Adhyaya 121

Verse 1

सात्यकिना पाणअडवानपेक्षणेन स्वैरेव धार्तराष्ट्रादिहननपूर्वकं पाण्डवानामावनवाससमापनमभिमन्यो राज्येऽभिषच नोक्तिः ।। 1 ।। कृष्णेन सात्यकिंप्रतिपाण्डवानां परबाहुबलैकानुपजीवित्वादिगुणकथनपूर्वकं तन्निपेधनम् ।। 2 ।। सात्यकिरुवाच। न राम कालः परिदेवनाय यदुत्तरं त्वत्र तदेव सर्वे। समाचरामो ह्यनतीतकालं युधिष्ठिरो यद्यपि नाह किंचित् ।।

sātyakinā pāṇaaḍavānapekṣaṇena svaireva dhārtarāṣṭrādihananapūrvakaṃ pāṇḍavānāmāvanavāsasamāpanamabhimanyo rājye'bhiṣaca noktiḥ || 1 || kṛṣṇena sātyakiṃpratipāṇḍavānāṃ parabāhubalaikānupajīvitvādiguṇakathanapūrvakaṃ tannipedhanam || 2 || sātyakiruvāca| na rāma kālaḥ paridevanāya yaduttaraṃ tvatra tadeva sarve| samācarāmo hyanatītakālaṃ yudhiṣṭhiro yadyapi nāha kiṃcit ||

Verse 2

ये नाथवन्तोऽद्य भवन्ति लोके ते नात्मना कर्म समारन्ते। तेषां तु कार्येषु भवन्ति नाथाः शैब्यादयो राम यथा ययातेः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्तयात्रापर्वणि एकविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ।। 121 ।।

ye nāthavanto'dya bhavanti loke te nātmanā karma samārante| teṣāṃ tu kāryeṣu bhavanti nāthāḥ śaibyādayo rāma yathā yayāteḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrtayātrāparvaṇi ekaviṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 121 ||

Verse 3

येषां तथा राम समारभन्ते कार्याणि नाथाः स्वमतेन लोके। रते नाथवन्तः पुरुषप्रवीरा नानाथवत्कृच्छ्रमवाप्नुवन्ति ।।

yeṣāṃ tathā rāma samārabhante kāryāṇi nāthāḥ svamatena loke| rate nāthavantaḥ puruṣapravīrā nānāthavatkṛcchramavāpnuvanti ||

Verse 4

कस्मादिमौ रामजनार्दनौ च प्रद्युम्नसाम्बौ च मया समेतौ। वसन्त्यरण्ये सह सोदरीयै- स्त्रैलोक्यनाथानभिगम्य पार्थाः ।।

kasmādimau rāmajanārdanau ca pradyumnasāmbau ca mayā sametau| vasantyaraṇye saha sodarīyai- strailokyanāthānabhigamya pārthāḥ ||

Verse 5

निर्यातु साध्यद्य दशार्हसेना प्रभूतनानायुधचित्रवर्मा। यमक्षयं गच्छतु धार्तराष्ट्रः सबान्धवो वृष्णिबलाभिभूतः ।।

niryātu sādhyadya daśārhasenā prabhūtanānāyudhacitravarmā| yamakṣayaṃ gacchatu dhārtarāṣṭraḥ sabāndhavo vṛṣṇibalābhibhūtaḥ ||

Verse 6

त्वं ह्येव कोपात्पृथिवीमपीमां संवेष्टयेस्तिष्ठतु शार्ह्गधन्वा। स धार्तराष्ट्रं जहि सानुबन्धं वृत्रं यथा देवपतिर्महेन्द्रः ।।

tvaṃ hyeva kopātpṛthivīmapīmāṃ saṃveṣṭayestiṣṭhatu śārhgadhanvā| sa dhārtarāṣṭraṃ jahi sānubandhaṃ vṛtraṃ yathā devapatirmahendraḥ ||

Verse 7

भ्राता च मे यः स सखा गुरुश्च जनार्दनस्यात्मसमश्च पार्थः। तदर्थमेको हि य उद्यमन्वै करोति कर्णोऽस्त्रमवारणीयम् ।। शैव्यादय इति स्वार्थे ष्यञ् ।।

bhrātā ca me yaḥ sa sakhā guruśca janārdanasyātmasamaśca pārthaḥ| tadarthameko hi ya udyamanvai karoti karṇo'stramavāraṇīyam || śaivyādaya iti svārthe ṣyañ ||

