Adhyaya 14

Verse 1

कृष्णेन युधिष्ठिरंप्रति साल्वेन युद्धस् स्वस्यानागमनहेतुत्वकथनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच।। असांनिध्यं कथं कृष्ण तवासीद्वृष्णिनन्दन । क्व चासीद्विप्रवासस्ते किं वाकार्षीः प्रवासकः ।।१।। कृष्ण उवाच।। शाल्वस्य नगरं सौभं गतोऽहं भरतर्षभ । विनिहन्तुं नरश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम् ।।२।। महातेजा महाबाहुर्यः स राजा महायशाः । दमघोषात्मजो वीरः शिशुपालो मया हतः ।।३।। यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूयेऽर्हणां प्रति । स रोषवशसम्प्राप्तो नामृष्यत दुरात्मवान् ।।४।। श्रुत्वा तं निहतं शाल्वस्तीव्ररोषसमन्वितः । उपायाद्द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत ।।५।। स तत्र योधितो राजन्बालकैर्वृष्णिपुङ्गवैः । आगतः कामगं सौभमारुह्यैव नृशंसकृत् ।।६।। ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान्बालान्हत्वा बहूंस्तदा । पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्मतिः ।।७।। उक्तवांश्च महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधमः । वासुदेवः सुमन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः ।।८।। तस्य युद्धार्थिनो दर्पं युद्धे नाशयितास्म्यहम् । आनर्ताः सत्यमाख्यात तत्र गन्तास्मि यत्र सः ।।९।। तं हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम् । अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधमालभे ।।१०।। क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्र तत्र विधावति । मया किल रणे युद्धं काङ्क्षमाणः स सौभराट् ।।११।। अद्य तं पापकर्माणं क्षुद्रं विश्वासघातिनम् । शिशुपालवधामर्षाद्गमयिष्ये यमक्षयम् ।।१२।। मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातितः । शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीतले ।।१३।। भ्राता बालश्च राजा च न च सङ्ग्राममूर्धनि । प्रमत्तश्च हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम् ।।१४।। एवमादि महाराज विलप्य दिवमास्थितः । कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन ।।१५।। तमश्रौषमहं गत्वा यथा वृत्तः सुदुर्मतिः । मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्त्तिकावतको नृपः ।।१६।। ततोऽहमपि कौरव्य रोषव्याकुललोचनः । निश्चित्य मनसा राजन्वधायास्य मनो दधे ।।१७।। आनर्तेषु विमर्दं च क्षेपं चात्मनि कौरव । प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मणः ।।१८।। ततः सौभवधायाहं प्रतस्थे पृथिवीपते । स मया सागरावर्ते दृष्ट आसीत्परीप्सता ।।१९।। ततः प्रध्माप्य जलजं पाञ्चजन्यमहं नृप । आहूय शाल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः ।।२०।। सुमुहूर्तमभूद्युद्धं तत्र मे दानवैः सह । वशीभूताश्च मे सर्वे भूतले च निपातिताः ।।२१।। एतत्कार्यं महाबाहो येनाहं नागमं तदा । श्रुत्वैव हास्तिनपुरं द्यूतं चाविनयोत्थितम् ।।२२।। 3.14.22 युधिष्ठिर उवाच। असान्निध्यं कथं कृष्ण तवासीद्वृष्णिनन्दन। क्व चासीद्विप्रवासस्ते किंचाकार्षीः प्रवासतः ।।

kṛṣṇena yudhiṣṭhiraṃprati sālvena yuddhas svasyānāgamanahetutvakathanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca|| asāṃnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīdvṛṣṇinandana | kva cāsīdvipravāsaste kiṃ vākārṣīḥ pravāsakaḥ ||1|| kṛṣṇa uvāca|| śālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato'haṃ bharatarṣabha | vinihantuṃ naraśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam ||2|| mahātejā mahābāhuryaḥ sa rājā mahāyaśāḥ | damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ ||3|| yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye'rhaṇāṃ prati | sa roṣavaśasamprāpto nāmṛṣyata durātmavān ||4|| śrutvā taṃ nihataṃ śālvastīvraroṣasamanvitaḥ | upāyāddvārakāṃ śūnyāmihasthe mayi bhārata ||5|| sa tatra yodhito rājanbālakairvṛṣṇipuṅgavaiḥ | āgataḥ kāmagaṃ saubhamāruhyaiva nṛśaṃsakṛt ||6|| tato vṛṣṇipravīrāṃstānbālānhatvā bahūṃstadā | purodyānāni sarvāṇi bhedayāmāsa durmatiḥ ||7|| uktavāṃśca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ | vāsudevaḥ sumandātmā vasudevasuto gataḥ ||8|| tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhe nāśayitāsmyaham | ānartāḥ satyamākhyāta tatra gantāsmi yatra saḥ ||9|| taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam | ahatvā na nivartiṣye satyenāyudhamālabhe ||10|| kvāsau kvāsāviti punastatra tatra vidhāvati | mayā kila raṇe yuddhaṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ ||11|| adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam | śiśupālavadhāmarṣādgamayiṣye yamakṣayam ||12|| mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ | śiśupālo mahīpālastaṃ vadhiṣye mahītale ||13|| bhrātā bālaśca rājā ca na ca saṅgrāmamūrdhani | pramattaśca hato vīrastaṃ haniṣye janārdanam ||14|| evamādi mahārāja vilapya divamāsthitaḥ | kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana ||15|| tamaśrauṣamahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sudurmatiḥ | mayi kauravya duṣṭātmā mārttikāvatako nṛpaḥ ||16|| tato'hamapi kauravya roṣavyākulalocanaḥ | niścitya manasā rājanvadhāyāsya mano dadhe ||17|| ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava | pravṛddhamavalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ ||18|| tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate | sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsītparīpsatā ||19|| tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa | āhūya śālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ ||20|| sumuhūrtamabhūdyuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha | vaśībhūtāśca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ ||21|| etatkāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā | śrutvaiva hāstinapuraṃ dyūtaṃ cāvinayotthitam ||22|| 3.14.22 yudhiṣṭhira uvāca| asānnidhyaṃ kathaṃ kṛṣṇa tavāsīdvṛṣṇinandana| kva cāsīdvipravāsaste kiṃcākārṣīḥ pravāsataḥ ||

