Adhyaya 123

Verse 1

लामशेन युधिष्ठिरंप्रति सुकन्योपाख्यानकथनारम्भः ।। 1 ।। कदाचन शर्यातनिना नृपेण सैन्यादिभिःसह च्यवनाश्रमाभिगमनम् ।। 2 ।। तत्र शर्यातिकन्यया सुकन्यया चिरतरतपश्चर्यानिरतस्य च्यवनस्य शरीरं पर्यावृत्य विवर्धमानमहावल्मीकावलोकनम् ।। 3 ।। तथा कुतूहलाद्वल्मीकोपरि दृश्यमानच्यवननयनयुगलस्याज्ञानात्कण्टकेन विभेदनम् ।। 4 ।। ततः क्रुद्धस्य च्यवनस्य प्रसादनाय शर्यातिना भार्यात्वाय तस्मै सुकन्यायाः प्रदानम् ।। 5 ।। लोमश उवाच। भृगोर्महर्षेः पुत्रोऽभूच्चयवनो नाम भारत। समीपे सरसस्तस्य तपस्तेपे महाद्युतिः ।।

lāmaśena yudhiṣṭhiraṃprati sukanyopākhyānakathanārambhaḥ || 1 || kadācana śaryātaninā nṛpeṇa sainyādibhiḥsaha cyavanāśramābhigamanam || 2 || tatra śaryātikanyayā sukanyayā cirataratapaścaryāniratasya cyavanasya śarīraṃ paryāvṛtya vivardhamānamahāvalmīkāvalokanam || 3 || tathā kutūhalādvalmīkopari dṛśyamānacyavananayanayugalasyājñānātkaṇṭakena vibhedanam || 4 || tataḥ kruddhasya cyavanasya prasādanāya śaryātinā bhāryātvāya tasmai sukanyāyāḥ pradānam || 5 || lomaśa uvāca| bhṛgormaharṣeḥ putro'bhūccayavano nāma bhārata| samīpe sarasastasya tapastepe mahādyutiḥ ||

Verse 2

स्थाणुभूतो महातेजा वीरस्थानेन पाण्डव। अतिष्ठत चिरं कालमेकदेशे विशांपते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि त्रयोविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 123 ।।

sthāṇubhūto mahātejā vīrasthānena pāṇḍava| atiṣṭhata ciraṃ kālamekadeśe viśāṃpate || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi trayoviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 123 ||

Verse 3

सवल्मीकोऽभवदृषिर्लताभिरिव संवृतः। कालेन महता राजन्समाकीर्णः पिपीलिकैः ।।

savalmīko'bhavadṛṣirlatābhiriva saṃvṛtaḥ| kālena mahatā rājansamākīrṇaḥ pipīlikaiḥ ||

Verse 4

तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वशः। तप्यते स्म तपो घोरं वल्मीकेन समावृतः ।।

tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvaśaḥ| tapyate sma tapo ghoraṃ valmīkena samāvṛtaḥ ||

Verse 5

अथ दीर्घस्य कालस्य शर्यातिर्नाम पार्थिवः। आजगाम सरो रम्यं विहर्तुमिदमुत्तमम् ।।

atha dīrghasya kālasya śaryātirnāma pārthivaḥ| ājagāma saro ramyaṃ vihartumidamuttamam ||

Verse 6

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहः। एकैव च सुता सुभ्रूः सुकन्या नाम भारत ।।

tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahaḥ| ekaiva ca sutā subhrūḥ sukanyā nāma bhārata ||

Verse 7

सा सखीभिः परिवृता दिव्याभरणभूषिता। चङ्क्रम्यमाणा वल्मीकं भार्गवस्य समासदत् ।।

sā sakhībhiḥ parivṛtā divyābharaṇabhūṣitā| caṅkramyamāṇā valmīkaṃ bhārgavasya samāsadat ||

Verse 8

सा वै वसुमतीं तत्र पश्यन्ती सुमनोरमाम्। वनस्पतीन्प्रचिन्वन्ती विजहार सखीवृता ।।

sā vai vasumatīṃ tatra paśyantī sumanoramām| vanaspatīnpracinvantī vijahāra sakhīvṛtā ||

Verse 9

रूपेण वयसा चैव भदनेन मदेन च। बभञ्ज वनवृक्षाणां शाखाः परमपुष्पिताः ।।

rūpeṇa vayasā caiva bhadanena madena ca| babhañja vanavṛkṣāṇāṃ śākhāḥ paramapuṣpitāḥ ||

Verse 10

तां सखीरहितामेकामेकवस्त्रामलंकृताम्। ददर्श भार्गवो धमांश्चरन्तीमिव विद्युतम् ।।

tāṃ sakhīrahitāmekāmekavastrāmalaṃkṛtām| dadarśa bhārgavo dhamāṃścarantīmiva vidyutam ||

Verse 11

तां पश्यमानो विजने स रेमे परमद्युतिः। क्षामकण्ठश्च विप्रर्षिस्तपोबलसमन्वितः। तामाबभाषेकल्याणीं सा चास्य न शृणोति वै ।। वीरस्तानेन वीरासनेन ।।

tāṃ paśyamāno vijane sa reme paramadyutiḥ| kṣāmakaṇṭhaśca viprarṣistapobalasamanvitaḥ| tāmābabhāṣekalyāṇīṃ sā cāsya na śṛṇoti vai || vīrastānena vīrāsanena ||

Verse 12

ततः सुकन्या वल्मीके दृष्ट्वा भार्गवचक्षुषी। कौतूहलात्कण्टकेन बुद्धिमोहबलात्कृता। किंनु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने ।।

tataḥ sukanyā valmīke dṛṣṭvā bhārgavacakṣuṣī| kautūhalātkaṇṭakena buddhimohabalātkṛtā| kiṃnu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane ||