Verse 8

[यदर्थमैच्छन्मनुजाः सुपुत्रं शिष्यं गुरुं चाप्रतिकूलवादम्। यदर्थमभ्युद्यतमुत्तमं त- त्करोति कर्माग्र्यमपारणीयम् ।।] स पार्थोपि तिष्ठत्विति पूर्वेणान्वयः ।।

[yadarthamaicchanmanujāḥ suputraṃ śiṣyaṃ guruṃ cāpratikūlavādam| yadarthamabhyudyatamuttamaṃ ta- tkaroti karmāgryamapāraṇīyam ||] sa pārthopi tiṣṭhatviti pūrveṇānvayaḥ ||

Verse 9

तस्यास्त्रवर्षाण्यहमुत्तमास्त्रै- र्विहत्य सर्वाणइ रणेऽभिभूय। कायाच्छिरः सर्पविषाग्निकल्पैः शरोत्तमैरुन्मथिताऽस्मि राम ।।

tasyāstravarṣāṇyahamuttamāstrai- rvihatya sarvāṇai raṇe'bhibhūya| kāyācchiraḥ sarpaviṣāgnikalpaiḥ śarottamairunmathitā'smi rāma ||

Verse 10

खङ्गेन चाहं निशितेन सङ्ख्ये कायाच्छिरस्तस्य बलात्प्रमत्य। ततोऽस् सर्वाननुगान्हनिष्ये दुर्योधनं चापि कुरूश्च सर्वान् ।।

khaṅgena cāhaṃ niśitena saṅkhye kāyācchirastasya balātpramatya| tato's sarvānanugānhaniṣye duryodhanaṃ cāpi kurūśca sarvān ||

Verse 11

आत्तायुधं मामिह रौहिणएय पश्यन्तु भैमा युधि जातहर्षाः। निघ्नन्तमेकं कुरुयोधमुख्या- नग्निं महाकक्षमिवान्तकाले ।। यदर्थं शत्रुवधार्थम्। तत् सुपुत्रादिकम्। अस्माकमस्तीति शेषः ।।

āttāyudhaṃ māmiha rauhiṇaeya paśyantu bhaimā yudhi jātaharṣāḥ| nighnantamekaṃ kuruyodhamukhyā- nagniṃ mahākakṣamivāntakāle || yadarthaṃ śatruvadhārtham| tat suputrādikam| asmākamastīti śeṣaḥ ||

Verse 12

प्रद्युम्नमुक्तान्निशितान्न शक्ताः। सोढुं कृपद्रोणविकर्णकर्णाः। जानासि पीर्यं च तवात्मजस्य कार्ष्णिर्भवत्येव यथा रणस्थः ।।

pradyumnamuktānniśitānna śaktāḥ| soḍhuṃ kṛpadroṇavikarṇakarṇāḥ| jānāsi pīryaṃ ca tavātmajasya kārṣṇirbhavatyeva yathā raṇasthaḥ ||

Verse 13

साम्बः ससूतं सरथं भुजाभ्यां दुःशासनं शास्तु बलात्प्रमथ्य। न विद्यतेजाम्बवतीसुतस्य रणेऽविषह्यं हि रणोत्कटस्य ।।

sāmbaḥ sasūtaṃ sarathaṃ bhujābhyāṃ duḥśāsanaṃ śāstu balātpramathya| na vidyatejāmbavatīsutasya raṇe'viṣahyaṃ hi raṇotkaṭasya ||

Verse 14

एतेन बालेन हि शम्बरस्य दैत्यस्य सैन्यं सहसा प्रणुन्नम्। हतः स पापो युधि केवलेन युद्धेऽद्वितीयो हरितुल्यवीर्यः ।। भैमा भीमकर्मकर्तारो भीमवंशजा वा ।।

etena bālena hi śambarasya daityasya sainyaṃ sahasā praṇunnam| hataḥ sa pāpo yudhi kevalena yuddhe'dvitīyo haritulyavīryaḥ || bhaimā bhīmakarmakartāro bhīmavaṃśajā vā ||

Verse 15

वृत्तोरुरत्यायतपीनबाहु- रेतेन सङ्ख्ये निहतोऽश्वचक्रः। को नाम साम्बस्य महारथस्य रणे समक्षं रथमभ्युदीयात् ।।

vṛttoruratyāyatapīnabāhu- retena saṅkhye nihato'śvacakraḥ| ko nāma sāmbasya mahārathasya raṇe samakṣaṃ rathamabhyudīyāt ||