Verse 2

कृष्ण उवाच। साल्वस्य नगरं सौभं गतोऽहं भरतर्षभ। निहन्तुं कौरवश्रेष्ठ तत्र मे शृणु कारणम् ।।

kṛṣṇa uvāca| sālvasya nagaraṃ saubhaṃ gato'haṃ bharatarṣabha| nihantuṃ kauravaśreṣṭha tatra me śṛṇu kāraṇam ||

Verse 3

महातेजा महांवाहुर्यः स राजा महायशाः। दमघोषात्मजो वीरः शिशुपालो मया हतः ।।

mahātejā mahāṃvāhuryaḥ sa rājā mahāyaśāḥ| damaghoṣātmajo vīraḥ śiśupālo mayā hataḥ ||

Verse 4

यज्ञे ते भरतश्रेष्ठ राजसूयेऽर्हणां प्रति। स रोषवशमापन्नो नामृष्यत दुरात्मवान् ।।

yajñe te bharataśreṣṭha rājasūye'rhaṇāṃ prati| sa roṣavaśamāpanno nāmṛṣyata durātmavān ||

Verse 5

श्रुत्वा तं निहतं साल्वस्तीव्ररोषसमन्वितः। उपायाद्द्वारकां शून्यामिहस्थे मयि भारत ।।

śrutvā taṃ nihataṃ sālvastīvraroṣasamanvitaḥ| upāyāddvārakāṃ śūnyāmihasthe mayi bhārata ||

Verse 6

स तत्र युद्धमकरोद्बालकैर्वृष्णिपुङ्गवैः। निवृत्तः कामगं सौभमारुह्यैव नृशंसवत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि चतुर्दशोऽष्यायः ।। 14 ।। ==टिप्पणी==

sa tatra yuddhamakarodbālakairvṛṣṇipuṅgavaiḥ| nivṛttaḥ kāmagaṃ saubhamāruhyaiva nṛśaṃsavat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi caturdaśo'ṣyāyaḥ || 14 || ==ṭippaṇī==

Verse 7

चिरजीवी नृपः सोऽपि प्रसादात्पद्मजन्मनः। ततो वृष्णिप्रवीरांस्तान्बालान्हत्वा बहूंस्तदा। पुरोद्यानानि सर्वाणि भेदयामास दुर्भतिः ।।

cirajīvī nṛpaḥ so'pi prasādātpadmajanmanaḥ| tato vṛṣṇipravīrāṃstānbālānhatvā bahūṃstadā| purodyānāni sarvāṇi bhedayāmāsa durbhatiḥ ||

Verse 8

उक्तवांश्च महाबाहो क्वासौ वृष्णिकुलाधमः। वासुदेवः स मन्दात्मा वसुदेवसुतो गतः ।।

uktavāṃśca mahābāho kvāsau vṛṣṇikulādhamaḥ| vāsudevaḥ sa mandātmā vasudevasuto gataḥ ||

Verse 9

तस्य युद्धार्थिनो दर्पं युद्धेनाशयिताऽस्म्यहम्। आनर्ताः सत्यमाख्यात तत्र गन्ताऽस्मि यत्र सः ।। सौभं सुष्ठु भान्ति ते सुभाः काञ्चनादयो धातवस्तज्जम ।।

tasya yuddhārthino darpaṃ yuddhenāśayitā'smyaham| ānartāḥ satyamākhyāta tatra gantā'smi yatra saḥ || saubhaṃ suṣṭhu bhānti te subhāḥ kāñcanādayo dhātavastajjama ||

