhavanto dyūtakāritam ||

Verse 15

सोहमेत्य कुरुश्रेष्ठ द्वारकां पाण्डुनन्दन। अश्रौषं त्वां व्यसनिनं युयुधानाद्यथातथम् ।। अपनीतेनेतिपाठे अन्यायेन। दुरोदरान् द्यूतकारान् ।।

sohametya kuruśreṣṭha dvārakāṃ pāṇḍunandana| aśrauṣaṃ tvāṃ vyasaninaṃ yuyudhānādyathātatham || apanītenetipāṭhe anyāyena| durodarān dyūtakārān ||

Verse 16

श्रुत्वैव चाहं राजेन्द्र परमोद्विग्रमानसः। तूर्णमभ्यागतोस्मित्वां द्रष्टुकामो विशंपते ।।

śrutvaiva cāhaṃ rājendra paramodvigramānasaḥ| tūrṇamabhyāgatosmitvāṃ draṣṭukāmo viśaṃpate ||

Verse 17

अहो कृच्छ्रमनुप्राप्ताः सर्वे स्म भरतर्षभ। सोऽहं त्वां व्यसने मग्नं पश्यामि सह सोदरैः ।।

aho kṛcchramanuprāptāḥ sarve sma bharatarṣabha| so'haṃ tvāṃ vyasane magnaṃ paśyāmi saha sodaraiḥ ||