Verse 16

यथा प्रविश्यान्तरमन्तकस्य काले मनुष्यो न विनिष्क्रमेत। तथा प्रविश्यान्तरमस्य सङ्ख्ये को नाम जीवन्पुनराव्रजेच्च ।।

yathā praviśyāntaramantakasya kāle manuṣyo na viniṣkrameta| tathā praviśyāntaramasya saṅkhye ko nāma jīvanpunarāvrajecca ||

Verse 17

द्रोणं कच भीष्मं च महारथौ तौ सुतैर्वृतं चाप्यथ सोमदत्तम्। सर्वाणइ सैन्यानि च वासुदेवः प्रधक्ष्यते सायकवह्निजालैः ।।

droṇaṃ kaca bhīṣmaṃ ca mahārathau tau sutairvṛtaṃ cāpyatha somadattam| sarvāṇai sainyāni ca vāsudevaḥ pradhakṣyate sāyakavahnijālaiḥ ||

Verse 18

किंनाम लोकेषु विषह्ममस्ति- कृष्णस्य सर्वेषु सदेवकेषु। आत्तायुधस्योत्तमबाणपाणे- श्चक्रायुधस्याप्रतिमस्य युद्धे ।।

kiṃnāma lokeṣu viṣahmamasti- kṛṣṇasya sarveṣu sadevakeṣu| āttāyudhasyottamabāṇapāṇe- ścakrāyudhasyāpratimasya yuddhe ||

Verse 19

ततो निरुद्धोऽप्यसिचर्मपाणि- र्महीमिमां धार्तराष्ट्रैर्विसंज्ञैः। हृतोत्तमाङ्गैर्निहतैः करोतु कीर्णाङ्कुशैर्वेदिमिवाध्वरेषु ।।

tato niruddho'pyasicarmapāṇi- rmahīmimāṃ dhārtarāṣṭrairvisaṃjñaiḥ| hṛtottamāṅgairnihataiḥ karotu kīrṇāṅkuśairvedimivādhvareṣu ||

Verse 20

गदोल्मुकौ बाहुकभानुनीथाः शूरश्र सङ्ख्ये निशठः कुमारः। रणोत्कटौ सारणचारुदेष्णौ कुलोचितं विप्रथयन्तु कर्म ।।

gadolmukau bāhukabhānunīthāḥ śūraśra saṅkhye niśaṭhaḥ kumāraḥ| raṇotkaṭau sāraṇacārudeṣṇau kulocitaṃ viprathayantu karma ||

Verse 21

सवृष्णिभोजान्धकयोधमुख्या समागता सात्वतशूरसेना। हत्वा रणे तान्धृतराष्ट्रपुत्रा- न्लोके यशः स्फीतमुपाकरोतु ।।

savṛṣṇibhojāndhakayodhamukhyā samāgatā sātvataśūrasenā| hatvā raṇe tāndhṛtarāṣṭraputrā- nloke yaśaḥ sphītamupākarotu ||

Verse 22

ततोऽभिमन्युः पृथिवीं प्रशास्तु यावद्व्रतं धर्मभृतांवरिष्ठः। युधिष्ठिरः पारयते महात्मा द्यूते यथोक्तं कुरुसत्तमेन ।।

tato'bhimanyuḥ pṛthivīṃ praśāstu yāvadvrataṃ dharmabhṛtāṃvariṣṭhaḥ| yudhiṣṭhiraḥ pārayate mahātmā dyūte yathoktaṃ kurusattamena ||

Verse 23

अस्मत्प्रमुक्तैर्विशिखैर्जितारि- स्ततो महीं भोक्ष्यति धर्मराजः। निर्धार्तराष्ट्रां हतसूतपुत्रा- मेतद्धि नः कृत्यतमं यशस्यम् ।।

asmatpramuktairviśikhairjitāri- stato mahīṃ bhokṣyati dharmarājaḥ| nirdhārtarāṣṭrāṃ hatasūtaputrā- metaddhi naḥ kṛtyatamaṃ yaśasyam ||

Verse 24

वासुदेव उवाच। असंशयं माधव सत्यमेत- द्गृह्णीम ते वाक्यमदीनसत्व। स्वाभ्यां भुजाभ्यामजितां तु भूमिं नेच्छेत्कुरूणामृषभः कथंचित् ।।

vāsudeva uvāca| asaṃśayaṃ mādhava satyameta- dgṛhṇīma te vākyamadīnasatva| svābhyāṃ bhujābhyāmajitāṃ tu bhūmiṃ necchetkurūṇāmṛṣabhaḥ kathaṃcit ||