Verse 13

अक्रुद्ध्यत्स तथा विद्धे नेत्रे परममन्युमान्। ततः शर्यातिसैन्यस्य शकृन्मूत्रे समावृणोत् ।।

akruddhyatsa tathā viddhe netre paramamanyumān| tataḥ śaryātisainyasya śakṛnmūtre samāvṛṇot ||

Verse 14

ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे सैन्यमासीत्सुदुःखितम्। तथागतमभिप्रेक्ष्य पर्यपृच्छत्स पार्थिवः ।।

tato ruddhe śakṛnmūtre sainyamāsītsuduḥkhitam| tathāgatamabhiprekṣya paryapṛcchatsa pārthivaḥ ||

Verse 15

तपोनित्यस्य वृद्धस्य रोषणस्य विशेषतः। केनापकृतमद्येह भार्गवस्य महात्मनः। ज्ञातं वा यदि वाऽज्ञातं तद्द्रुतं ब्रूत माचिरम् ।।

taponityasya vṛddhasya roṣaṇasya viśeṣataḥ| kenāpakṛtamadyeha bhārgavasya mahātmanaḥ| jñātaṃ vā yadi vā'jñātaṃ taddrutaṃ brūta māciram ||

Verse 16

तमूचुः सैनिकाः सर्वे न विद्मोऽपकृतं वयम्। सर्वोपायैर्यथाकामं भवांस्तदधिगच्छतु ।।

tamūcuḥ sainikāḥ sarve na vidmo'pakṛtaṃ vayam| sarvopāyairyathākāmaṃ bhavāṃstadadhigacchatu ||

Verse 17

ततः स पृथिवीपालः साम्ना चोग्रेण च स्वयम्। पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं पर्यजानन्न चैव ते ।।

tataḥ sa pṛthivīpālaḥ sāmnā cogreṇa ca svayam| paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ paryajānanna caiva te ||

Verse 18

आनाहार्तं ततो दृष्ट्वा तत्सैन्यमनुखार्दितम्। पितरं दुःखितं दृष्ट्वा सुकन्येदमथाब्रवीत् ।।

ānāhārtaṃ tato dṛṣṭvā tatsainyamanukhārditam| pitaraṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sukanyedamathābravīt ||

Verse 19

मयाऽटन्त्येह वल्मीके दृष्टं सत्वमभिज्वलत्। खद्योतवदभिज्ञातं तन्मया विद्धमन्तिकात् ।।

mayā'ṭantyeha valmīke dṛṣṭaṃ satvamabhijvalat| khadyotavadabhijñātaṃ tanmayā viddhamantikāt ||

Verse 20

एतच्छ्रुत्वा तु वल्मीकं शर्यातिस्तूर्णमभ्ययात्। तत्रापशय्त्तपोवृद्धं चन्द्रादित्यसमप्रभम् ।। क्षामकण्ठः क्षीणध्वनिः अतएव सा तद्वचनं न शृणोति ।।

etacchrutvā tu valmīkaṃ śaryātistūrṇamabhyayāt| tatrāpaśayttapovṛddhaṃ candrādityasamaprabham || kṣāmakaṇṭhaḥ kṣīṇadhvaniḥ ataeva sā tadvacanaṃ na śṛṇoti ||

Verse 21

अयाचदथ सैन्यार्थं प्राञ्जलिः पृथिवीपतिः। अज्ञानाद्बालया यत्ते कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि ।।

ayācadatha sainyārthaṃ prāñjaliḥ pṛthivīpatiḥ| ajñānādbālayā yatte kṛtaṃ tatkṣantumarhasi ||

Verse 22

ततोऽब्रवीन्महीपालं च्यवनो भार्गवस्तदा। अपमानादहं विद्धो ह्यनया दर्पपूर्णया ।।

tato'bravīnmahīpālaṃ cyavano bhārgavastadā| apamānādahaṃ viddho hyanayā darpapūrṇayā ||

Verse 23

रूपौदार्यसमायुक्तां लोभमोहबलात्कृताम्। तामेव प्रतिगृह्याहं राजन्दुहितरं तव। क्षंस्यामीति महीपाल सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

rūpaudāryasamāyuktāṃ lobhamohabalātkṛtām| tāmeva pratigṛhyāhaṃ rājanduhitaraṃ tava| kṣaṃsyāmīti mahīpāla satyametadbravīmi te ||

Verse 24

लोमश उवाच। ऋषेर्वचनमाज्ञाय शर्यातिरविचारयन्। ददौ दुहितरं तस्मै च्यवनाय महात्मने ।।

lomaśa uvāca| ṛṣervacanamājñāya śaryātiravicārayan| dadau duhitaraṃ tasmai cyavanāya mahātmane ||

Verse 25

प्रतिगृह्य च तां कन्यां भगवान्प्रससाद ह। प्राप्तप्रसादौ राजा वै ससैन्यः पुरमाव्रजत् ।।

pratigṛhya ca tāṃ kanyāṃ bhagavānprasasāda ha| prāptaprasādau rājā vai sasainyaḥ puramāvrajat ||

Verse 26

सुकन्याऽपि पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता। नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च ।।

sukanyā'pi patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā| nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca ||

Verse 27

अग्नीनामतीथीनां च शुश्रूषुनसूयिका। समाराधयत क्षिप्रं च्यवनं सा शुभानना ।।

agnīnāmatīthīnāṃ ca śuśrūṣunasūyikā| samārādhayata kṣipraṃ cyavanaṃ sā śubhānanā ||