Verse 10

तं हत्वा विनिवर्तिष्ये कंसकेशिनिषूदनम्। अहत्वा न निवर्तिष्ये सत्येनायुधमालभे ।

taṃ hatvā vinivartiṣye kaṃsakeśiniṣūdanam| ahatvā na nivartiṣye satyenāyudhamālabhe |

Verse 11

क्वासौ क्वासाविति पुनस्तत्रतत्र प्रधावति। मया सह रणे योद्धुं काङ्क्षमाणः स सौभराट् ।।

kvāsau kvāsāviti punastatratatra pradhāvati| mayā saha raṇe yoddhuṃ kāṅkṣamāṇaḥ sa saubharāṭ ||

Verse 12

अद्यतं पापकर्माणं क्षुद्रं विश्वासघातिनम्। शिशुपालवधामर्षाद्गमयिष्ये यमक्षयम् ।।

adyataṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ viśvāsaghātinam| śiśupālavadhāmarṣādgamayiṣye yamakṣayam ||

Verse 13

मम पापस्वभावेन भ्राता येन निपातितः। शिशुपालो महीपालस्तं वधिष्ये महीतले ।।

mama pāpasvabhāvena bhrātā yena nipātitaḥ| śiśupālo mahīpālastaṃ vadhiṣye mahītale ||

Verse 14

भ्राता बालश्च राजा च न च संग्रामकोविदः। प्रमत्तश्च हतो वीरस्तं हनिष्ये जनार्दनम्।

bhrātā bālaśca rājā ca na ca saṃgrāmakovidaḥ| pramattaśca hato vīrastaṃ haniṣye janārdanam|

Verse 15

एकमादि महाराज विलप्यदिवमास्थितः। कामगेन स सौभेन क्षिप्त्वा मां कुरुनन्दन ।।

ekamādi mahārāja vilapyadivamāsthitaḥ| kāmagena sa saubhena kṣiptvā māṃ kurunandana ||

Verse 16

तमश्रौषमहं गत्वा यथा वृत्तः स दुर्मतिः। मयि कौरव्य दुष्टात्मा मार्तिकावतको नृपः ।। आख्यात कथयत ।।

tamaśrauṣamahaṃ gatvā yathā vṛttaḥ sa durmatiḥ| mayi kauravya duṣṭātmā mārtikāvatako nṛpaḥ || ākhyāta kathayata ||

Verse 17

ततोऽहमपि कौरव्य रोषव्याकुललोचनः। निश्चित्य मनसा राजन्वधायास्य मनो दधे ।।

tato'hamapi kauravya roṣavyākulalocanaḥ| niścitya manasā rājanvadhāyāsya mano dadhe ||

Verse 18

आनर्तेषु विमर्दं च क्षेपं चात्मनि कौरव। प्रवृद्धमवलेपं च तस्य दुष्कृतकर्मणः ।। मार्तिकावतकः एतन्नामकदेशवासी ।।

ānarteṣu vimardaṃ ca kṣepaṃ cātmani kaurava| pravṛddhamavalepaṃ ca tasya duṣkṛtakarmaṇaḥ || mārtikāvatakaḥ etannāmakadeśavāsī ||

Verse 19

ततः सौभवधायाहं प्रतस्थे पृथिवीपते। स मया सागरावर्ते दृष्ट आसीत्परीप्सता ।। अवलेपं गर्वं ज्ञात्वेति शेषः ।।

tataḥ saubhavadhāyāhaṃ pratasthe pṛthivīpate| sa mayā sāgarāvarte dṛṣṭa āsītparīpsatā || avalepaṃ garvaṃ jñātveti śeṣaḥ ||

Verse 20

ततः प्रध्माप्य जलजं पाञ्चजन्यमहे नृप। आहूय साल्वं समरे युद्धाय समवस्थितः ।। सागरस्य आसमन्ताद्वर्तो वर्तनं यस्मिन्सागरद्वीपे इत्यर्थः ।।

tataḥ pradhmāpya jalajaṃ pāñcajanyamahe nṛpa| āhūya sālvaṃ samare yuddhāya samavasthitaḥ || sāgarasya āsamantādvarto vartanaṃ yasminsāgaradvīpe ityarthaḥ ||

Verse 21

तन्मुहूर्तमभूद्युद्धं तत्र मे दानवैः सह। शवीभूताश्च मे सर्वे भूतले च निपातिताः ।।

tanmuhūrtamabhūdyuddhaṃ tatra me dānavaiḥ saha| śavībhūtāśca me sarve bhūtale ca nipātitāḥ ||

Verse 22

एतत्कार्यं महाबाहो येनाहं नागमं तदा। श्रुत्वैव हास्तिनपुरे द्यूतं चाविनयोत्थितम्। द्रुतमागतवान्युष्मान्द्रष्टुकामः सुदुःखितान् ।।

etatkāryaṃ mahābāho yenāhaṃ nāgamaṃ tadā| śrutvaiva hāstinapure dyūtaṃ cāvinayotthitam| drutamāgatavānyuṣmāndraṣṭukāmaḥ suduḥkhitān ||