Verse 25

न ह्येष कामान्न भयान्न लोभा- द्युधिष्ठिरो जातु जह्यात्स्वधर्मम्। भीमार्जुनौ चातिरथौ यमौ च तथैव कृष्णा द्रुपदात्मजेयम् ।।

na hyeṣa kāmānna bhayānna lobhā- dyudhiṣṭhiro jātu jahyātsvadharmam| bhīmārjunau cātirathau yamau ca tathaiva kṛṣṇā drupadātmajeyam ||

Verse 26

उभौ हि युद्धेऽप्रतिमौ पृथिव्यां वृकोदरश्चैव धनंजयश्च। कस्मान्न कृत्स्नां पृथिवीं प्रशासे- न्माद्रीसुताभ्यां च पुरस्कृतोऽयम् ।।

ubhau hi yuddhe'pratimau pṛthivyāṃ vṛkodaraścaiva dhanaṃjayaśca| kasmānna kṛtsnāṃ pṛthivīṃ praśāse- nmādrīsutābhyāṃ ca puraskṛto'yam ||

Verse 27

यदा तु पाञ्चालपतिर्महात्मा सकेकयश्चेदिपतिर्वयं च। युध्येम विक्रम्य रणे समेता- स्तदैव सर्वे रिपवो हि न स्युः ।।

yadā tu pāñcālapatirmahātmā sakekayaścedipatirvayaṃ ca| yudhyema vikramya raṇe sametā- stadaiva sarve ripavo hi na syuḥ ||

Verse 28

युधिष्ठिर उवाच। नेदं चित्रं माधव यद्ब्रवीषि सत्यं तु मे रक्ष्यतमं न राज्यम्। कृष्णस्तु मां वेद यथावदेकः कृष्णं च वेदाहमथो यथावत् ।।

yudhiṣṭhira uvāca| nedaṃ citraṃ mādhava yadbravīṣi satyaṃ tu me rakṣyatamaṃ na rājyam| kṛṣṇastu māṃ veda yathāvadekaḥ kṛṣṇaṃ ca vedāhamatho yathāvat ||

Verse 29

यदैव कालं पुरुषप्रवीरो वेत्स्यत्ययं माधव विक्रमस्य। तदा रणे त्वं च शिनिप्रवीर सुयोधनं जेष्यसि केशवश्च ।।

yadaiva kālaṃ puruṣapravīro vetsyatyayaṃ mādhava vikramasya| tadā raṇe tvaṃ ca śinipravīra suyodhanaṃ jeṣyasi keśavaśca ||

Verse 30

प्रतिप्रयान्त्वद्य दशार्हवीरा दृष्टोस्मि नाथैर्नरलोकनाथैः। धर्मेऽप्रमादं कुरुताप्रमेया द्रष्टाऽस्मि भूयः सुखिनः समेतान् ।।

pratiprayāntvadya daśārhavīrā dṛṣṭosmi nāthairnaralokanāthaiḥ| dharme'pramādaṃ kurutāprameyā draṣṭā'smi bhūyaḥ sukhinaḥ sametān ||

Verse 31

वैशंपायन उवाच। तेऽन्योन्यमामन्त्र्य तथाऽभिवाद्य वृद्धान्परिष्वज्य शिशूंश्च सर्वान्। यदुप्रवीराः स्वगृहाणि जग्मु- स्ते चापि तीर्थान्यमुसंविचेरुः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| te'nyonyamāmantrya tathā'bhivādya vṛddhānpariṣvajya śiśūṃśca sarvān| yadupravīrāḥ svagṛhāṇi jagmu- ste cāpi tīrthānyamusaṃviceruḥ ||

Verse 32

विसृज्य वृष्णीननु धर्मराजौ विदर्भराजोपचितां सुतीर्थाम्। जगाम पुण्यां सरितं पयोष्णीं सभ्रातृभृत्यः सह लोमशेन ।।

visṛjya vṛṣṇīnanu dharmarājau vidarbharājopacitāṃ sutīrthām| jagāma puṇyāṃ saritaṃ payoṣṇīṃ sabhrātṛbhṛtyaḥ saha lomaśena ||

Verse 33

सुतेन सोमेन विमिश्रतोयां पयः पयोष्णीं प्रति सोध्युवास। द्विजातिमुख्यैर्मुदितैर्महात्मा संस्तूयमानः स्तुतिभिर्वराभिः ।। एतेन प्रद्युम्नेन ।।

sutena somena vimiśratoyāṃ payaḥ payoṣṇīṃ prati sodhyuvāsa| dvijātimukhyairmuditairmahātmā saṃstūyamānaḥ stutibhirvarābhiḥ || etena pradyumnena ||